Муқаддамот дарслари/ саккизинчи дарс : фитрий эхтиёж сифатидаги шодлик ва уни қандай контрол қилиб бошқариш.
Шайх Абу Хамза хўромий хафизахуллохни аудио тасмасидан ёзиб олинган
(22- қисм)
Бошқа бир жойда мархамат қилганлар:
إِنَّ اللهَ فَرَضَ فَرَائِضَ فَلا تُضَيِّعُوهَا، وَحَدَّ حُدُودَاً فَلا تَعْتَدُوهَا وَحَرَّمَ أَشْيَاءَ فَلا تَنْتَهِكُوهَا، وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ رَحْمَةً لَكُمْ غَيْرَ نِسْيَانٍ فَلا تَبْحَثُوا عَنْهَا[1]
Аллох сизларга бир нарсаларни вожиб қилган, уларни зоя қилмангиз ва сизларга хад, чегараларни мушаххас қилиб қўйган, улардан тажовуз қилманглар ва сизларга бир нарсаларни харом қилган, уларни хам оёқ-ости қилмангиз ва баъзи нарсалар хақида сукут қилган; ( улар хақида сизларга бир нарса дейилмаган нарсалар сизларга берилган рахматдир, худованд уларни унутиб қўйган деб ўйламанглар, шундай бўлгач улар (ни харом эканлиги) борасида бахс қилиб ўтирманглар.
Вақтики аллох таоло бизларга хамма харом қилинган нарсаларни муфассал баён қилганлигини мархамат қилган экан:
وَقَدْ فَصَّلَ لَکُم مَّا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ (انعام/119)
Бундай холатда қонун таъйин қилиш, халол ва харом қилиш фақатгина шариатни таъйин қилган зотни ўзига тегишли, бошқаларни хукми ва раъйи эмас, фақат уни хукми хужжатдур. Шундай экан харом қилинган нарсалар борасида очиқ- равшан, ошкор ва қатъий хужжат мавжуд бўлиши керак.
Масалан аллох таоло тўнғиз гўштини харом қилган, бу нарса очиқ-ойдин маълум нарсами? Ёки суннатда келтирилишича ахлий эшакни гўшти хам харом қилинган, бу масала хам очиқ- равшан нарсами? Ёки ўлаксани гўшти билан қон хам харом қилинган. Бу хам аниқ – ошкор нарсами? Мана буларни изохлаб ўтишига хожат йўқ, бу нарсалар учун илмни касб қилинишига ва ижтиходга хам эхтиёж йўқ. Бу нарсалар кимларга етказилган бўлса, у буни аниқ тушунади. Шариат хам осон ва тушунадиган қилиб берилган, зардўштийларнинг хузвориш номли китоби каби фақат баъзиларгина тушунадиган рамзли калималарга эга эмас. Чунки бу дин хамма инсонларга жўнатилган, улардаги имконият хам жуда кенг, уларни бирини фикри ва матлабни дарк қилиши кенгроқ бўлса, бошқасиники эса торроқ бўлади. Аммо диндаги умумий нарсалар, халол ва харомлар шундай тарзда баён қилинганки, уни хамма тушунишга қодир, фақат бу нарсалар инсонга етиб келса бўлди. Фақат шахсга бу нарсалар етказилса шуни ўзи етарли, ахлий эшакни ё тўнғизни гўштини харомлигидан хабардор бўлса бўлди. Сиз бир тасаввур қилиб кўринг, агар бир шахс бу нарсалардан хабардор қилинса, у ахлий эшак ва тўнғиз бу нима ўзи, мен тушунмаяпман, дейдиган одам топиладими? Бу нарсани тушуниб етиш учун сарф,наху, балоға ва ……ўхшаш мархалаларни босиб ўтилишига эхтиёж борми? Агар бу шахс умрида тўнғизни ё ахлий эшакни кўрмаган бўлса, унга мана бу хайвонни ўзини ё тасвирини кўрсатилса, шуни ўзи етарли. Бу иш учун бир неча дақиқа кифоя қилади.
Росулуллох саллаллоху алайхи васалламни нахий қилган нарсалари хам нахийни доирасида қолади, харом қилинган доирага кирмайди, бу борадаги тўғри сўз шуки, бу нарсаларни хукми карохият ва макрух доирасида қолади. Макрух яъни луғат жихатидан ёмон, нохуш дегани, фиқхий истелохда эса агар бу амални қилмасанг яхшироқ бўлади ва натижада савобга эга бўласан, аммо агар қилсанг хам бу сабабли гунохкор бўлмайсан, у сабабли жарима қилинмайсан. Худди ётиб олиб овқат ейиш каби.
