بَعضِیلَرنِی اِعتِقادِی بُویِیچَه، بُوگوُنگِی کوُندَه جِهاد فِتنَه بوُلِیب اوُندَن اوُزاقلَشِیش کِیرَک اِیکَن، سِیزنِی فِکرِینگِیزچَه بِیزنِی عَصرِیمِیزدَه جِهاد فَرضِینِی عَمَلگه آشِیرِیش فِتنَه حِسابلَنَدِیمِی؟
جَواب: دُشمَنلَر، کافِر باسقِینچِیلَر، مَحَلِّی حِذمَتکارلَرگه قَرشِی جَنگ قِیلِیش بارَه سِیدَه اَلله نِی وَ رَسُولِی صلی الله علیه وسلمنِی بوُیرُوقلَرِیدَن باش تارتِیش فِتنَه حِسابلَنَدِی. اَلله تَعالی مَرحَمَت قِیلَدِی:
« … فَلۡيَحۡذَرِ ٱلَّذِينَ يُخَالِفُونَ عَنۡ أَمۡرِهِۦٓ أَن تُصِيبَهُمۡ فِتۡنَةٌ أَوۡ يُصِيبَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٌ » (النور :٦٣)
(پَیغَمبَرنِینگ) اَمرِیگه خِلاف اِیش قِیلَدِیگن کِیمسَه لَر اوُزلَرِیگه بِیران فِتنَه- کوُلفَت یِیتِیب قالِیشِیدَن یاکِی اَلَملِی عَذاب یِیتِیب قالِیشِیدَن حَضِیر بوُلسِینلَر!
یَعنِی: اِمامِی بُخارِی عادَتِیگه کوُرَه حَدِیثلَرنِی مَوضُوعلَرِیگه اَساساً تَقسِیملَب چِیقگن، مَنَه بُو حَدِیث فِتنَه لَر کِتابِینِی اَوَّلِیدَه کِیلتِیرِیلگن: « ألا وإنه يُجَاء برجال من أمتي فيؤخذ بهم ذات الشمال، فأقول: يا رب أصيحابي، فيقال: إنك لا تدري ما أحدثوا بعدك..» [الحديث].
یَعنِی: قِیامَت کوُنِیدَه اوُمَّتِیمدَن بِیر قِیسمِینِی آلِیب کِیلِیشَدِی، اَمّا اوُلَرنِی چَپ تاماندَن اوُزاقلَشتِیرِیشَدِی، شوُندَه مِین اَیتَمَنکِی: اِی پَروَردِیگارِیم یارانلَرِیم. مِینگه اَیتِیشَدِیکِی: اوُلَر سِیزدَن کِییِین نِیمَه لَر قِیلِیشگَنِینِی بِیلمَیسِیز………
مَنَه بُو حَدِیث آدَملَر اوُچُون دِیندَگِی بُویرُوقلَرنِی نااَنِیق قِیلِیب کوُرسَتِیش یا اَلمَشتِیرِیش وَ اَلله هَمدَه رَسُولِی صلی الله علیه وسلمنِی فَرمانِیدَن باش تارتِیش، اِینگ کَتتَه فِتنَه، غَلَیان اِیکَنلِیگِیگه اِیشارَه قِیلیَپتِی، حَتَّی اوُتمِیشدَه هَم حاضِرگِی پَیتدَه هَم فِتنَه نِی اِیلدِیزِی بُولگن دِیسَه بُولَدِی. بُو یِیردَه نِهایَتدَه حُوشیار بُولِیش کِیرَک، حُکوُمَتلَر تامانِیدَن یاللَنگن دِینفُرُوشلَر، سِکولار اَحزابلَر، مُرتَدلَرنِی اَیتِیشلَرِیچَه، بوُگوُنگِی کوُندَه نَماز وَ رُوزَه گه اوُحشَش فَرضِی عَینگه اَیلَنگن جِهاد فِتنَه دِیر، اَصلِیدَه اِیسَه مَنَه بُو فَرضِی عَیندَن باش تارتِیش وَ اوُنِی عَمَلدَه بَجَرمَسلِیک فِتنَه بوُلَدِی. اَلله تَعالی مَنَه بُو حَقِیدَه مَرحَمَت قِیلَدِیکِی: « وَمِنۡهُم مَّن يَقُولُ ٱئۡذَن لِّي وَلَا تَفۡتِنِّيٓۚ أَلَا فِي ٱلۡفِتۡنَةِ سَقَطُواْۗ……» (التوبة :٤٩)
اوُلَرنِینگ آرَسِیدَه: “مِینگه (جَنگدَن قالِیش اوُچُون) عِذن بِیرگِین، مِینِی فِتنَه گه سالمَگِین”، دِییدِیگن کِیمسَه لَر هَم باردِیر. آگاه بُولِینگِیزکِیم، اوُلَر (جَنگدَن قالِیش سَبَبلِی) فِتنَه نِینگ اوُزِیگه توُشدِیلَر.
