مُقَدَّمات دَرسلَرِی / سَککِیزِینچِی دَرس: فِطرِی اِیختِیاج صِیفَتِیدَگِی شادلِیک وَ اوُنِی قَندَی کانترال قِیلِیب باشقَه رِیش.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(22- قیسم)
باشقَه بِیر جایدَه مَرحَمَت قِیلگَنلَر: إِنَّ اللهَ فَرَضَ فَرَائِضَ فَلا تُضَيِّعُوهَا، وَحَدَّ حُدُودَاً فَلا تَعْتَدُوهَا وَحَرَّمَ أَشْيَاءَ فَلا تَنْتَهِكُوهَا، وَسَكَتَ عَنْ أَشْيَاءَ رَحْمَةً لَكُمْ غَيْرَ نِسْيَانٍ فَلا تَبْحَثُوا عَنْهَا[1] اَلله سِیزلَرگَه بِیر نَرسَه لَرنِی واجِب قِیلگَن، اوُلَرنِی ضایَه قِیلمَنگِیز وَ سِیزلَرگَه حَد، چِیگَرَه لَرنِی مُشَخَّص قِیلِیب قوُیگَن، اوُلَردَن تَجاوُز قِیلمَنگلَر وَ سِیزلَرگَه بِیر نَرسَه لَرنِی حَرام قِیلگَن، اوُلَرنِی هَم آیاق- آستِی قِیلمَنگِیز وَ بَعضِی نَرسَه لَر حَقِیدَه سوُکوُت قِیلگَن؛ ( اوُلَر حَقِیدَه سِیزلَرگَه بِیر نَرسَه دِییِیلمَه گَن نَرسَه لَر سِیزلَرگَه بِیرِیلگَن رَحمَتدِیر، خُداوَند اوُلَرنِی اوُنوُتِیب قوُیگَن دِیب اوُیلَه مَنگلَر، شوُندَی بوُلگَچ اوُلَر(نِی حَرام اِیکَنلِیگِی) بارَه سِیدَه بَحث قِیلِیب اوُتِیرمَنگلَر.
وَقتِیکِی اَلله تَعالَی بِیزلَرگَه هَمَّه حَرام قِیلِینگَن نَرسَه لَرنِی مُفَصَّل بَیان قِیلگَنلِیگِینِی مَرحَمَت قِیلگَن اِیکَن: وَقَدْ فَصَّلَ لَکُم مَّا حَرَّمَ عَلَیْکُمْ إِلاَّ مَا اضْطُرِرْتُمْ إِلَیْهِ (انعام/119) بوُندَی حالَتدَه قانوُن تَعیِین قِیلِیش ،حَلال وَ حَرام قِیلِیش فَقَطگِینَه شَرِیعَتنِی تَعیِین قِیلگَن ذاتنِی اوُزِیگَه تِیگِیشلِی، باشقَه لَرنِی حُکمِی وَ رَعیِی اِیمَس، فَقَط اوُنِی حُکمِی حُجَّتدوُر. شوُندَی اِیکَن حَرام قِیلِینگَن نَرسَه لَر بارَه سِیدَه آچِیق- رَوشَن،آشکار وَ قَطعِی حُجَّت مَوجُود بوُلِیشِی کِیرَک.
