سَوال:فِطرَت اَهلِی کِیملَر بُولَدِی؟ بُوگوُنگِی کوُندَه هَم بُوندَی شَخصلَر مَوجُودمِی؟
جواب: الله تعای مرحمت قیلدیکی: وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولاً (اسراء/15)
بِیز تا بِیران پَیغَمبَر یُوبارمَگوُنچَه ( اوُ آرقَلِی اوُزِیمِیزنِینگ اَمرُو فَرمانِیمِیزنِی یُوبارِیب، اوُنگه اِطاعَت قِیلِیشدَن باش تارتمَگوُنلَرِیچَه، بِیران کِیمسَه نِی) عَذابلَگوُچِی اِیمَسمِیز.
اِبن حَزم اَندَلوُسِی اَیتَدِیکِی: “خُداوَند طَرَفِیدَن شوُندَی قَرار قِیلِینگنکِی، پَیغَمبَرلَرنِی اِنذارِی مَنَه بُو آگاهلَنتِیرِیش یِیتِیب بارگن قَوملَرگه واقِع بُولَدِی، خُداوَندِی مُتَعال پَیغَمبَر جُونَتِیلگن قَوملَرگه عَذاب یُوبارَدِی. شوُ سَبَبلِی پَیغَمبَرلَرنِی دَعوَتِی یُولنِی اوُزاقلِیگِی یاکِی یَشَیاتگن مَکاننِی جُودَه چِیککَه دَه جایلَشگَنلِیگِی یاکِی پَیغَمبَر صلی الله علیه وسلمنِینگ بَعثَتلَرِینِی قِیسقَه بوُلگنلِیگِی سَبَبلِی یِیتِیب بارمَگن بُولسَه، عَذاب یُوبارِیلمَیدِی وَ اوُنگه هِیچ نَرسَه لازِم اِیمَس، بُو بِیزلَرنِینگ جوُمهُور اوُلامالَرِیمِیزنِینگ سُوزِیدِیر.” (الأصول والفروع ، ص 131)
بُو یِیردَه فِطرَت اَهلِی، دِیب پَیغَمبَرلَرنِینگ “آگاهلَنتِیرِیشِی، دَعوَتِی” یِیتِیب کِیلمَگن کِیشِیلَرگه اَیتِیلَدِی. اَگر مَنَه بُوندَی کِیشِیلَرنِی یَشَگن زَمان بِیلَن پَیغَمبَرنِینگ یُوبارِیلِیش زَمانِی قِیسقَه بُولَدِیگن بُولسَه هَم مَعذُور بُولِیشلَرِینِی اَساسِی اِعتِبارِی “پَیغَمبَرلَرنِینگ خَبَرلَرِینِی یِیتِیب بارمَگنلِیگِیدِیر”.
سِیرَتدَه زَید اِبنِ عَمرُو ابن نُفَیل حَقِیدَه اَیتِیلِیشِیچَه: “زَید اوُزِینِی قَومِینِی تَرک قِیلِیب، اوُلَرنِینگ بُوتلَرِی، اوُلَکسَه لَرنِی قانِی وَ اوُلَرنِینگ بُوتلَر اوُچُون سوُیگن نَرسَه لَرِیدَن چِیتلَنَدِی وَ آدَملَرنِی قِیزلَرنِی اوُلدِیرِیشدَن قَیتَردِی وَ اَیتَدِیکِی: اِی قوُرِیش جَماعَتِی! زَید اِبنِ عَمرُونِی جانِی اوُنِی قوُلِیدَه بُولگن ذاتگه قَسَمکِی، مِیندَن باشقَه اِبراهِیمنِی دِینِیگه قالگن بِیرار کِیمسَه تاپِیلمَیدِی، اَگر مِین خُدانِی آلدِیدَه قَیسِی رَوِیش سِیوِیملِی اِیکَنِینِی بِیلگَنِیمدَه اِیدِی، اَنَه اوُشَه رَوِیش بِیلَن عِبادَت قِیلگن بُولَردِیم. لِکِین مِین اوُنِی بِیلمَیمَن.”
شُبهَه سِیز پَیغَمبَرِیمِیز صلی الله علیه وسلم یُوبارِیلِیشلَرِیدَن آلدِین هَم فِطرَت اَهلِی بُولگن کِیشِیلَر مَوجُود بُولگن، اَلله تَعالی بُو حَقِیدَه اَیتَدِیکِی: « بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتَاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ»(سجده/3) “یُوق، اوُ(یَعنِی قُرآن) سِیزدَن اِیلگرِی بِیران آگاهلَنتِیرِیشِینگِیز اوُچُون پَروَردِیکارِینگِیز تامانِیدَن (نازِل قِیلِینگن) حَقِیقَتدِیر. شایَد اوُلَر هِدایَت تاپسَه لَر.”
بُو یِیردَگِی قَومدَن مَقصَد، عِیسَی وَ محمد عَلَیهِ السَّلامنِی اوُرتَسِیدَگِی فِطرَت اَهلِی بُولَدِی، اِبن عَبّاس وَ مقاتل اوُنِی ذِکر قِیلِیشگن (تَفسِیر قرطوبی 14/85) یَعنِی رَسُول الله صلی الله علیه وسلمدَن آلدِینگِی عِیسَی عَلَیهِ السَّلامنِی “خَبَرلَرِی” اوُلَرگه یِیتِیب بارمَگن کِیشِیلَر فِطرَت اَهلِی حِسابلَنَدِی وَ جَهلدَن مَعذوُردِیرلَر.