یَعنِی: بُونگه قوُشِیمچَه رَوِیشدَه جَنگ وَ قوُراللِی اوُرُوش فِتنَه نِی اوُرتَدَن یُوقاتِیش اوُچُون بِیر شَرعِی یُولدِیر. اَلله تَعالی مَرحَمَت قِیلَدِی: « وَقَٰتِلُوهُمۡ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتۡنَةٞ وَيَكُونَ ٱلدِّينُ لِلَّهِۖ فَإِنِ ٱنتَهَوۡاْ فَلَا عُدۡوَٰنَ إِلَّا عَلَى ٱلظَّٰلِمِينَ » (البقرة :١٩٣) تا فِتنَه تُوگب، بُوتُون دِین اَلله اوُچُون بوُلگوُنگه قَدَر اوُلَر بِیلَن اوُرِیشِینگِیز! اِیندِی اَگر توُحتَه سَلَر، اوُ حالدَه سِیزلَر هَم تُوحتَنگِیز! زِیرا، فَقَط ظالِملَرگه قَرشِی دُشمَنلِیک قِیلِیش مُومکِین. باشقَه بِیر آیَتدَه مَرحَمَت قِیلَدِیکِی: « وَقَٰتِلُوهُمۡ حَتَّىٰ لَا تَكُونَ فِتۡنَة ، وَيَكُونَ ٱلدِّينُ كُلُّهُۥ لِلَّهِۚ فَإِنِ ٱنتَهَوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِمَا يَعۡمَلُونَ بَصِير» (الأنفال :٣٩) تا (دُنیادَه) بِیران فِتنَه – اَلداو قالمَی، بُوتُون دِین فَقَط اَلله اوُچُون بوُلگوُنگه قَدَر اوُلَر بِیلَن جَنگ قِیلِینگلَر! اِیندِی اَگر (کافِرلِیکدَن) تُوحتَه سَلَر، بَس، اَلبَتَّه اَلله قِیلَیاتگن عَمَللَرِینِی کوُرگوُچِیدِیر.
شَیخُ الاِسلام اِبنِ تَیمِیَه کُرد رَحِمَهُ الله مَرحَمَت قِیلَدِیکِی: « الجهاد وإنفاق الأموال؛ قد تكون مضرة، لكن لما كانت مصلحته راجحة على مفسدته؛ أمر به الشارع » [مجموع الفتاوى 1/265].
جِهاد وَ مالنِی صَرفلَش ظاهِردَه زِیانلِی بوُلِیب کوُرِینِیشِی مُومکِین، اَمّا اوُنِی مَسلَحَتِی وَ مَنفَعَتِی فَسادلَر وَ یامانلِیکلَردَن اوُستُون بُولگنِی بائِث، اَلله وَ رَسُولِی صلی الله علیه وسلم اوُنِی بَجَرِیشگه اَمر قِیلگن.
« الجهاد؛ هو دفع فتنة الكفر، فيحصل فيها من المضرة ما هو دونها » [مجموع الفتاوى 20/52].
یَعنِی: جِهاد قِیلِیش کُفر فِتنَه سِینِی دَفع قِیلِیشدَن عِبارَتدِیر، شُو سَبَبلِی هَم اَگر جِهاد قِیلِینمَسَه اوُرتَدَه شوُندَی ضَرَر بَرپا بوُلَدِیکِی،بوُنِی مِثالِیدَگِی ضَرَر باشقَه نَرسَه لَردَه تاپِیلمَیدِی.
