سَوال: اَگر بِیر کِیشِی بِیر شَخصگه بَیعَت بِیرگن بُولسَه وَ اَهلِی بَغِی،قوُزغَلانچِیلَرِی جَنگِیدَه اوُنگه یاردَم بِیرمَسَه وَ مَنَه بُو فِتنَه لِی جَنگدَه اِیشتِراک اِیتمَسَه، بُو کِیشِینِی قِیلگن اِیشِی حَطا حِسابلَنَدِیمِی؟ بُو یِیردَگِی مَنضُورِیم شوُکِی، اَگر سَیِّیدِیمِیز عَلِی رَضِیَ الله عَنهُ وَ اَمِیر مُعاوِیَه نِی اوُرتَسِیدَگِی جَنگدَگِی اِبنِ عُمَر رَضِیَ الله عَنهُ نِینگ اوُرنِینِی توُتَه دِیگن بوُلسَه، بُو کِیشِینِی اِیشِی حَطا بُولَدِیمِی؟
(4 –قیسم)
مُعاوِیَه اَیتَردِیکِی: عُثمان مِینِی عَمَکِیمنِی اوُغلِی، عَلِی اوُنِی قاتِللَرِینِی مِینگه تاپشِیرِیشِی کِیرَک وَ عَلِی دارُ الاِسلامنِی رَهبَرِی صِیفَتِیدَه بُونِی قَبوُل قِیلمَدِی، چُونکِی عُمُوماً آلگندَه عُثماننِی قانِینِی طَلَب قِیلَدِیگن فَرزَندلَرِی جُودَه کوُپ اِیدِی، اوُنِی قِیزلَرِی، اوُغِیللَرِی مَدِینَه دَه اَمِیرَالمؤُمِنِینگه تابِع اِیدِیلَر، حَتّی عُثماننِی فَرزَندِی عَبدُالله حُسَین اِبنِ عَلِینِی کوُیاوِی اِیدِی، بُوندَن تَشقَرِی قاتِللَر توُرلِی- هِیل طائِفَه لَردَن تَشکِیل تاپگن بِیر مَجمُوعَه بُولِیشگن اِیدِی، اوُلَرنِی جُودا قِیلِیب مُحاکَمَه قِیلِیش، قَصاص آلِیش اوُچُون حاکِمِیَتنِی اوُرنَشِیب قَرار تاپِیشِیگه اِیختِیاج بار اِیدِی، دارُ الاِسلامگه حاکِم بُولگن اَمِیرَالمُؤمِنِیننِی رَعیِی هَم قاتِللَردَن قَصاص آلِیش بوُلگن، اَمّا “زَماننِی” مُناسِب اِیمَس، دِیب فِکرلَردِی؛ لِیکِن مُعاوِیَه عَلِی وَ حَسَندَن سُونگ اِسلامِی دِیارلَرنِی بَرچَه سِینِی حاکِمِیَتِیگه اِیگه بوُلگچ هَم عُثماننِی قاتِللَرِیدَن قَصاص آلگنِی یُوق. [1][2]
اَصلِینِی آلگندَه مُعاوِیَه عَلِینِی رَهبَرِیَتِینِی ،اَهلِی حَل وَ عَقدنِی خاص بَیعَتِینِی،اوُزِینِی طَرَفدارلَرِیدَن باشقَه مُؤمِنلَرنِی عُمُومِی بَیعَتِینِی قَبُول قِیلمَسدِی، اِیندِی دَستوُرلَرِینِی قَبُول قِیلِیش حَقِیدَه گپ هَم بوُلِیشِی موُمکِین اِیمَس اِیدِی. حُکم بارَسِیدَه یازَیاتگن کِیشِی شوُندَی دِیب یازَدِی: مَنَه بُو اَمِیرَالمُؤمِنِین عَلِینِی مُعاوِیَه اِبنِ اَبِی سُفیان بِیلَن توُزگن عَهدِیدِیر، شوُندَه مُعاوِیَه اَیتَدِیکِی: اَمِیرَ المُؤمِنِین دِیب یازمَه، اَگر سِینِی اَمِیرَ المُؤمِنِین دِیب بَیعَت قِیلگنِیمدَه سِینگه قَرشِی جَنگ قِیلمَسدِیم، فَقَط اوُزِینگنِی اِسمِینگ وَ مِینِی اِسمِیمنِی یاز حالاص. اِمامِی ذَهَبِی