یِیتتِینچِی مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ شَرعِی مَنبَعلَردَگِی بِدعَتنِی مُختَصَر تَنِیب آلِیش.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(7- قیسم)
حاضِرگِی پَیتدَگِی بِیزلَرنِینگ اَساسِی وَظِیفَه مِیز اوُزِیمِیزنِی اِیمانِی ناقِص، فاسِق مُسُلمانلَرنِینگ اِیمانِینِی اَندازَه سِی قَنچَه اِیکَه نِی یا اوُلَرنِی دَرَجَه سِی قَنچَه بوُلگَه نِی یاکِی مَنَه بُو شَخص دوُزَخِیمِی وَ اَگَر اوُ دوُزَخگَه توُشسَه آلاودَه قَنچَه قالِیشِی بِیلَن مَشغوُل قِیلِیش اِیمَس، بَلکِی یوُقارِیدَه اَیتِیب اوُتِیلگَن اِیشدوُر. اَنَه بُو اِیشلَر بِیر بِرادَرنِی اِیمَس، بَلکِی بِیر دوُستنِی هَم اِیشِی بوُلَه آلمَیدِی.
شَرعِی جِهَتدَن “بِدعَت” دِیب حُکم قِیلِینمَیدِیگَن اوُرِینلَر:
شوُندَی اوُرِینلَرهَم بارکِی، اوُلَر اوُستِیدَه فَقَط لوُغَه وِی جِهَتدَن بِدعَت سوُزِیدَن فایدَه لَنسَه بوُلَه دِی خالاص، یاکِی بوُلمَه سَم بَعضِی اوُرِینلَردَه شَرعِی مَنبَعلَرگَه قَرشِی بوُلگَه نِی سَبَبلِی، اوُلَرگَه اَصلاً بِدعَت دِیب هَم بوُلمَیدِی، هَر اِیککِی اوُرِیننِی هَم شَرعِی جِهَتدَن بِدعَتنِی حُکمِیگَه شامِل قِیلِیب بوُلمَیدِی.
شَرعِی مَنبَع لَرگَه قَرشِیلِیگِی سَبَبلِی اوُنگَه بِدعَت دِیب بوُلمَیدِیگَن وَ اوُنگَه اِیرگَشگَنلَرنِی هَم اَهلِی بِدعَت دِیب ناملَشنِی اِمکانِی بوُلمَه گَن اوُرِین، اِجتِهاددوُر. اِجتِهاد یَعنِی اِجتِهاد قِیلِیشگَه رُحصَت بِیرِیلگَن اَصلِی مَنبَعلَردَن اَحکاملَرنِی وَ شَرعِی قانوُنلَرنِی چِیقَه رِیشگَه حَرَکَت قِیلِیش دِیمَکدِیر. مَنَه بُو حَرَکَتنِی عَمَلگَه آشِیرگَن وَ بُو اَحکاملَرنِی اَصلِی مَنبَعلَردَن چِیقَرگَن وَ فَهملَه گَن کِیشِیگَه مُجتَهِد دِییِیلَه دِی.
