Еттинчи муқаддамот дарслари / шаръий манбаълардаги бидъатни мухтасар таниб олиш.
Шайх Абу Хамза хўромий хафизахуллохни аудио тасмасидан ёзиб олинган
(7- қисм)
Хозирги пайтдаги бизларнинг асосий вазифамиз ўзимизни иймони ноқис, фосиқ мусулмонларнинг иймонини андозаси қанча экани ё уларни даражаси қанча бўлгани ёки мана бу шахс дўзахийми ва агар у дўзахга тушса оловда қанча қолиши билан машғул қилиш эмас, балки юқорида айтиб ўтилган ишдур.Ана бу ишлар бир биродарни эмас, балки бир дўстни хам иши бўла олмайди.
Шаръий жихатдан “бидъат” деб хукм қилинмайдиган ўринлар:
Шундай ўринлар хам борки, улар устида фақат луғавий жихатдан бидъат сўзидан фойдаланса бўлади холос, ёки бўлмасам баъзи ўринларда шаръий манбаъларга қарши бўлгани сабабли, уларга аслан бидъат деб хам бўлмайди, хар икки ўринни хам шаръий жихатдан бидъатни хукмига шомил қилиб бўлмайди.
Шаръий манбаъларга қаршилиги сабабли унга бидъат деб бўлмайдиган ва унга эргашганларни хам ахли бидъат деб номлашни имкони бўлмаган ўрин, ижтиходдур. Ижтиход яъни ижтиход қилишга рухсат берилган аслий манбаълардан ахкомларни ва шаръий қонунларни чиқаришга харакат қилиш демакдир. Мана бу харакатни амалга оширган ва бу ахкомларни аслий манбаълардан чиқарган ва фахмлаган кишига мужтахид дейилади.
Энди, мана бу ижтиход хар қандай киши бажаришга қодир бўлган майда масалалар бўйича бўлиши мумкин ёки бу борада мутахассисликка эхтиёж бўлиши хам мумкин, мана бундай холатда эса бу сохада мутахассисликка эга бўлган киши бу ишга қўл уриши керак. Масалан агар кечаси биёбонда қолиб кетган бўлсангиз ва қибла қайси томондан эканини ташхис беришга қодир бўлмасангиз, ўзингиз ижтиход қилиб намозингизни ўқиб олсангиз хам бўлади, энди агар сиз тўғри ижтиход қилган бўлсангиз иккита савобга эга бўласиз ва намозингиз хам дуруст бўлади; аммо агар нотўғри ижтиход қилган бўлсангиз, бу холатда хам бир савобга эга бўласиз ва намозингиз дуруст хисобланади. Бу шахсий ишлардаги ижтиход, энди шундай ишлар хам борки умум жамиятга тегишли бўлади ва шахс бу борада мутахассисликка эга бўлиши керак, хукуматни бошқариш, қуролли жанг қилиш, қозилик, меъросни тақсим қилиш каби.
Бу ерда ишора қилиниши лозим бўлган нуқта шуки, шахс комил илмларга эга бўлиши ва умум шариат бўйича фатво беришга қодир бўлиши мумкин; росулуллох саллаллоху алайхи васаллам каби, аммо шуни ёнида бошқа бир шахс баъзи ахкомлар бўйича ижтиход мақомига етган бўлиши ва у бошқа ахкомларда бундай даражага етмаган бўлиши хам мумкин; масалан Холид ибни Валид жиходий ишларда ижтиход қилиш қудратига эга бўлган, аммо бошқа масалаларда бундай бўлмаган. Бу ерда шахсий одоблар, тахоратни ботил қилувчи нарсалар ё бошқалар бўйича мутахассисликка эга бўлмасликни, ана бу мутахассисликка бутунлай алоқаси йўқ; чунки шахс ана бу мутахассислик бўйича бу оятларга ва хадисларга мурожаъат қилмайди ва ана бу мутахассисликда уларга унчалик эхтиёжи хам йўқ; шунинг учун хам ана бу оятларни ва ривоятларни танимаслик ёки улардаги нуқсон, у шахсдаги мутахассислик учун айб хисобланмайди.
