مُقَدَّمات دَرسلَرِی / سَککِیزِینچِی دَرس: فِطرِی اِیختِیاج صِیفَتِیدَگِی شادلِیک وَ اوُنِی قَندَی کانترال قِیلِیب باشقَه رِیش.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(30- قیسم)
اَمّا شوُ دُنیادَه عِلم تَخصِیل آلِیش یا اِیشلَش یا توُرمُوش قوُرِیش……. کَبِی اِیختِیاجلَرِینگنِی عَمَلگَه آشِیرِیش اوُچُون قَندَی قِیلِیب ثَوابنِی قوُلگَه کِیرِیتسَه بوُلَه دِی؟ اَگَر سِین مَنَه بوُلَرنِی هَمَّه سِینِی اَصلِی مَقصَد بوُلمِیش اَلله نِی راضِیلِیگِی وَ جَنَّتنِی قوُلگَه کِیرِیتِیش یوُلِیدَه حِذمَت قِیلدِیرسَنگ، اَنَه اوُندَه ثَوابگَه اِیگَه بوُلَه سَن. اَنَه بُو اِیشلَر هَم اَصلِی مَقصَدنِی قوُلگَه کِیرِیتِیش اوُچُون مانِع، توُسِیق هَم بوُلمَیدِی.
بُو یِیردَه آچِیق وَ آیدِین کوُرِینِیب توُرگَه نِیدِیک، اَنَه بُو لَهولَردَن باشقَه اِیشلَر کَبِی واجِبنِی تَرک قِیلِیشگَه باعِث بوُلگَن پَیتدَه گِینَه مَنع قِیلِینَه دِی: ﻭ ﺇﺫَﺍ ﺭَﺍَﻭْ ﺗَﺠَﺎﺭَﺓً ﺃﻭْ ﻟَﻬْﻮٍ ﺍﻧْﻔَﻀُّﻮﺍ ﺇﻟـَﯿْﻬَﺎ ﻭَ ﺗَﺮَﮐُﻮﮎَ ﻗﺎﺋِﻤًﺎ ﻗُﻞْ ﻣﺎ ﻋِﻨْﺪَ ﺍﻟﻠﻪ ﺧَﯿْﺮٌ ﻣِﻦَ ﺍﻟﻠَّﻬْﻮِ ﻭ ﻣِﻦَ ﺍﻟﺘِّﺠَﺎﺭَﺓ ﻭَ ﺍﻟﻠﻪُ ﺧَﯿْﺮُ ﺍﻟﺮَّﺍﺯِﻗﯿﻦَ (جمعه/11) (اِی مُحَمَّد)، قَچان اوُلَر بِیران تِجارَتنِی یاکِی اوُیِین- کوُلگوُنِی کوُرِیب قالسَه لَر، اوُشَنگَه قَرَب ساچِیلِیب تَرقَه لِیب کِیتوُرلَر وَ سِیزنِی (مِینبَردَه ) تِیک توُرگَن حالِینگِیزدَه تَرک قِیلوُرلَر. ** اَیتِینگ: ” اَلله حوُضوُرِیدَگِی نَرسَه ( اِیمان وَ یَحشِی عَمَللَر اوُچُون بِیرِیلَه دِیگَن اَجر- مُکافات) اوُیِین- کوُلگوُدَن هَم، تِجارَتدَن هَم یَحشِیراقدِیر! اَلله رِزق بِیرگوُچِیلَرنِینگ یَحشِیراغِیدِیر!”