باشقَه بِیر جایدَه مَرحَمَت قِیلَدِیکِی: « الشريعة تأمر بالمصالح الخالصة والراجحة، كالإيمان والجهاد، فإن الإيمان مصلحة محضة، والجهاد , وإن كان فيه قتل النفوس ء فمصلحته راجحة، وفتنة الكفر أعظم فسادا من القتل، كما قال تعالى: (وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ) [البقرة: 217] » [مجموع الفتاوى 27/230].
یَعنِی شَرِیعَتنِی بَجَرِیشگه بُویُورگن نَرسَه لَرنِی بَرچَه سِیدَه مَسلَحَت وَ مَنفَعَت مَوجُود یاکِی بُولمَسَم اوُنِی مَنفَعَتِی زِیانِیدَن کوُپراق، اِیمان کِیلتِیرِیش وَ جِهاد قِیلِیش هَم شُونگه اوُحشَیدِی، اِیمان کِیلتِیرِیشنِی هَمَّه سِی خالِص مَنفَعَت بوُلَدِی، جِهاد اِیسَه اَگرچِی اوُندَه آدَم اوُلدِیرِیش بُولگنِی بِیلَن، اوُنِی مَنفَعَتِی فَسادلَرِیدَن کوُپراق، یِعنِی کُفرنِی فِتنَه سِی قَتل، آدَم اوُلدِیرِیشدَن کوُرَه کوُپراقدِیر، شوُنِینگدِیک اَلله تَعالی مَرحَمَت قِیلَدِیکِی: « وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ »
اَلله تَعالی مَرحَمَت قِیلَدِیکِی: « كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِتَالُ وَهُوَ كُرْهٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ…) [البقرة: 216]، سِیزلَرگه یاقمَسَدَه، جَنگ قِیلِیشِینگِیز فَرض قِیلِیندِی. (ذاتاً) سِیزلَر اوُزِینگِیز اوُچُون یَحشِی بوُلگن نَرسَه نِی یاقتِیرمَسلِیگِینگِیز وَ سِیز اوُچُون یامان بُولگن نَرسَه نِی یَحشِی کوُرِیشِینگِیز مُومکِین. اَلله بِیلوُر، سِیزلَر بِیلمَسسِیز.
فأمر بالجهاد، وهو مكروه للنفوس، لكن مصلحته ومنفعته راجحة على ما يحصل للنفوس من ألمه، بمنزلة من يشرب الدواء الكريه لتحصل له العافية، فإن مصلحة حصول العافية له؛ راجحة على ألم شرب الدواء » [مجموع الفتاوى 24/279] . اَلله تَعالی جِهاد قِیلِیشگه بوُیُورگن، لِیکِن اِنسانلَر اوُنِی یاقتِیرمَیدِیلَر، اَمّا اوُنِی مَنفَعَتِی، فایدَه سِی اِنسانلَر رُوبَرُو بوُلَدِیگن ناخُوشلِیکلَردَن کوُپراقدِیر، بُو شُونگه اوُحشَیدِیکِی بِیر کِیشِی سَلامَتلِیگِینِی قَیتَرِیش اوُچُون اَچچِیق، بِیمَذَه دارِینِی اِیچَدِی، بُو یِیردَگِی جِسمگه قَیتِیب کِیلَدِیگن سَلامَتلِیک دارِینِی اِیچِیشدَگِی ناخُوشلِیکلَر یاکِی کَسَللِیکدَگِی آغرِیقلَردَن کوُرَه کوُپراقدِیر.
“الله سبحانه إنما حرم علينا الخبائث لما فيها من المضرة والفساد، وأمرنا بالأعمال الصالحة لما فيها من المنفعة والصلاح لنا، وقد لا تحصل هذه الأعمال إلا بمشقة كالجهاد والحج والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر وطلب العلم فيحتمل تلك المشقة ويُثاب عليها، لما يعقبه من المنفعة”. [مجموع الفتاوى 25/282].