Росулуллох саллаллоху алайхи васалламни асрларида хам хар бир шахс бир нарса бўйича мутахассис ва мужтахид бўлганини яхши биламиз; масалан Али ибни Аби Толиб розиаллоху анху қозилик ишлари бўйича мутахассис бўлган, Муоз розиаллоху анху харом ва халол ишлари бўйича мутахассис бўлса, Абдуррохман ибни Авф хам мутахассис ва хам ахли раъй бўлган, хулафойи рошидин асрида бошқалар хам шу шаклда бўлишган ва мана бу мутахассисларни сони чегараланган бўлган. Аллох таоло мархамат қилади:
«أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ»؛
Яъни сизлардан бўлган улил амр эгалари, хамма мужтахид ва мутахассис бўлган эмас; балки шўрода қатнашган кишилар мутахассисликка эга бўлишган, лекин уларни хаммаси биргаликда “ижмоъ” номли вохид ягона махсулни ташкил қилишган, охирги комил махсул хаммани ижтиходидан келиб чиққан нарса хисобланган. Бу ерда кўриниб турганидек ижтиход қилиш мақоми ажралмас нарса эмас, балки шахс баъзи бир ишларда мужтахид бўлиши мумкин ва бошқа бир ишларда эса йўқ; шу сабабли хам илминг бўлмаган ва сен фиқхига эга бўлмаган нарсаларда хеч нарса гапирма, деган жумла кенг тарқалган.
Лекин бу ердаги мухим нуқта шуки, хукуматни бошқариш ва мусулмонларнинг дунёвий хаётларини идора қилишга тегишли бўлган масалалар бўйича дин тасдиқлаган ягона маржаъ, вохид умматни вужудга келтирадиган улил амр шўросининг мутахассислари хисобланади ва мана бу вохид уммат ўзини вохид ижмоъси билан хаммага вохид раъйни ироя беради.
Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам мана бундай умматнинг харгиз саргардон ва гумрох бўлмаслиги бўйича замонатни аллох таолодан олганлар:
«سَأَلْتُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ لَا يَجْمَعَ أُمَّتِي عَلَى ضَلَالَةٍ فَأَعْطَانِيهَا»،[1]
ёки мархамат қилганларки:
«إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَجَارَ لِي عَلَى أُمَّتِي مِنْ ثَلاثٍ لا يَجُوعُوا وَلا يَجْتَمِعُوا عَلَى ضَلالَةٍ» و…[2]
аммо агар шахс изтирорий ва зарурат холатига тушиб қолса ва умматни чиқарган раъйига эга бўлмайдиган жойда бўлса ва шахсий ё гурухий холда ижтиход қилишга мажбур бўлса ва натижада хато қиладиган бўлса хам, барибир ана бу хато ижтиходи сабабли, агарчи бу хато ижтиход мусулмонларни ўлими билан тугаган тақдирда хам, росулуллох саллаллоху алайхи васаллам бу борада мархамат қиладилар: дунёни нобуд бўлиб кетиши аллохни наздида бир мўъминнинг нохақ ўлдирилишидан кўра осонроқ хисобланади:
«لَزَوَالُ الدُّنْيَا أهونُ عَلى اللَّهِ مِن قَتْلِ مُؤمنٍ بِغَير حَقٍّ».[3]
Энди, агар хато ижтиход таъсирида мана бундай буюк жиноят ( мўъминни ўлдириш) содир қилинган бўлса хам, барибир бу шахс айбдор хисобланмайди, фақат унга эслатма берилади:
«أَلَا سَأَلُوا إِذْ لَمْ يَعْلَمُوا؟ فَإِنَّمَا شِفَاءُ الْعِيِّ السُّؤَالُ» [4]
билмаган пайтингизда нима учун сўрамадингиз? Чунки нодонликни давоси сўрашликдур.
Ёки бўлмасам Қуддома розиаллоху анхуга ўхшаган бир сахоба тахлил ё тахрим хаддидаги жиноятни содир қилган пайтида, нубувват манхажига асосланган исломий хукуматни қўл остидаги вохид умматни вохид ижмоъси билан шаръий тўрт филтердан ўтказилгандан сўнг ( 1- жиноятни исбот қилиш, 2- жиноятни аллохни шариатидаги қонунлар томонидан тасдиқланиши, 3- такфирни шартлари, 4- такфирни монеъликлари) у киши узрга эга деб ташхис берилади ва у кишини такфир бўлмаслиги борасида хукм содир қилинади. Мана бу иш энг осон ва уч абзорни йўлига кўра ташкил қилинган шўро ва умматни воситасида бажариладиган танхо иш хисобланади.
(давоми бор………)
[1]– في مسند الإمام أحمد (٢٧٢٢٤ (عَنْ أَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيِّ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
[2]– رواه أحمد في المسند، 9٧/٢؛ وابن حبان، ٤٣٩/١ رقم ٥٧٨ 4 و مسلم3/1478 رقم 1851و بیهقی و…
[3]– سنن الترمذي وفي صحيح الترغيب، سنن النسائي وسنن ابن ماجه وسنن البيهقي، الحديث صححه الألباني في صحيح الجامع 9208
[4]– ابوداود (ش۳۳۶)، بیهقی، السنن الکبری (ش۱۱۱۵و۱۱۱۷)، دارقطنی، ج 1، ص 189