مَثَلاً اَلله تَعالَی توُنغِیز گوُشتِینِی حَرام قِیلگَن، بُو نَرسَه آچِیق- آیدِین مَعلوُم نَرسَه مِی؟ یاکِی سُنَّتدَه کِیلتِیرِیلِیشِیچَه اَهلِی اِیشَکنِی گوُشتِی هَم حَرام قِیلِینگَن، بُو مَسَلَه هَم آچِیق- رَوشَن نَرسَه مِی؟ یاکِی اوُلَکسَه نِی گوُشتِی بِیلَن قان هَم حَرام قِیلِنگَن. بُو هَم اَنِیق – آشکار نَرسَه مِی؟ مَنَه بوُلَرنِی اِیضاحلَب اوُتِیرِیشگَه حاجَت یوُق. بُو نَرسَه لَر کِیملَرگَه یِیتکَه زِیلگَن بوُلسَه، اوُ بوُنِی اَنِیق توُشوُنَه دِی. شَرِیعَت هَم آسان وَ توُشوُنَه دِیگَن قِیلِیب بِیرِیلگَن، زَردوُشتِیلَرنِینگ هوُزوارِیش ناملِی کِتابِی کَبِی فَقَط بَعضِیلَرگِینَه توُشوُنَه دِیگَن رَمزلِی کَلِیمَه لَرگَه اِیگَه اِیمَس. چوُنکِی بُو دِین هَمَّه اِنسانلَرگَه جوُنَه تِیلگَن، اوُلَردَگِی اِمکانِیَت هَم جوُدَه کِینگ، اوُلَرنِی بِیرِینِی فِکرِی وَ مَطلَبنِی دَرک قِیلِیشِی کِینگراق بوُلسَه، باشقَه سِینِیکِی اِیسَه تارراق بوُلَه دِی. اَمّا دِیندَگِی عُموُمِی نَرسَه لَر، حَلال وَ حَراملَر شوُندَی طَرزدَه بَیان قِیلِینگَنکِی، اوُنِی هَمَّه توُشوُنِیشگَه قادِر، فَقَط بُو نَرسَه لَر اِنسانگَه یِیتِیب کِیلسَه بوُلدِی. فَقَط شَخصگَه بُو نَرسَه لَر یِیتکَه زِیلسَه شُونِی اوُزِی یِیتَرلِی، اَهلِی اِیشَکنِی یا توُنغِیزنِی گوُشتِینِی حَراملِیگِیدَن خَبَردار بوُلسَه بوُلدِی. سِیز بِیر تَصَوُّر قِیلِیب کوُرِینگ، اَگَر بِیر شَخص بُو نَرسَه لَردَن خَبَردار قِیلِینسَه، اوُ اَهلِی اِیشَک وَ توُنغِیز بوُ نِیمَه اوُزِی، مِین توُشوُنمَه یَپمَن، دِییدِیگَن آدَم تاپِیلَه دِیمِی؟ بوُ نَرسَه نِی توُشوُنِیب یِیتِیش اوُچُون صَرف، نَهُو، بَلاغَه وَ …….اوُحشَش مَرحَلَه لَرنِی باسِیب اوُتِیلِیشِیگَه اِیختِیاج بارمِی؟ اَگَر بوُ شَخص عُمرِیدَه توُنغِیزنِی یا اَهلِی اِیشَکنِی کوُرمَه گَن بوُلسَه، اوُنگَه مَنَه بُو حَیواننِی اوُزِینِی یا تَصوِیرِینِی کوُرسَه تِیلسَه، شوُنِی اوُزِی یِیتَرلِی. بُو اِیش اوُچُون بِیر نِیچَه دَقِیقَه کِفایَه قِیلَه دِی.
رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِی نَهِی قِیلگَن نَرسَه لَرِی هَم نَهِینِی دائِرَه سِیدَه قالَه دِی، حَرام قِیلِینگَن دائِرَه گَه کِیرمَیدِی، بُو بارَه دَگِی توُغرِی سوُز شوُکِی، بُو نَرسَه لَرنِی حُکمِی کَراهِیَت وَ مَکرُوه دائِرَه سِیدَه قالَه دِی. مَکرُوه یَعنِی لوُغَت جِهَتِیدَن یامان، ناخُوش دِیگَه نِی، فِقهِی اِصطِلاحدَه اِیسَه اَگَر بُو عَمَلنِی قِیلمَه سَنگ یَحشِیراق بوُلَه دِی نَتِیجَه دَه ثَوابگَه اِیگَه بوُلَه سَن، اَمّا اَگَر قِیلسَنگ هَم بُو سَبَبلِی گوُناهکار بوُلمَیسَن، اوُ سَبَبلِی جَرِیمَه قِیلِینمَیسَن. حوُددِی یاتِیب آلِیب آوقَت اِستِعمال قِیلِیش کَبِی.