یَعنِی اَلله تَعالی اِفلاص نَرسَه لَرنِی اوُندَه مَوجُود بُولگن زِیان وَ فَساد سَبَبلِی بِیزلَرگه حَرام قِیلَدِی وَ اوُندَه مَنفَعَت، فایدَه بُولگنِی بائِث یَحشِی اِیشلَرنِی قِیلِیشِیمِیزگه بُویُورَدِی؛ بَعضِی وَقتلَردَه مَنَه بُو اِیشلَرنِی بَجَرِیش ناخوُشلِیکلَرسِیز یا مَشَقَّتسِیز عَمَلگه آشمَیدِی، جِهاد وَ حَجگه وَ یَحشِیلِیکگه بُویُورِیب یامانلِیکدَن قَیتَرِیشگه، عِلم آلِیشگه اوُحشَش؛ بُولَردَه اوُزِیگه یَرَشَه ناخوُشلِیکلَر مَوجُود، اَمّا اوُلَرنِی کِیتِیدَن کِیلَدِیگن فایدَه سِی سَبَبلِی بوُنِی عِوَضِیگه اَجر بِیرِیلَدِی.
شَیخ سُلَیمان اِبنِ سَمحان رَحِمَهُ الله هَم مَرحَمَت قِیلَدِیکِی: “إذا عرفت أن التحاكم إلى الطاغوت كفر، فقد ذكر الله في كتابه: أن الكفر أكبر من القتل، قال: (والفتنة أكبر من القتل) [البقرة: 217].
وقال: (والفتنة أشد من القتل) [البقرة: 191]. والفتنة: هي الكفر؛ فلو اقتتلت البادية والحاضرة حتى يذهبوا، لكان أهون من أن ينصبوا في الأرض طاغوتاً، يحكم بخلاف شريعة الإسلام، التي بعث الله بها رسوله صلى الله عليه وسلم”. [الدرر السنية 10/510].
یَعنِی: طاغُوتنِی حُضُورِیگه حُکم قِیلِیشنِی طَلَب قِیلِیب بارِیشلِیک کُفر اِیکَنِینِی توُشُونگن بُولسَنگ، شُونِی هَم یَحشِی بِیلگِینکِی، اَلله تَعالی قُرآندَه کُفر آدَم اوُلدِیرِیشدَن کوُرَه کَتتَه راقدِیر، دِیب مَرحَمَت قِیلگن. شُونِینگدِیک اوُ ذات مَرحَمَت قِیلگنکِی: “والفتنة أكبر من القتل “-” والفتنة أشد من القتل “
بُو یِیردَگِی فِتنَه دَن مَقصَد کُفردِیر، اِیندِی اَگر بَرچَه شَهَرلَرنِی وَ قِیشلاقلَرنِی آدَملَرِی بِیر- بِیرلَرِی بِیلَن اوُرِیشِیب اوُلَرنِی هَمَّه سِی قِیرِیلِیب کِیتگن وَ بِیرار کِیشِی تِیرِیک قالمَگن تَقدِیردَه هَم، مَنَه بُو اِیش اَلله تَعالی نِینگ پَیغَمبَرِی صَلی اَلله علیه وسلمگه یُوبارگن قانوُنِی یَعنِی اِسلام شَرِیعَتِیگه خِلاف رَوِیشدَه یِیر یُوزِیگه حُکم یوُرِیتَدِیگن بِیر طاغوُتنِی حاکِم قِیلِیب قوُیِیشدَن کوُرَه یِینگِیلراقدِیر.
شَیخ عَبدُ القادِر اِبن عَبدُ العَزِیزنِی ( اَلله اوُ کِیشِینِی طاغوُتنِی قوُلِیدَن آزاد قِیلسِین) اَیتِیشِیچَه:
“ولا شك أن الضرر النازل بالمسلمين من تسلط الحكام المرتدين عليهم، وما في ذلك من الفتنة العظيمة، هذا الضرر يفوق أضعافا مضاعفة قتل بعض المسلمين المكرهين في صف العدو أو المخالطين له عن غير قصد حال القتال، إن كثيرا من بلدان المسلمين تسير في طريق الردة الشاملة من جراء هؤلاء، فأي فتنة أعظم من هذا، هذه فتنة تفوق ما يصيب المسلمين بالجهاد من قتل أو سجن أو تعذيب أو تشريد، قال تعالى: (وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنْ الْقَتْلِ)، وقال تعالى: (وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنْ الْقَتْلِ). فيجب دفع المفسدة العظمى (فتنة الكفر والردة) بتحمل المفسدة الأخف (وهو ما يترتب على الجهاد من قتل وغيره) وهذا هو المقرر في القواعد الفقهية الخاصة بدفع الضرر، كقاعدة (الضرورات تبيح المحظورات) وقاعدة (يُتحمل الضرر الخاص لدفع الضرر العام) وقاعدة (الضرر الأشد يُزال بالضرر الأخف) وقاعدة (إذا تعارض مفسدتان روعي أعظمهما ضررا) وقاعدة (يُختار أهون الشرين) وغيرها”. [العمدة في إعداد العدة ص320].
