مُقَدَّمات دَرسلَرِی / سَککِیزِینچِی دَرس: فِطرِی اِیختِیاج صِیفَتِیدَگِی شادلِیک وَ اوُنِی قَندَی کانترال قِیلِیب باشقَه رِیش.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(45- قیسم)
عَیال کِیشِی اوُزِینِی قارنِیدَگِی اِنساننِی قَندَی قِیلِیب اِیختِیاط قِیلِیشِی کِیرَکلِیگِینِی یَحشِی اوُرگَنگَن بوُلِیشِی لازِم، اَگَر اوُ بُو نَرسَه لَردَن آگاه بوُلسَه، بِیلگَن نَرسَه لَرِینِی عَمَلدَه یَحشِی تَطبِیق قِیلِیشِی کِیرَک، چوُنکِی اوُرتَه دَه اِسلام فِطرَتِیدَه بوُلگَن بِیر اِنساننِی جانِی اوُنِی اِیختِیارِیگَه بِیرِیلگَن، اَنَه بُو اِنساننِی قانِینِی قَدرِی کَعبَه نِی قَدرِیدَن هَم یوُقارِیراقدَه توُرَه دِی، اَگَر عَیال کِیشِی خامِلَه دارلِیک دَورِیدَه بُو دُنیادَن کوُز یوُمسَه، اوُ بِیر نَوع شَهِیدلَر جُملَه سِیدَن حِسابلَه نَه دِی، بُو یِیردَه عَیال کِیشِی شوُندَی بِیر نِعمَتنِی اِیختِیاط قِیلِیب سَقلَیدِیکِی، حوُجَه یِینِینِی حوُرسَند قِیلَه آلَه دِیگَن بوُندَن کوُرَه یوُقارِیراقدَه توُرَه دِیگَن باشقَه نِعمَتنِی اوُزِی یوُق، اَمّا مَنَه بوُ قوُلاقسِیز عَیال بُو نَرسَه لَرگَه اِعتِبار بِیرمَیدِی وَ قَصددَن، اوُزِینِی اِیختِیارِی بِیلَن آگاه حالِیدَه اَنَه بُو خامِلَه نِی آلدِیرِیب تَشلَیدِی وَ بُو بالَه نِی اوُلدِیرَه دِی، اوُ مَنَه بُو شَکل بِیلَن بالَه سِینِی جانِینِی خَطَرگَه سالِیب اوُنِی اوُلدِیرَه دِی، نَتِیجَه دَه اِیسَه اوُزِیدَن وَ حُوجَه یِینِیدَن، اوُنِی اَطرافِیدَگِیلَردَن شادلِیکنِی تارتِیب آلَه دِی. بُو نَرسَه قَصددَن وَ آگاه حالِیدَه یوُل قائِدَه لَرِیگَه خِلاف رَوِیشدَه حَیداوچِیلِیک قِیلِیب آدَم اوُلدِیرگَن وَ قَصددَن آدَم اوُلدِیرِیش جِنایَتِینِی قِیلگَن کِیشِینِی مِثالِیگَه اوُحشَیدِی. بُو یِیردَه مَنَه بُو عَیال جِنایَتچِی سَنَلَه دِی، لِیکِن کاکَه عَبدُالله اَیتگَه نِیدِیک اوُنِی تَنبِیه قِیلِیش طَلاق قِیلِیش دَرَجَه سِیگَه یِیتِیب بارمَیدِی.
شُو بارَه دَه دوُستلَرِیمِیزگَه کِیرَکلِی اِیضاحلَرنِی بِیرِیب اوُتماقچِیمَن: اَلله تَعالَی مَرحَمَت قِیلَه دِی: وَلاَ تَقْتُلُواْ النَّفْسَ الَّتِی حَرَّمَ اللّهُ إِلاَّ بِالحَقِّ (اسراء/33) اَلله (اوُلدِیرِیشنِی) حَرام قِیلگَن جاننِی ( یَعنِی،قَتل اِیتِیلِیشگَه مُستَحَق بوُلمَه گَن جاننِی ناحَق اوُلدِیرمَنگِیز،مَگَر حَق شَرعِی قانوُن) بِیلَنگِینَه اوُلدِیرِیشلَرِینگِیز موُمکِیندِیر………اَنَه بُو بالَه اوُلدِیرِیشگَه لایِیق بوُلگَن قَندَی گوُناه قِیلگَن اِیدِی؟ اَلله تَعالَی قوُیِیدَگِیچَه مَرحَمَت قِیلمَه گَنمِیدِی؟ مَن قَتَلَ نَفْساً بِغَیْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِی الأَرْضِ فَکَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِیعاً وَمَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً (مائده/32) کِیمکِی بِیران جاننِی اوُلدِیرمَه گَن وَ یِیردَه بوُزغوُنچِیلِیک قِیلِیب یوُرمَه گَن آدَمنِی اوُلدِیرسَه، دِیمَک، گوُیا بَرچَه آدَملَرنِی اوُلدِیرِیبدِی وَ کِیمکِی اوُنگَه حَیات عَطا اِیتسَه ( یَعنِی اوُلدِیرِیشدَن باش تارتسَه)، دِیمَک؛ گوُیا بَرچَه آدَملَرگَه حَیات بِیرِیبدِی.