بِیزلَرنِینگ کَتتَه کِیشِیلَرِیمِیز هَم اوُزلَرِینِی حَدلَرِی،چِیگَرَه لَرِینِی یَحشِی بِیلِیشَردِی، حَرام قِیلِیش وَ حَلال قِیلِیش فَقَط شَرِیعَتنِی اِیشلَب چِیقَرگَن ذاتنِی اِیشِی وَ وَظِیفَه سِی اِیکَه نِینِی، اوُلَرنِی اِیشِی قُرآن وَ صَحِیح سُنَّتدَگِی ثابِت ،آچِیق وَ قَطعِی اَحکاملَرنِی بَیان قِیلِیش اِیکَه نِینِی جُودَه یَحشِی بِیلِیشگَن. اِمامِی شافِیعِی رَحِمَهُ الله اوُزِینِینگ مُهِم “اَلاُمُّ” کِتابِیدَه اِمامِی اَبُو حَنِیفَه رَحِمَهُ الله دوُستِی وَ شاگِیردِی بوُلمِیش اَبُو یوُسُفدن نقل قیلیب کیلتیریشیچه : “جوُدَه کُوپ دِین پِیشوالَرِیدَن مِین کوُرگَن نَرسَه شوُکِی، اوُلَر اوُزلَرِیگَه مَنَه بُو حَلال وَ مَنَه بُو حَرام دِییِیشلِیککَه رُحصَت بِیرِیشمَه گَن، اوُلَر قُرآندَه آچِیق- آیدِین بوُلگَن وَ تَفسِیر قِیلِیشگَه اِیختِیاج بوُلمَه گَن نَرسَه لَر بارَه سِیدَه فَتوا بِیرِیشگَن.”
اِبنِ صائِب رَحِمَهُ الله بُویوُک تابِعِینلَردَن بوُلگَن رابِع اِبنِ خَیثَم رَحِمَهُ الله دَن نَقل قِیلَه دِیکِی: “مُسُلمان اِنسان: مَنَه بُو نَرسَه لَر حَلال یا مَنَه بُو نَرسَه لَر حَرام، دِیمَسلِیگِی کِیرَک، چوُنکِی شَرِیعَتنِی اِیشلَب چِیقَرگَن ذات جَلَّه جَلالَهُ اوُنِی سوُزِیگَه رَدِّیَه صِیفَتِیدَه اَیتَه دِیکِی: یالغان اَیتِیبسَن، مِین اوُنِی حَلال یا حَرام قِیلمَه گَنمَن.
اِبراهِیم نَخعِی رَحِمَهُ الله بوُیُوک تابِیعِین اوُلَمالَردَن بوُلمِیش اِمامِی اَبُو حَنِیفَه، اِمامِی مالِک، اِمام شافِیعِی، اِمامِی اَحمَد وَ باشقَه بوُیوُک کِیشِیلَردَن نَقل قِیلَه دِیکِی: اوُلَر قَچانکِی بِیر اِیش بارَه سِیدَه فَتوا بِیرِیشسَه یاکِی اوُندَن نَهِی قِیلماقچِی بوُلِیشسَه، اَیتِیشَر اِیدِیکِی: مَنَه بُو اِیش مَکرُوه وَ یا مَشکِلِی یوُق، لِیکِن اوُلَر مَنَه بُو حَلال وَ مَنَه بُو حَرام، دِییِیشمَه گَن، اوُلَر بوُندَی سوُزلَرنِی تِیلگَه آلِیشمَه گَن.”