مَنَه بُو کوُنگِیل آچَر نَرسَه لَر وَ اوُیِینلَر شَخصنِی جایگاهِیگَه، شَخصِیَتِیگَه، دَعوَتِیگَه ضَربَه وَ ضَرَر یِیتکَزگَن پَیتِیدَه مَکرُوه بوُلِیب قالَه دِی. سَعِید اِبنِ عاص رَضِیَ الله عَنهُ اَیتَه دِی: هَزِیللَشگَن وَقتِینگدَه اوُرتَه چَه بوُل، چوُنکِی اوُ کوُپَه یِیب کِیتسَه سِینِی بِی اَرزِیش بوُلِیب قالِیشِینگگَه وَ اَخماق کِیمسَه لَرنِینگ سِینگَه نِسبَتاً جُرعَتِی کوُچَه یِیب کِیتِیشِیگَه باعِث بوُلَه دِی، لِیکِن اَگَر هَزِیلنِی کَمَیتِیرِیب یوُبارَه دِیگَن بوُلسَنگ، یَعنِی هَزِیل قِیلمَی قوُیسَنگ هَم، سِینگَه اوُرگَه نِیب قالگَن کِیشِیلَرنِی دِیلِیدَه کِینَه پَیدا بوُلَه دِی، بوُنِی نَتِیجَه سِیدَه اَطرافِینگدَه گِیلَر وَ صُحبَتداشلَرِینگ سِیندَن قاچِیب اوُزلَرِینِی بِیر چِیتگَه تارتِیشَه دِی. [1]
هَر قَندَی حالَتدَه هَم حاضِرگِی پَیتگَه چَه آواز وَ تَرانَه یا گوُرانِی اَیتِیش بوُیِیچَه اَهلِی قِبلَه نِینگ اَئِمَّه لَرِینِی اوُرتَه سِیدَه اِختِلاف بوُلگَن اِیمَس، لِیکِن مَنَه بُو آواز اَیتِیشلِیک موُسِیقَه اَسبابلَرِی بِیلَن بِیرگَه قوُشِیلگَن وَقتِیدَه، اَنَه اوُشَه اَئِمَّه لَرگَه تابِع بوُلگَنلَرنِی اوُرتَه سِیدَه اِختِلاف وُجُودگَه کِیلَه دِی.
شُو یِیرگَه کِیلِیب بِیزلَرنِی هوُرامانگَه اوُحشَش مِنطَقَه لَردَگِی حالَت وُجُودگَه کِیلَه دِی، یَعنِی بُو مِنطَقَه دَه اِسلام ظاهِر بوُلگَن وَقتدَن باشلَب تا حاضِرگِی کوُنگَه چَه مُسُلمانلَر موُسِیقَه بِیلَن بِیرگَه آواز اَیتگَن اِیمَسلَر، حاضِرگِی پَیتدَه هَم مُوسِیقَه اَسبابلَرِی یاکِی مَعازِفلَر هوُراماندَگِی مُؤمِنلَرنِی آوازلَرِیگَه،آهَنگلَرِیگَه کِیرَه آلگَه نِی یوُق. چوُنکِی مَنَه بُو مُوسِیقَه اَسبابلَرِی هوُرامانلِیک مُؤمِنلَرنِی رُوحِیَه سِینِی آذِیقلَنتِیرِیشگَه قادِر اِیمَس، بُو مُؤمِنلَر عَصرلَردَن بوُیان شَرعِی تَرانَه لَرگَه وَ گوُرانِیلَرگَه اوُرگَه نِیب قالِیشگَن، اوُلَر حاضِرگِی پَیتدَگِی بِیزلَرنِینگ آوازلَرِیمِیزگَه،آهَنگلَرِیمِیزگَه اوُرگَه نَه آلِیشمَیدِی، بوُنِی قَرَمَه – قَرشِیسِیدَه اِیسَه کوُرِیب توُرگَه نِیمِیزدِیک،مُسُلمانلَر یَشَیدِیگَن مِنطَقَه دَگِی کِیشِیلَر اوُزلَرِینِی آوازلَرِینِی،آهَنگلَرِینِی توُرلِی- توُمَن مُوسِیقَه اَسبابلَرِیگَه اَرَلَشتِیرِیب یوُبارِیشگَن. مَنَه بُو هوُرامانلِیکلَرنِینگ باشقَه مُسُلمان مِللَتلَرِیدَن اَجرَه تِیب توُرَه دِیگَن ظاهِرِی بِیلگِی حِسابلَه نَه دِی. رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم مُوسِیقَه اَسبابلَرِینِی تَحرِیم قِیلِیش بوُیِیچَه مَرحَمَت قِیلگَنلَرکِی: «لَیَکُونَنَّ مِنْ أُمَّتِی أَقْوَامٌ یَسْتَحِلُّونَ الْحِرَ وَالْحَرِیرَ وَالْخَمْرَ وَالْمَعَازِفَ»[2] مِینِی اوُمَّتِیمنِی آرَه سِیدَه شوُندَی کِیشِیلَر پَیدا بوُلَه دِیکِی، اوُلَر زِنانِی،اِیپَکنِی، شَرابنِی وَ مُوسِیقَه اَسبابلَرِینِی حَلال قِیلِیب آلِیشَه دِی.