یَعنِی: شُبهَه سِیز مُسُلمانلَرنِی اوُستِیدَه حُکمرانلِیک قِیلَدِیگن حاکِمنِی زِیانِی وَ اوُندَه کَتتَه فِتنَه مَوجُودلِیگِی اَنِیق نَرسَه، مَنَه شُو ضَرَر وَ زِیان دُشمَنلَرنِی صَفِیدَه اِکراه بِیلَن یُورگن یاکِی جَنگ پَیتِیدَه هِیچ قَندَی هَدَفسِیز اَرَلَشِیب قالگن مُسُلمانلَرنِی اوُلدِیرِیشدَن هَم کَتتَه راقدِیر؛ جُودَه کوُپ مُسُلمانلَر یَشَیدِیگن دِیارلَر شوُ سَبَبلِی هَم کَتتَه اِرتِداد یُولِیگه توُشِیب قالِیشگن، اِیندِی مَنَه بُوندَن هَم کَتتَه راق فِتنَه بارمِی؟ حُودِّی شُو فِتنَه، مُسُلمانلَر جِهاد سَبَبلِی گِرِیفتار بُولَدِیگن اوُلدِیرِیلِیش، زِندانگه توُشِیش، عَذابلَنِیش یا دَربَدَر بُولِیشدَن کوُرَه نِهایَتدَه کَتتَه راق فِتنَه حِسابلَنَدِی. اَلله تَعالی مَرحَمَت قِیلَدِیکِی:
” وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنْ الْقَتْلِ “- ” وَالْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنْ الْقَتْلِ “
مَنَه شُو صُورَتدَه نِهایَتدَه کَتتَه فَسادنِی (کُفر وَ دِیندَگِی قانُونلَردَن قَیتِیب کِیتِیش وَ اِرتِداددَن عِبارَت بوُلگن) کِیچکِینَه فَسادگه صَبر- طاقَت قِیلِیش ( اوُلِیم وَ باشقَه نَرسَه لَرگه اوُحشَش جِهادنِی عَمَلگه آشِیرِیش آرقَلِی بِیزلَر دُوچار بُولَدِیگن نَرسَه لَردَن عِبارَت) آرقَلِی نابُود قِیلَمِیز.
مَنَه بُو نَرسَه گه اوُصُولدَه وَ مَخصُوص فِقهِی قائِدَه لَردَه ضَرَرلَرنِی اوُزاقلَشتِیرِیش وَ ضَرَر- زِیاننِی دَفع قِیلِیشگه اِقرار قِیلِینگن:
اصل « الضرورات تبيح المحظورات »
و اصل « يُتحمل الضرر الخاص لدفع الضرر العام » یَعنِی: خاص بُولگن ضَرَر وَ زِیانگه، عُمُومِی ضَرَر وَ زِیاننِی اوُرتَدَن یُوقاتِیش اوُچُون صَبر بِیلَن طاقَت قِیلِینَدِی.
و اصل « الضرر الأشد يُزال بالضرر الأخف » کَتتَه ضَرَر وَ زِیان، کِیچکِینَه ضَرَر وَ زِیاننِی واسِیطَه سِیدَه یُوقاتِیلَدِی.
و اصل « إذا تعارض مفسدتان روعي أعظمهما ضررا» یَعنِی: اَگر اِیککِی هِیل فَسادگه دوُچار بوُلِینَدِیگن بوُلسَه، زِیان وَ ضَرَرِی کَتتَه راق، کوُپراق بُولگنِیگه بِیرِینچِی بُولِیب چارَه کوُرِیلَدِی.
و اصل « يُختار أهون الشرين » اوُلَرنِی آرَسِیدَن شَررِی کَمراق بوُلگنِینِی تَنلَب آلَمِیز…….
بوُلَردَن باشقَه اوُرِینلَر هَم ذِکر قِیلِینگن.