مَنَه بُو بُویُوک کِیشِیلَر هَرگِیز بوُندَی کَتتَه خَطالَرنِی قِیلِیشمَه گَن، یَعنِی اوُلَر باشقَه لَرنِی اوُزلَرِیگَه عِبادَت قِیلِیشگَه،سِیغِینِیشگَه دَعوَت قِیلِیشگَن اِیمَس، چوُنکِی اوُلَر حَتَّی اَگَر بِیر کِیشِی حَلالنِی حَرام یا حَرامنِی حَلال قِیلِیب آلگَن بِیر مَخلوُققَه اوُزِینِی اِیختِیارِیگَه کوُرَه قَلبِی اِعتِقاد آرقَه لِی اِطاعَت قِیلسَه، بُو حالَتدَه بُو کِیشِی اَنَه بُو شَخصنِی پَروَردِیگار صِیفَتِیدَه، اَلله دَن پَستراققَه یا اَلله نِی یانِیگَه قوُیِیب آلگَن بوُلِیشِینِی، قَیتَه – قَیتَه تَعلِیم آلِیب اوُقِیشگَن اِیدِی. اِیندِی مَنَه بوُ بوُیُوک کِیشِیلَر قَندَی قِیلِیب بوُنچَه لِیک خَطَرلِی اِیشگَه جُرعَت قِیلِیشَه دِی وَ حَرام قِیلِیش یا حَلال قِیلِیش بوُیِیچَه اَلله تَعالَی نِی قِیلِیغِینِی قِیلِیشَه دِی؟
رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم قوُیِیدَگِی آیَتنِی تِلاوَت قِیلگَن پَیتلَرِیدَه: اتَّخَذُواْ أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَاباً مِّن دُونِ اللّهِ (توبه/31) اوُلَر اَلله نِی قوُیِیب اوُزلَرِینِی دانِیشمَندلَرِینِی وَ راهِبلَرِینِی هَمدَه مَسِیح بِنِّی مَریَمنِی پَروَردِیگار دِیب بِیلدِیلَر. شوُندَه عَدِی اِبنِ خاتَم رَضِیَ الله عَنهَ اَیتدِیکِی: بِیز اوُلَرگَه عِبادَت قِیلمَسدِیک – کوُ؟ رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم مَرحَمَت قِیلدِیلَر: اوُلَرنِینگ عِبادَت قِیلِیشلَرِی، اَلله گَه نِسبَتاً قِیلِینگَن مَعصِیَتدَه ( یَعنِی خُداوَندنِی حُکمِینِی اوُزگَرتِیرِیش بوُیِیچَه) اوُلَرنِی اِطاعَت قِیلگَنلِیکلَرِیدوُر. سوُنگ اوُ کِیشِی مَرحَمَت قِیلدِیلَر: «أَلَيْسَ يُحَرِّمُونَ مَا أَحَلَّ اللَّهُ فَيُحَرِّمُونَهُ ، وَيُحِلُّونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ فَيَسْتَعْمِلُونَهُ؟ اوُلَر خُداوَند حَلال قِیلگَن نَرسَه لَرنِی سِیزلَرگَه حَرام وَ خُداوَند حَرام قِیلگَن نَرسَه لَرنِی حَلال قِیلِیشمَه گَنمِی، سِیزلَر هَم شوُنگَه عَمَل قِیلمَه گَنمِیسِیزلَر؟ عَدِی: حَه،دِیدِی. شوُندَه رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم مَرحَمَت قِیلدِیلَر: «فَذَلِكَ عِبَادَتُهُمْ[2]« مَنَه شُو اوُلَرنِینگ عِبادَت قِیلگَنلِیکلَرِیدوُر.
شوُ یِیردَه اَلله تَعالَی آچِیق وَ رَوشَن اِعلان قِیلَه دِیکِی: وَلاَ تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلْسِنَتُکُمُ الْکَذِبَ هَذَا حَلاَلٌ وَهَذَا حَرَامٌ لِّتَفْتَرُواْ عَلَى اللّهِ الْکَذِبَ إِنَّ الَّذِینَ یَفْتَرُونَ عَلَى اللّهِ الْکَذِبَ لاَ یُفْلِحُونَ (نحل/116) اَلله نِی شَعنِیگَه یالغان توُقِیش اوُچُون ( یَعنِی، اَلله بوُیوُرمَه گَن حُکملَرنِی اَلله نِیکِی دِییِیش اوُچُون) تِیللَرِینگِیزگَه کِیلگَن یالغاننِی گَپِیرِیب: ” بُو حَلال، بُو حَرام”، دِییَه وِیرمَنگلَر! چوُنکِی اَلله شَعنِیگَه یالغان توُقِییدِیگَن کِیمسَه لَر هِیچ نَجات تاپمَسلَر.
مَنَه بُو هَمَّه اوُچُون بِیرِیلگَن بِیر آگاهلَنتِیرُوو وَ تَحدِیددوُر.
(دوامی بار…….)
[1] دارقطنی و غیره
[2]سنن الترمذی برقم (۳۰۹۵)، والمعجم الکبیر للطبرانی (۱۷ / ۹۲).