Бизларнинг катта кишиларимиз хам ўзларини хадлари,чегараларини яхши билишарди, харом қилиш ва халол қилиш фақат шариатни ишлаб чиқарган зотни иши ва вазифаси эканини, уларни иши қуръон ва сахих суннатдаги собит, очиқ ва қатъий ахкомларни баён қилиш эканини жуда яхши билишган. Имоми Шофеъий рохимахуллох ўзининг мухим “алумму” китобида имоми Абу Ханифа рохимахуллохни дўсти ва шогирди бўлмиш қози Абу Юсуфдан нақл қилиб келтиришича: “жуда кўп дин пешволаридан мен кўрган нарса шуки, улар ўзларига мана бу халол ва мана бу харом дейишликка рухсат беришмаган, улар қуръонда очиқ-ойдин бўлган ва тафсир қилишга эхтиёжи бўлмаган нарсалар борасида фатво беришган.”
Ибни Соиб рохимахуллох буюк тобеъинлардан бўлган Робиъ ибни Хайсам рохимахуллохдан нақл қиладики: ” мусулмон инсон : мана бу нарсалар халол ё мана бу нарсалар харом,демаслиги керак, чунки шариатни ишлаб чиқарган зот жалла жалалаху уни сўзига раддия сифатида айтадики: ёлғон айтибсан, мен уни халол ё харом қилмаганман.
Иброхим Нахъий рохимахуллох буюк тобеъин уламолардан бўлмиш имоми Абу Ханифа, имоми Молик, имоми Шофеъий, имоми Ахмад ва бошқа буюк кишилардан нақл қиладики: ” улар қачонки бир иш борасида фатво беришса ёки ундан нахий қилмоқчи бўлишса, айтишар эдики: мана бу иш макрух ва ё мушкили йўқ,лекин улар мана бу халол ва мана бу харом,дейишмаган, улар бундай сўзларни тилга олишмаган”.
Мана бу буюк кишилар харгиз бундай катта хатоларни қилишмаган, яъни улар бошқаларни ўзларига ибодат қилишга, сиғинишга даъват қилишган эмас, чунки улар хатто агар бир киши халолни харом ё харомни халол қилиб олган бир махлуққа ўзини ихтиёрига кўра қалбий эътиқод орқали итоат қилса, бу холатда бу киши ана бу шахсни парвардигор сифатида, аллохдан пастроққа ё аллохни ёнига қўйиб олган бўлишини, қайта-қайта таълим олиб ўқишган эди. Энди мана бу буюк кишилар қандай қилиб бунчалик хатарли ишга журъат қилишади ва харом қилиш ё халол қилиш бўйича аллох таолони қилиғини қилишади?
Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам қуйидаги оятни тиловат қилган пайтларида:
اتَّخَذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِّن دُونِ اللّهِ (توبه/31)
Улар аллохни қўйиб ўзларининг донишмандларини ва рохибларини хамда Масих бинни Марямни парвардигор деб билдилар. Шунда Адий ибни Хотам розиаллоху анху айтдики: биз уларга ибодат қилмасдик-ку? Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам мархамат қилдилар: уларнинг ибодат қилишлари, аллохга нисбатан қилинган маъсиятда ( яъни худовандни хукмини ўзгартириш бўйича) уларни итоат қилганликларидур. Сўнг у киши мархамат қилдилар:
«أَلَيْسَ يُحَرِّمُونَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فَيُحَرِّمُونَهُ ، وَيُحِلُّونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيَسْتَعْمِلُونَهُ؟
Улар худованд халол қилган нарсаларни сизларга харом ва худованд харом қилган нарсаларни халол қилишмаганми, сизлар хам шунга амал қилмагансизларми? Адий : ха,деди. Шунда росулуллох саллаллоху алайхи васаллам мархамат қилдилар:
«فَذَلِكَ عِبَادَتُهُمْ[2]«
мана шу уларнинг ибодат қилганликларидур.
Шу ерда аллох таоло очиқ ва равшан эълон қиладики:
وَلاَ تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هَذَا حَلاَلٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِّتَفْتَرُواْ عَلَى اللّهِ الْکَذِبَ إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الْکَذِبَ لاَ یُفْلِحُونَ (نحل/116)
Аллохни шаънига ёлғон тўқиш учун (яъни, аллох буюрмаган хукмларни аллохники дейиш учун) тилларингизга келган ёлғонни гапириб: “бу халол,бу харом”, деяверманглар! Чунки аллох шаънига ёлғон тўқийдиган кимсалар хеч нажот топмаслар.
Мана бу хамма учун берилган бир огохлантирув ва тахдиддур.
(давоми бор……..)
[1] دارقطنی و غیره
[2]سنن الترمذی برقم (۳۰۹۵)، والمعجم الکبیر للطبرانی (۱۷ / ۹۲).