اِمامِی نَوَوِی رَحِمَهُ الله اَلمَجمُوع ناملِی کِتابِیدَه مَعازِف تَعرِیفِی بارَه سِیدَه اَیتَه دِیکِی: «هی الآلة التی یعزف بها». [3] “مَعازِف شوُندَی بِیر اَبزار بوُلِیب، اوُنِی واسِیطَه سِیدَه آواز وَ تَرانَه اَیتِیلَه دِی.” اِبنِ قایِّم رَحِمَهُ الله اَیتَه دِی: لوُغَت اَهلِی وَ عَرَب اَدَبِیاتِی مَعازِفنِی مَعناسِی بوُیِیچَه مُوسِیقَه اَسبابلَرِیگَه اِتِّفاقلِی نَظَر بِیلدِیرِیشگَن.
ظاهِرِی مَذهَبِیدَگِی اِبنِ حَزم اَندَلوُسِی رَحِمَهُ الله دَن وَ حاضِرگِی عَصردَگِی بَعضِی اوُلَمالَردَن تَشقَه رِی باشقَه هَمَّه اَئِمَّه لَر مُوسِیقَه اَسبابلَرِینِی جائِز اِیمَسلِیگِیگَه اِتِّفاقلِی نَظَر بِیلدِیرِیشگَن، اَلبَتَّه شافِیعِی مَذهَبِیدَگِی ظاهِرِی مَذهَبِیگَه اوُتگَن اِبنِ حَزم رَحِمَهُ الله قِیاسنِی رَد قِیلِیش، اِستِحسان وَ مَصالِحُ المُرسِلَة وَ اَلله تَعالَی نِی صِیفَتلَرِیگَه اوُحشَش اوُرِینلَردَه اَهلِی سُنَّتنِی اَئِمَّه لَرِیگَه مُخالِف بوُلگَن، اوُ کِیشِی حَتَّی اَشاعِرَه نِی جوُدَه کوُپ مَلامَت قِیلگَن وَ اَشعَرِیلَر صِیفَت بوُیِیچَه سُنَّت وَ حَدِیث مَذهَبِیدَن چِیقِیب کِیتِیشگَن دِیب اِدَّعا هَم قِیلگَن اِیدِی، اَصلِیدَه اِیسَه اِبنِ تَیمِیَّه رَحِمَهُ الله نِی نَظَرِی بُویِیچَه، اَشعَرِیلَر صِیفَت مَسَلَه سِی بُویِیچَه اِبنِ حَزمگَه وَ اوُ کِیشِیگَه اوُحشَه گَنلَرگَه نِسبَتاً اَهلِی سُنَّت وَ حَدِیث مَذهَبِیگَه یَقِینراق بوُلِیشگَن. اوُ کِیشِینِی نَظَرِی بوُیِیچَه اِبنِ حَزم رَحِمَهُ الله اوُزِینِی عَقِیدَه سِینِی فَلسَفَه وَ مُؤتَزِیلَه دَن آلگَن. اَلبَتَّه اِبنِ کَثِیر رَحِمَهُ الله نِی هَم اَیتِیشِیچَه، اَگَرچِی اِبنِ حَزم رَحِمَهُ الله اوُزِینِی ظاهِرِی اِیکَه نِینِی اِدَّعا قِیلگَن بوُلسَه هَم، اَمّا اوُصُوللَر بابِیدَه وَ صِیفَت آیَتلَرِی وَ صِیفَت حَدِیثلَرِی بوُیِیچَه هِیچ کِیم اوُنگَه اوُحشَب تَعوِیل قِیلگَن اِیمَس، اوُ کِیشِی اِبنِ حَزمدَگِی مَنَه بُو بوُرِیلِیش مَنطِق عِلمِی سَبَبلِی وُجُودگَه کِیلگَن دِیب حِسابلَیدِی، اِبنِ حَزم بُو عِلمنِی اوُستازِی مُحَمَّد اِبنِ حَسَن اَلمَذحَجِی کَنانِی قُرطُبِی دَن آلگَن، اِبنِ کَثِیر اِبنِ حَزم رَحِمَه ُالله دَگِی فاسِد تَعوِیلاتلَرنِی عامِلِینِی شوُ یِیردَه دِیب بِیلَه دِی. [4].[5].[6].[7]
عُمُومِی قِیلِیب اَیتگَندَه مَنَه بُو مُطلَق مُجتَهِد وَ بُویُوک دانِیشمَند وَ عِلم دَریاسِی وَ اِسلام جَهانِیدَه کوُزگَه کوُرِینگَن عالِم بوُلمِیش اِبنِ حَزم رَحِمَهُ الله اوُزِیگَه خاص مَذهَبگَه اِیگَه بوُلگَن، اوُ کِیشِی آهَنگلَردَه مُوسِیقَه دَن فایدَه لَه نِیش کَبِی اوُرِینلَردَه هَم اوُزِیگَه خاص اِجتِهاد قِیلگَن. مَنَه بُو بُویُوک عالِمنِی بَرابَرِیدَه:
– اِمامِ حَسَن بَصرِی رَحِمَهُ الله اَیتَه دِیکِی: “اَگَر بِیر توُیدَگِی طَعامگَه مُوسِیقَه اَسبابِی هَم قوُشِیلگَن بوُلسَه، مَنَه بُو توُیگَه دَعوَت قِیلِینگَنلَرگَه دَعوَتنِی کِیرَگِی یوُق.” ( یَعنِی اوُلَر دَعوَتنِی اِجابَت قِیلِیشلَرِی کِیرَک اِیمَس.)