خامِلَه نِی قَصد قِیلمَه گَن حالدَه یا قَصددَنگَه اوُحشَه گَن حالدَه اوُلدِیرِیلسَه، بُو جِنایَتنِی بَرابَرِیدَه دِییَه توُلَه نِیشِی کِیرَک بوُلَه دِی، بوُنِی حُکمِی قَصد قِیلمَه گَن حالدَه یاکِی قَصددَنگَه اوُحشَه گَن حالدَه آدَم اوُلدِیرِیشنِی حُکمِی بِیلَن بِیر هِیل بوُلَه دِی: أَنَّ امْرَأَتَيْنِ مِنْ هُذَيْلٍ رَمَتْ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى، فَطَرَحَتْ جَنِينَهَا، فَقَضَى فِيهِ النَّبِيُّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ بِغُرَّةٍ عَبْدٍ أَوْ أَمَةٍ[1] هُذَیل قَبِیلَه سِیدَگِی اِیککِی عَیال جَنجَللَه شِیب قالِیشَه دِی. اوُلَرنِی بِیرِی باشقَه سِینِی تاش بِیلَن اوُرَه دِی وَ بُو عَیالنِی قارنِیدَگِی خامِلَه سِی بِیلَن بِیرگَه اوُلدِیرِیب قوُیَه دِی، بُو حادِیثَه بارَه سِیدَه رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِی حوُضوُرلَرِیگَه کِیلگَن پَیتلَرِیدَه اوُ کِیشِی مَرحَمَت قِیلَه دِیلَرکِی: اوُنِی خامِلَه سِی نِینگ دِییَه سِی بِیر قوُل یا چوُرِیدوُر……..بُو یِیردَه غُرَّةٍ دَن بوُلگَن مَنضُور آق تَنلِی قوُل.
عُمَر اِبنِ خَطّاب رَضِیَ الله عَنهُ نِی نَظَرِی بوُیِیچَه هَم خامِلَه نُطفَه حالِیگَه اوُتگَندَن سُونگ بِیر اِنساننِی نَفسِینِی حُکمِیگَه اوُتَه دِی، چوُنکِی بُو نُطفَه نِی بِیر اِنسانگَه یا نَفسگَه اَیلَه نِیشِی اوُچُون اِمکانِیَت بار. شوُنگَه اَساسلَنگَن حالدَه، اِمام مُحَمَّد غَزّالِی طوُسِی خامِلَه نِی آلدِیرِیب تَشلَشنِی بَرچَه مَرحَلَه لَرِینِی حَرام دِیب حِسابلَیدِی. 12 اِماملِیک شِیعَه لَرنِی فِقهِیدَه هَم خامِلَه نِی آلدِیرِیب تَشلَش ) إجهاض( هَر قَندَی مَرحَلَه دَه وَ هَر قَندَی یوُلگَه کوُرَه بوُلسَه هَم حَرام حِسابلَه نِیب اوُنگَه دِییَه واجِب بوُلَه دِی، چوُنکِی اوُلَرنِی اِعتِقادِی بوُیِیچَه اِنساننِی خِلقَتِی نُطفَه پَیتِیدَن باشلَه نَه دِی، «إنَّ اوّلَ ما یُخْلَقُ نُطْفَه» .[2]
رِوایَت قِیلِینِیشِیچَه بِیر خامِلَه دار عَیالنِی عُمَر اِبنِ خَطّاب رَضِیَ الله عَنهُ نِی حُوضُورِیدَه یامانلَه شَه دِی وَ اوُ کِیشِی بُو عَیالنِی چَه قِیرتِیرَه دِیلَر، شوُندَه بُو عَیال اَیتَه دِیکِی: یَا وَیْلَهَا مَا لَهَا وَلِعُمَرَ! مِینگَه وای بوُلسِین، عُمَرنِی مِین بِیلَن نِیمَه اِیشِی بار! بُو عَیال یوُلدَه کِیلَه یاتگَن پَیتِیدَه توُسَتدَن آغرِیغِی باشلَه نِیب قالَه دِی بِیر اوُیگَه کِیرِیب فَرزَندِینِی دُنیاگَه کِیلتِیرَه دِی؛ اَمّا بوُ بالَه اِیککِی مَرتَه فَریاد اوُرگَچ اوُلَه دِی، فَصَاحَ الصَّبِیُّ صَیْحَتَیْنِ ثُمَّ مَاتَ..[3]
