Савол: фитрат ахли кимлар бўлади? Бугунги кунда хам бундай шахслар мавжудми?
Жавоб: аллох таоло мархамат қиладики:
وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً (اسراء/15)
Биз то бирон пайғамбар юбормагунча ( у орқали ўзимизнинг амру фармонларимизни юбориб, унга итоат қилишдан бош тортмагунларича, бирон кимсани) азоблагувчи эмасмиз.
Ибни Хазм Андалусий айтадики: ” худованд тарафидан шундай қарор қилинганки, пайғамбарларни инзори мана бу огохлантириш етиб борган қавмларга воқеъ бўлади, худованди мутаол пайғамбар жўнатилган қавмларга азоб юборади. Шу сабабли пайғамбарларни даъвати йўлни узоқлиги ёки яшаётган маконни жуда чеккада жойлашганлиги ёки пайғамбар саллаллоху алайхи васалламнинг баъсатларини қисқа бўлганлиги сабабли етиб бормаган бўлса, азоб юборилмайди ва унга хеч нарса лозим эмас, бу бизларнинг жумхур уламоларимизнинг сўзидир. “
(الأصول والفروع ، ص 131)
Бу ерда фитрат ахли,деб пайғамбарларнинг “огохлантириши, даъвати” етиб келмаган кишиларга айтилади. Агар мана бундай кишиларни яшаган замон билан пайғамбарнинг юборилиш замони қисқа бўладиган бўлса хам маъзур хисобланишади. Фитрат ахлининг жахлдан маъзур бўлишларини асосий эътибори “пайғамбарларнинг хабарларини етиб бормаганлигидир” .
Сийратда Зайд ибни Амр ибни Нуфайл хақида айтилишича: ” Зайд ўзини қавмини тарк қилиб, уларнинг бутлари,ўлаксаларни қони ва уларнинг бутлар учун сўйган нарсаларидан четланади ва одамларни қизларни ўлдиришдан қайтаради ва айтадики: эй қурайш жамоати! Зайд ибни Амрни жони уни қўлида бўлган зотга қасамки, мендан бошқа Иброхимни динига қолган қолган бирор кимса топилмайди, агар мен худони олдида қайси равиш севимли эканини билганимда эди, ана ўша равиш билан ибодат қилган бўлардим. Лекин мен уни билмайман.”
Шубхасиз пайғамбаримиз саллаллоху алайхи васаллам юборилишларидан олдин хам фитрат ахли бўлган кишилар мавжуд бўлган, аллох таоло мана бу хақида айтадики:
« بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ»(سجده/3)
“йўқ,у (яъни қуръон) сиздан илгари бирон огохлантиргувчи келмаган қавмни (охират азобидан ) огохлантиришингиз учун парвардигорингиз томонидан ( нозил қилинган) хақиқатдир. Шояд улар хидоят топсалар.”
Бу ердаги қавмдан мақсад, Ийсо ва Мухаммад алайхиссаломни ўртасидаги фитрат ахли бўлади, ибни Аббос ва Мақотил уни зикр қилишган ( тафсири Қуртубий 14/ 85) яъни росулуллох саллаллоху алайхи васалламдан олдинги Ийсо алайхиссаломни “хабарлари” уларга етиб бормаган кишилар фитрат ахли хисобланади ва жахлдан маъзурдирлар.
Ибни Қоййим рохимахуллох узр ба жахл борасида фатрат ахлини икки қисмга тақсимлаган, хатто узр ба жахлдаги мусулмонларни хам фитрат ахлини жумласидан,деб хисоблайди ва айтадики: “савол сўрашдан ва илмдан ожиз бўлган ва огох бўлишни имконини топа олмайдиган кишилар икки қисмга тақсим бўлишади:
Биринчи дастадагилар: хидоятни қасд ва ирода қилишади ва уни яхши кўришади. Аммо уларни йўллайдиган ёки таълим берадиган кишини бўлмаганлиги боис, бу илмни қўлга кирита олишмайди, бундай кишиларни хукми хам даъват етиб бормаган фитрат ахлидек бўлади.
Иккинчи дастадагилар: бу кишилар (хақни талаб қилишдан) юз ўгиришади ва уни қасд,ирода қилишмайди, ўзидаги бор нарсадан бошқасига харакат қилмайди.
Аввалги дастадаги киши айтадики: парвардигорим! Менда бор нарсадан кўра яхшироқ бўлган , сени хузурингдан бўлган динга эга бўлганимда,албатта уни танлаган бўлардим, ўзимда мавжуд бўлганини эса тарк қилардим. Лекин ўзимда мавжуд нарсадан бошқасини билмайман ва ундан бошқасини хам танимайман, бу мени бутун қудратимдаги нарсадир.
Иккинчи дастадаги киши холати қуйидагичадир: у ўзи танлаган йўлдан рози ва хурсанддир, бундан бошқа нарсалар унга таъсир қилмайди, (хақни қўлга киритиш йўлидаги харакатда) уни қодир бўлиши ё қодир бўлмаслигини ўртасида хеч қандай фарқ йўқ. Шунинг учун хам биринчи дастадаги киши фитрат даврида динни ихтиёр қилган ва уни қидирган, аммо қўлга кирита олмаган кишига ўхшайди. У ўзини ожизлиги,огох бўлмаганлиги ( мана бу огох бўлмасликни дафъ қилишни имкони бўлмайдиган даражада бўлиши лозим) ўзини барча харакатларини қилгандан сўнг дин йўлидан адашиб кетади. Аммо иккинчи киши динни ихтиёр қилишни қасд қилмаган ва динни талаб қилмаган,балки ўзини ширкида ўлиб кетган, агар бу киши динни талаб қилганда ва ( уни қўлга киритишдан) нотавон бўлиб қолганда яхшироқ эди. Шундай экан динни талаб қилиб нотавон бўлган киши билан уни талаб қилмасдан юз ўгириб кетган кишини ўртасида фарқ бор.
( طريق الهجرتين: ص 412)