اِبن قایِّم رَحِمَهُ الله عُذر بَه جَهل بارَسِیدَه فِطرَت اَهلِینِی اِیککِی قِیسمگه تَقسِیملَگن، حَتَّی عُذر بَه جَهلدَگِی مُسُلمانلَرنِی هَم فِطرَت اَهلِینِی جُملَه سِیدَن،دِیب حِسابلَیدِی وَ اَیتَدِیکِی: سَوال سُورَشدَن وَعِلم آلِیشدَن عاجِیز بُولگن وَ آگاه بُولِیشنِی اِمکانِینِی تاپَه آلمَیدِیگن کِیشِیلَر اِیککِی قِیسمگه تَقسِیم بُولِیشَدِی:
بِیرِینچِی دَستَه دَگِیلَر: هِدایَتنِی قَصد وَ اِرادَه قِیلِیشَدِی وَ اوُنِی یَحشِی کوُرِیشَدِی. اَمّا اوُلَرنِی یوُللَیدِیگن یاکِی تَعلِیم بِیرَدِیگن کِیشِینِی بُولمَگنلِیگِی بائِث، بُو عِلمنِی قوُلگه کِیرِیتَه آلِیشمَیدِی، بُوندَی کِیشِیلَرنِی حُکمِی هَم دَعوَت یِیتِیب بارمَگن فِطرَت اَهلِیدِیک بُولَدِی.
اِیککِینچِی دَستَه دَگِیلَر: بُو کِیشِیلَر (حَقنِی طَلَب قِیلِیشدَن) یُوز اوُگِیرِیشَدِی وَ اوُنِی قَصد، اِرادَه قِیلِیشمَیدِی، اوُزِیدَگِی بار نَرسَه دَن باشقَه سِیگه حَرَکَت قِیلمَیدِی.
اَوَّلگِی دَستَه دَگِی کِیشِی اَیتَدِیکِی: پَروَردِیگارِیم! مِیندَه بار نَرسَه دَن کوُرَه یَحشِیراق بُولگن، سِینِی حُوضُورِینگدَن بُولگن دِینگه اِیگَه بُولگنِیمدَه، اَلبَتَّه اوُنِی تَنلَگن بُولَردِیم، اوُزِیمدَه مَوجُود بُولگنِینِی اِیسَه تَرک قِیلَردِیم. لِیکِن اوُزِیمدَه مَوجُود نَرسَه دَن باشقَه سِینِی بِیلمَیمَن وَ اوُندَن باشقَه سِینِی هَم تَنِیمَیمَن، بُو مِینِی بُوتُون قُدرَتِیمدَگِی نَرسَه دِیر.
اِیککِینچِی دَستَه دَگِی کِیشِی حالَتِی قوُیِیدَگِیچَه دِیر: اوُ اوُزِی تَنلَگن یُولدَن راضِی وَ خوُرسَنددِیر، بُوندَن باشقَه نَرسَه لَر اوُنگه تَأثِیر قِیلمَیدِی،(حَقنِی قوُلگه کِیرِیتِیش یُولِیدَگِی حَرَکَتدَه) اوُنِی قادِر بُولِیشِی یا قادِر بوُلمَسلِیگِینِی اوُرتَسِیدَه هِیچ قَندَی فَرق یُوق. شوُنِینگ اوُچُون هَم بِیرِینچِی دَستَه دَگِی کِیشِی فِطرَت دَورِیدَه دِیننِی اِیختِیار قِیلگن وَ اوُنِی قِیدِیرگن، اَمّا قوُلگه کِیرِیتَه آلمَگن کِیشِیگه اوُحشَیدِی. اوُ اوُزِینِی عاجِیزلِیگِی، آگاه بوُلمَگَنلِیگِی ( مَنَه بُو آگاه بُولمَسلِیکنِی دَفع قِیلِیشنِی اِمکانِی بُولمَیدِیگن دَرَجَه دَه بوُلِیشِی لازِم) اوُزِینِی بَرچَه حَرَکَتلَرِینِی قِیلگندَن سُونگ دِین یُولِیدَن اَدَشِیب کِیتَدِی. اَمّا اِیککِینچِی کِیشِی دِیننِی اِیختِیار قِیلِیشنِی قَصد قِیلمَگن وَ دِیننِی طَلَب قِیلمَگن، بَلکِی اوُزِینِی شِرکِیدَه اوُلِیب کِیتگن، اَگر بُو کِیشِی دِیننِی طَلَب قِیلگندَه وَ (اوُنِی قوُلگه کِیرِیتِیشدَن) ناتَوان بُولِیب قالگندَه یَحشِیراق اِیدِی. شُوندَی اِیکَن دِیننِی طَلَب قِیلِیب ناتَوان بوُلگن کِیشِی بِیلَن اوُنِی طَلَب قِیلمَسدَن یُوز اوُگِیرِیب کِیتگن کِیشِینِی اوُرتَسِیدَه فَرق بار.
( طريق الهجرتين: ص 412)