شوُنگَه اَساسلَنگَن حالدَه، اِمامِی نَوَوِی رَحِمَهُ الله شُو واقِیعَه گَه اِستِناد قِیلِیب اَیتَه دِی: اَگَر بِیر عَیالنِی حاکِمنِی یا قوُمانداننِی حوُضوُرِیدَه یامانلَنسَه وَ اوُنِی مُتَّحَم قِیلِینسَه، سُونگرَه حاکِم بِیر کِیشِینِی یوُبارِیب مَنَه بُو عَیالنِی حوُضوُرِیگَه کِیلتِیرِیشنِی بوُیوُرسَه وَ اَنَه بُو عَیال اِیسَه قوُرققَه نِیدَن قارنِیدَگِی بالَه سِینِی توُشوُرِیب قوُیسَه، حاکِم مَنَه بُو بالَه نِی دِییَه سِینِی توُلَیدِی. بُو فَتوا اَبُو حَنِیفَه تامانِیدَن بِیرِیلگَن. حَنبَلِی لَرنِی پِیشواسِی اَحمَد هَم اَیتگَنکِی: بالَه نِی دِییَه سِیدَن تَشقَه رِی اَنَه بُو عَیال اوُچُون هَم دِییَه بِیرِیلِیشِی کِیرَک؛ چوُنکِی حاکِم اوُنِی چَه قِیرتِیرگَن؛ شوُندَی اِیکَن اوُ مَنَه بُو عَیالنِی سَقلَشگَه هَم زَمانَتچِیدُور؛ بُو نَرسَه شوُنگَه اوُحشَیدِیکِی، گوُیاکِی بُو عَیالنِی اوُرِیلَه دِی وَ اوُ بوُنِی نَتِیجَه سِیدَه اوُلَه دِی. . .[4]
(دوامی بار…….)
[1] متفق علیه . همچنین: كتاب السنن الكبرى(الديات ) المعجم الكبير) باب الحاء) المعجم الأوسط (باب الميم) التلخيص الحبير )الديات) سنن أبي داود (الديات)سنن ابن ماجه (الديات) سنن الترمذي (الديات –الفرائض) سنن الدارقطني (الحدود والديات وغيره) سنن الدارمي (الديات) سنن النسائي (القسامة) صحيح البخاري (الديات) صحيح مسلم (القسامة والمحاربين والقصاص والديات) فتح الباري شرح صحيح البخاري (الديات) مسند الإمام أحمد- باقي مسند المكثرين / البحر الزخار المعروف بمسند البزار/ حديث أبي المليح عن أبيه/ المصنف/ أقضية رسول الله / مصنف عبد الرزاق/ العقول/ موطأ مالک/ نصب الراية في تخريج أحاديث الهداية/ اقتتلت امرأتان من هذيل فرمت إحداهما الأخرى بحجر قتلها وما في بطنها ، فاختصموا إلى النبي صلى الله عليه وسلم فقضى : ” أن دية جنينها غرة عبد أو وليدة ، وقضى أن دية المرأة على عاقلتها ، وقد رواه مسلم أيضا قال : حدثني أبو الطاهر قال أخبرنا ابن وهب رحمه الله قال وأخبرنا حرملة بن يحيى التجيبي ، قال أنبأنا ابن وهب قال أخبرني يونس بهذا الإسناد .
[2] محمدبن حسن حرّ عاملی، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، ج۱۹، ص۱۵، چاپ عبدالرحیم ربانی شیرازی، بیروت ۱۴۰۳/۱۹۸۳.
[3] الصنعانی، أبو بكر عبد الرزاق بن همام (متوفای211هـ)، المصنف، ج 9، ص 458، ح18010، باب من أفزعه السلطان، تحقیق حبیب الرحمن الأعظمی، ناشر: المكتب الإسلامی – بیروت، الطبعة: الثانیة، 1403هـ.
[4] النووی، أبی زكریا محیی الدین (متوفای676 هـ)، المجموع، ج 19، ص 12، ناشر: دار الفكر للطباعة والنشر والتوزیع، التكملة الثانیة.