اِیندِی، مَنَه بُو اِجتِهاد هَر قَندَی کِیشِی بَجَه رِیشگَه قادِر بُولگَن مَیدَه مَسَلَه لَر بوُیِیچَه بوُلِیشِی موُمکِین یاکِی بُو بارَدَه مُتَخَصِّصلِیککَه اِیختِیاج بوُلِیشِی هَم موُمکِین، مَنَه بوُندَی حالَتدَه اِیسَه بُو صاحَه دَه مُتَخَصِّصلِیککَه اِیگَه بوُلگَن کِیشِی بُو اِیشگَه قوُل اوُرِیشِی کِیرَک. مَثَلاً اَگَر کِیچَه سِی بِیاباندَه قالِیب کِیتگَن بوُلسَنگِیز وَ قِبلَه قَیسِی تاماندَه اِیکَه نِینِی تَشخِیص بِیرِیشگَه قادِر بوُلمَه سَنگِیز، اوُزِینگِیز اِجتِهاد قِیلِیب نامازِینگِیزنِی اوُقِیب آلسَنگِیز هَم بوُلَه دِی، اِیندِی اَگَر سِیز توُغرِی اِجتِهاد قِیلگَن بوُلسَنگِیز اِیککِیتَه ثَوابگَه اِیگَه بوُلَه سِیز وَ نَمازِینگِیز هَم دوُرُست بوُلَه دِی؛ اَمّا اَگَر ناتوُغرِی اِجتِهاد قِیلگَن بوُلسَنگِیز، بُو حالَتدَه هَم بِیر ثَوابگَه اِیگَه بوُلَه سِیز وَ نَمازِینگِیز دوُرُست حِسابلَه نَه دِی. بُو شَخصِی اِیشلَردَگِی اِجتِهاد، اِیندِی شوُندَی اِیشلَر هَم بارکِی عُمُوم جَمِیعیَتگَه تِیگِیشلِی بوُلَه دِی وَ شَخص بوُ بارَدَه مُتَخَصِّصلِیککَه اِیگَه بوُلِیشِی کِیرَک، حُکوُمَتنِی باشقَه رِیش،قوُراللِی جَنگ قِیلِیش، قاضِیلِیک،مِعراثنِی تَقسِیم قِیلِیش کَبِی.
بُو یِیردَه اِیشارَه قِیلِینِیشِی لازِم بُولگَن نوُقطَه شوُکِی، شَخص کامِل عِلملَرگَه اِیگَه بوُلِیشِی وَ عُمُوم شَرِیعَت بوُیِیچَه فَتوا بِیرِیشگَه قادِر بوُلِیشِی موُمکِین؛ رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلّم کَبِی، اَمّا شوُنِی یانِیدَه باشقَه بِیر شَخص بَعضِی اَحکاملَر بوُیِیچَه اِجتِهاد مَقامِیگَه یِیتگَن بوُلِیشِی وَ اوُ باشقَه اَحکاملَردَن بوُندَی دَرَجَه گَه یِیتمَه گَن بوُلِیشِی هَم مُومکِین؛ مَثَلاً خالِد اِبنِ وَلِید جِهادِی اِیشلَردَه اِجتِهاد قِیلِیش قُدرَتِیگَه اِیگَه بوُلگَن، اَمّا باشقَه مَسَلَه لَردَه بوُندَی بوُلمَه گَن. بُو یِیردَه شَخصِی آدابلَر، طَهارَتنِی باطِل قِیلوُچِی نَرسَه لَر یا باشقَه لَر بوُیِیچَه مُتَخَصِّصلِیککَه اِیگَه بوُلمَسلِیکنِی، اَنَه بُو مُتَخَصِّصلِیککَه بوُتوُنلَی عَلاقَه سِی یوُق؛ چُونکِی شَخص اَنَه بُو مُتَخَصِّصلِیک بوُیِیچَه بُو آیَتلَرگَه وَ حَدِیثلَرگَه مُراجَعَت قِیلمَیدِی وَ اَنَه بُو مُتَخَصِّصلِیکدَه اوُنگَه اوُنچَه لِیک اِیختِیاج هَم یُوق؛ شُونِینگ اوُچُون هَم اَنَه بُو آیَتلَرنِی وَ رِوایَتلَرنِی تَنِیمَسلِیک یاکِی اوُلَردَگِی نوُقصان، اوُ شَخصدَگِی مُتَخَصِّصلِیک اوُچُون عَیب حِسابلَنمَیدِی.
رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِی عَصرلَرِیدَه هَم هَر بِیر شَخص بِیر نَرسَه بوُیِیچَه مُتَخَصِّص وَ مُجتَهِد بوُلگَه نِینِی یَحشِی بِیلَه مِیز؛ مَثَلاً عَلِی اِبنِ اَبِی طالِب رَضِیَ الله عَنهُ قاضِیلِیک اِیشلَرِی بوُیِیچَه مُتَخَصِّص بوُلگَن، مُعاذ رَضِیَ الله عَنهُ حَرام وَ حَلال اِیشلَرِی بوُیِیچَه مُتَخَصِّص بوُلسَه، عَبدُالرَّحمن اِبنِ عَوف هَم مُتَخَصِّص وَ هَم اَهلِی رَعی بوُلگَن، خُلَفایِی راشِیدِین عَصرِیدَه باشقَه لَر هَم شوُ شَکلدَه بوُلِیشگَن وَ مَنَه بُو مُتَخَصِّصلَرنِی سانِی چِیگَرَه لَنگَن بوُلگَن. اَلله تَعالَی مَرحَمَت قِیلَه دِی: «أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ»؛ یَعنِی سِیزلَردَن بوُلگَن اوُلِی الاَمر اِیگَه لَرِی، هَمَّه مُجتَهِد وَ مُتَخَصِّص بوُلگَن اِیمَس؛ بَلکِی شوُرادَه قَتنَشگَن کِیشِیلَرمُتَخَصِّصلِیککَه اِیگَه بوُلِیشگَن،لِیکِن اوُلَرنِی هَمَّه سِی بِیرگَه لِیکدَه “اِجماع” ناملِی واحِد یَگانَه مَحصُولنِی تَشکِیل قِیلِیشگَن، آخِیرگِی کامِل مَحصُول هَمَّه نِی اِجتِهادِیدَن کِیلِیب چِیققَن نَرسَه حِسابلَنگَن. بُو یِیردَه کوُرِینِیب توُرگَه نِیدِیک اِجتِهاد قِیلِیش مَقامِی اَجرَلمَس نَرسَه اِیمَس، بَلکِی شَخص بَعضِی بِیر اِیشلَردَه مُجتَهِد بوُلِیشِی موُمکِین وَ باشقَه بِیر اِیشلَردَه اِیسَه یوُق؛ شُو سَبَبلِی هَم عِلمِینگ بوُلمَه گَن وَ سِین فِقهِیگَه اِیگَه بوُلمَه گَن نَرسَه لَردَه هِیچ نَرسَه گپِیرمَه، دِیگَن جُملَه کِینگ تَرقَلگَن.
لِیکِن بُو یِیردَگِی مُهِم نوُقطَه شوُکِی، حُکوُمَتنِی باشقَه رِیش وَ مُسُلمانلَرنِینگ دُنیاوِی حَیاتلَرِینِی اِدارَه قِیلِیشگَه تِیگِیشلِی بوُلگَن مَسَلَه لَر بوُیِیچَه دِین تَصدِیقلَه گَن یَگانَه مَرجَع، واحِد اوُمَّتنِی وُجوُدگَه کِیلتِیرَه دِیگَن اوُلِی الاَمر شوُراسِینِینگ مُتَخَصِّصلَرِی حِسابلَه نَه دِی وَ مَنَه بُو واحِد اوُمَّت اوُزِینِی واحِد اِجماعسِی بِیلَن هَمَّه گَه واحِد رَعینِی اِیرایَه بِیرَه دِی.
رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم مَنَه بوُندَی اوُمَّتنِینگ هَرگِیز سَرگَردان وَ گوُمراه بوُلمَسلِیگِی بوُیِیچَه زَمانَتنِی اَلله تَعالَی دَن آلگَنلَر: «سَأَلْتُ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ لَا يَجْمَعَ أُمَّتِي عَلَى ضَلَالَةٍ فَأَعْطَانِيهَا»،[1] یاکِی مَرحَمَت قِیلگَنلَرکِی: «إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى قَدْ أَجَارَ لِي عَلَى أُمَّتِي مِنْ ثَلاثٍ لا يَجُوعُوا وَلا يَجْتَمِعُوا عَلَى ضَلالَةٍ» و…[2] اَمّا اَگَر شَخص اِضطِرارِی وَ ضَرُورَت حالَتِیگَه توُشِیب قالسَه وَ اوُمَّتنِی چِیقَرگَن رَعیِیگَه اِیگَه بوُلمَیدِیگَن جایدَه بوُلسَه وَ شَخصِی یا گوُرُوهِی حالدَه اِجتِهاد قِیلِیشگَه مَجبُور بوُلسَه وَ نَتِیجَه دَه خَطا قِیلَه دِیگَن بوُلسَه هَم، بَرِیبِیر اَنَه بُو خَطا اِجتِهادِی سَبَبلِی، اَگَرچِی بُو خَطا اِجتِهاد مُسُلمانلَرنِی اوُلِیمِی بِیلَن توُگَه گَن تَقدِیردَه هَم رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم بُو بارَدَه مَرحَمَت قِیلَه دِیلَر: دُنیانِی نابوُد بوُلِیب کِیتِیشِی اَلله نِی نَزدِیدَه بِیر مُؤمِننِینگ ناحَق اوُلدِیرِیلِیشِیدَن کوُرَه آسانراق حِسابلَه نَه دِی: «لَزَوَالُ الدُّنْيَا أهونُ عَلى اللَّهِ مِن قَتْلِ مُؤمنٍ بِغَير حَقٍّ»».[3] اِیندِی، اَگَر خَطا اِجتِهاد تَأثِیرِیدَه مَنَه بوُندَی بوُیُوک جِنایَت (مُؤمِننِی اوُلدِیرِیش) صادِر قِیلِینگَن بوُلسَه هَم، بَرِیبِیر بُو شَخص عَیبدار حِسابلَنمَیدِی، فَقَط اوُنگَه اِیسلَتمَه بِیرِیلَه دِی: «أَلَا سَأَلُوا إِذْ لَمْ يَعْلَمُوا؟ فَإِنَّمَا شِفَاءُ الْعِيِّ السُّؤَالُ» [4]بِیلمَه گَن پَیتِینگِیزدَه نِیمَه اوُچُون سُورَه مَه دِینگِیز؟ چوُنکِی نادانلِیکنِی دَواسِی سوُرَشلِیکدوُر.
یاکِی بوُلمَه سَم قُدّامَه رَضِیَ الله عَنهُ گَه اوُحشَه گَن بِیر صَحابَه تَحلِیل یا تَحرِیم حَددِیدَگِی جِنایَتنِی صادِر قِیلگَن پَیتِیدَه، نُبُوَّت مَنهَجِیگَه اَساسلَنگَن اِسلامِی حُکوُمَتنِی قوُل آستِیدَگِی واحِد اوُمَّتنِی واحِد اِجماعسِی بِیلَن شَرعِی توُرت فِیلتِیردَن اوُتکَه زِیلگَندَن سُونگ ( 1- جِنایَتنِی اِثبات قِیلِیش، 2- جِنایَتنِی اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَر تامانِیدَن تَصدِیقلَه نِیشِی، 3- تَکفِیرنِی شَرطلَرِی، 4- تَکفِیرنِی مانِعلِیکلَرِی) اوُ کِیشِی عُذرگَه اِیگَه دِیب تَشخِیص بِیرِیلَه دِی وَ اوُ کِیشِینِی تَکفِیر بوُلمَسلِیگِی بارَه سِیدَه حُکم صادِر قِیلِینَه دِی. مَنَه بُو اِیش اِینگ آسان وَ اوُچ اَبزارنِی یوُلِیگَه کوُرَه تَشکِیل قِیلِینگَن شوُرا وَ اوُمَّتنِی واسِیطَه سِیدَه بَجَه رِیلَه دِیگَن تَنها اِیش حِسابلَه نَه دِی.
(دوامی بار……..)
[1]– في مسند الإمام أحمد (٢٧٢٢٤ (عَنْ أَبِي بَصْرَةَ الْغِفَارِيِّ صَاحِبِ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
[2]– رواه أحمد في المسند، 9٧/٢؛ وابن حبان، ٤٣٩/١ رقم ٥٧٨ 4 و مسلم3/1478 رقم 1851و بیهقی و…
[3]– سنن الترمذي وفي صحيح الترغيب، سنن النسائي وسنن ابن ماجه وسنن البيهقي، الحديث صححه الألباني في صحيح الجامع 9208
[4]– ابوداود (ش۳۳۶)، بیهقی، السنن الکبری (ش۱۱۱۵و۱۱۱۷)، دارقطنی، ج 1، ص 189