سِیز هَم شوُنِی یَحشِی بِیلِینگکِی، مَنَه شُوندَی سَوالگه اِیگه بُولگن سِیزدَن باشقَه لَر هَم قوُیِیدَگِی سُوزلَردَن آگاه بوُلِیشسِین: سِیز سَوالِینگِیزدَن کِیلتِیرگن کِیمدِیرلَر اَیتگن سُوزلَرنِی اوُزِی فِتنَه بُولَدِی، نِهایَتدَه اِیختِیاط بوُلِیشِینگِیز کِیرَک، مَنَه بُو شُبهَه نِی وَ سَلطَنَت اوُلامالَرِینِی وَ یامان اوُلامالَرنِی سِحرِینِی باطِل قِیلِیش آرقَلِی جِهاددَن اوُزاقلَشتِیرِیشنِی نابُود قِیلِینگ، چُونکِی اَلله مُتَعال شوُنگه اوُحشَش نَرسَه لَردَن سِیزلَرنِی خَبَردار قِیلگن. اوُ ذات مَرحَمَت قِیلَدِیکِی:
” لَوۡ خَرَجُواْ فِيكُم مَّا زَادُوكُمۡ إِلَّا خَبَالٗا وَلَأَوۡضَعُواْ خِلَٰلَكُمۡ يَبۡغُونَكُمُ ٱلۡفِتۡنَةَ وَفِيكُمۡ سَمَّٰعُونَ لَهُمۡۗ وَٱللَّهُ عَلِيمُۢ بِٱلظَّٰلِمِينَ. لَقَدِ ٱبۡتَغَوُاْ ٱلۡفِتۡنَةَ مِن قَبۡلُ وَقَلَّبُواْ لَكَ ٱلۡأُمُورَ حَتَّىٰ جَآءَ ٱلۡحَقُّ وَظَهَرَ أَمۡرُ ٱللَّهِ وَهُمۡ كَٰرِهُونَ (التوبة :47-48)
اَگر اوُلَر سِیزلَرنِینگ آرَنگِیزدَه چِیقگنلَرِیدَه هَم سِیزلَرگه فَقَط آشِیقچَه زِیان بُولگن وَ اوُرتَلَرِینگِیزدَه سِیزلَرنِی فِتنَه گه سالِیش اوُچُون یوُگوُرِیب- یِیلِیب یُورگن بوُلوُر اِیدِیلَر هَمدَه آرَلَرِینگِیزدَه اوُلَرگه قوُلاق سالوُچِیلَر هَم (تاپِیلگن) بوُلوُر اِیدِی. اَلله ظالِم کِیمسَه لَرنِی بِیلگوُچِیدِیر. اوُلَر اِیلگرِی- هَنُوز حَقِیقَت رُویابگه چِیقِیب، اَلله نِینگ دِینِی غالِیب بُولمَی توُرِیب هَم ( بوُنِی) یامان کوُرگن حاللَرِیدَه فِتنَه قِیلماقچِی بوُلگن وَ سِیزنِینگ اِیشلَرِینگِیزنِی آرتگه کِیتکِیزماقچِی بوُلگن اِیدِیلَر- کوُ.
شُو سَبَبلِی هَم، جِهاد قِیلِیش فِتنَه یاکِی بِیزلَر حاضِر فِتنَه باسِیب کِیتگن عَصردَمِیز یاکِی مُجاهِدلَر فِتنَه گر، دِیگن بَهانَه لَر بِیلَن جِهاد قِیلِیش توُغرِی اِیمَس، دِیب فَتوا بِیرَیاتگن کِیمسَه لَرنِی اوُزِی مُفتِی وَ رَببانِی عالِم اِیمَس، بَلکِی فِتنَه چِی حِسابلَنَدِی. صَحِیحِی مُسلِمدَه کِیلتِیرِیلِیشِیچَه، رَسُول الله صلی الله علیه وسلم مَرحَمَت قِیلَدِیلَرکِی: « من قال هلك الناس فهو أهلكهم » یَعنِی: کِیمکِی آدَملَر هَلاک بوُلِیبدِی، دِیگن کِیمسَه نِی اوُزِی اِینگ هَلاک بوُلوُچِیراق کِیمسَه بُولَدِی. یاکِی آدَملَرنِی اَلله نِی رَحمَتِیدَن نااوُمِید قِیلِیش آرقَلِی هَلاک قِیلگندِیر.