– اِمامِی اَوزاعِی رَحِمَهُ الله اَیتَه دِیکِی: دوُمبِیرَه وَ مُوسِیقَه اَسبابلَرِی بار بوُلگَن توُیگَه کِیرمَسلِیک کِیرَک.”
– اِمامِ اَبُو حَنِیفَه رَحِمَهُ الله نِی اَصحابلَری هَم نَی کَبِی بَرچَه موُسِیقَه اَسبابلَرِیگَه قوُلاق سالِیشنِی یَحشِی اِیمَس، دِیب آچِیق بَیان قِیلِیشگَن، اوُلَرنِی اَیتِیشلَرِیچَه، مَنَه بُو مُوسِیقَه اَسبابلَرِیگَه قوُلاق سالِیشلِیک فِسققَه سَبَب بوُلَه دِیگَن مَعصِیَتدوُر، اوُ یَنَه شَخصنِی گوُواهلِیگِی وَ شَهادَتِی قَبوُل بوُلمَسلِیگِیگَه هَم سَبَب بوُلَه دِی……….. [8]
– اِمامِی مالِک رَحِمَهُ الله دَن مُوسِیقَه اَسبابلَرِی بِیلَن بِیرگَه آواز اَیتِیش بارَه سِیدَه سَوال سوُرَشگَن پَیتِیدَه، اوُ کِیشِی بوُنِی جَوابِیگَه اَیتدِیلَرکِی: ” غِینا وَ مُوسِیقَه نِی حَق دِیب بِیلَه دِیگَن عَقللِی کِیشِی تاپِیلَه دِیمِی؟ بِیزنِی نَزدِیمِیزدَه بُو اِیشنِی فاسِق کِیشِیلَر قِیلِیشَه دِی.” [9]
– اِمامِ شافِیعِی رَحِمَهُ الله دَن مُوسِیقَه حَقِیدَه سَوال سوُرَلگَندَه اوُ کِیشِی جَواب بِیردِیلَرکِی: بُو اوُمَّتدَه بِیرِینچِی بوُلِیب بُو اِیشنِی یوُلگَه قوُیگَن کِیمسَه لَر زَنادِیقَه اَهلِی بوُلگَن، اوُلَر بُو اِیش آرقَه لِی آدَملَرنِی نَمازدَن وَ اَلله نِی اِیسلَشدَن بوُرِیب (لَهو وَ اوُیِینگَه تامان) مَشغوُل قِیلِیشنِی اِیستَشگَن.” (زَنادِیقَه مُنافِق وَ سِکوُلارزَدَه لَرنِی باشقَه بِیر نامِی حِسابلَه نَه دِی.) [10]
(دوامی بار……)
[1]المراح في المزاح” للبدر الغزي .ص/10
[2] بخاری5590. ابن حبان و اسماعیلی و ابن صلاح و ابن حجر عسقلانی (شارح بخاری) و ابن تیمیه و طحاوی و ابن قیم و صنعانی و بسیاری دیگر از علمای متخصص در علم حدیث به صحت این حدیث اقرار نموده اند. آلبانی آن را در سلسلة الصحیحة به شماره 91 صحیح دانسته است
[3] نووی.المجموع (11/577)
[4] ابن قیم و ابن صلاح و…. بر این قضاوت ابن حجر نقدی نوشته اند (غذاء الألباب فی شرح منظومة الآداب امام سفارینی)
[5]درء تعارض العقل والنقل” (3 /24)
[6]“منهاج السنة النبوية” (2 /353)
[7]“البداية والنهاية” (12 /113) . وينظر : “طبقات علماء الحديث” لابن عبد الهادي (3/349).
[8] إغاثة اللهفان
[9] تفسیر قرطبی /
[10] الزواجر عن اقتراف الکبائر