رَحِمَهُ الله نِی سُوزِیگه کوُرَه، مُعاوِیَه تامانِیدَن حُکم جَرَیانِی پَیتِیدَه اَبُو مُوسَی اَشعَرِیگه مَنصَب وَ مَقام تَکلِیف قِیلِینَدِی، مُعاوِیَه عَبدُالله اِبنِ عُمَرنِی هَم ساتِیب آلِیشگه حَرَکَت قِیلَدِی، کِییِینراق دوُمَةُ الجَندَل کوُنِیدَه مُعاوِیَه عَبدُالله اِبنِ عُمَر وَ عُمَر اِبنِ خَطّابگه کِینایَه قِیلَدِی، بُو حَقِیدَه اِمامِی بُخارِی رِوایَت قِیلَدِی، مُعاوِیَه اِبنِ عُمَرگه اَیتَدِیکِی: بِیز اوُ وَ اوُنِی آتَه سِیدَن کوُرَه حاکِمِیَتگه سَزاوارراقمِیز، مَنَه بوُنگه اوُحشَگن حادِیثَه لَر شوُنِی کوُرسَتَدِیکِی، مُعاوِیَه هَر قَندَی یُول بِیلَن بُولسَه هَم حاکِمِیَتنِی عَلِی وَ حُسَیندَن آلِیشنِی هاحلَگن………[3] [4][5][6]
اِبنِ عَبدُالبِرنِی سُوزِیگه کوُرَه، اِسلامِی حُکوُمَت لَشکَرِی بِیلَن قوُزغَلانچِیلَرنِی اوُرتَسِیدَگِی بُو جَنگدَه مَشهُور صَحابَه لَردَن توُرت کِیشِی وَ تابِیعِنلَردَن اوُچ کِیشِی قَتنَشمَگن. یَعنِی مَشهُور صَحابَه لَردَن بُولمِیش عَبدُالله اِبنِ عُمَر، سَعَد اِبنِ اَبِی وَقّاص، اُسامَه اِبنِ زَید وَ مُحَمَّد اِبنِ مَسلَمَه، مَنَه بُو یِیتتِی کِیشِیلِیک گوُرُوهدَن اِبنِ عُمَر وَ سَعَد اِبنِ اَبِی وَقّاص وَ مَسرُوق اَمِیرَالمُؤمِنِین عَلِی بِیلَن بِیرگه جَنگدَه اِیشتِراک اِیتمَگنلَرِیگه پوُشَیمان بوُلِیشَدِی.
اِمامِی حاکِم وَ بَیهَقِی اِبنِ عُمَردَن رِوایَت قِیلِیب اَیتِیشَدِیکِی: قوُیِیدَگِی آیَتچَه لِیک هِیچ نَرسَه بِیزنِی بوُنچَه لِیک تَأثِیرلَنتِیرمَگن اِیدِی:[7][8]
وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ۖ فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ … (حجرات/9)ّ چُونکِی بِیز اَلله فَرمان بِیرگن بَغِی گوُرُوهگه قَرشِی جَنگدَه اِیشتِراک اِیتمَگن اِیدِیک، بُو یِیردَگِی بَغِی گوُرُوهدَن مَقصَد مُعاوِیَه وَ اوُنِی یارانلَرِی اِیدِی، اوُلَر حَدلَرِیدَن آشگن اِیدِیلَر. اِبن عَبدُالبِرنِی رِوایَت قِیلِیشِیچَه: اِبنِ عُمَردَن بِیر نِیچَه صَحِیح یُولگه کوُرَه رِوایَت قِیلِینَدِی وَ اوُ اَیتدِیکِی: باشقَه هِیچ قَیسِی بِیر اِیشدَه بَغِیلَرگه قَرشِی جَنگدَه عَلِینِی یانِیدَه توُرِیب اِیشتِراک اِیتمَگنِیمگه پُوشَیمان بُولگنِیمدِیک اَفسُوس چِیککَن اِیمَسمَنا. اِبراهِیم نَخعِینِی سوُزِیگه کوُرَه، مَسرُوق هَم دُنیادَن اوُتِیشِیدَن آلدِین اِمامِی عَلِی بِیلَن جَنگدَه قَتنَشمَی قالگنِیگه تَوبَه قِیلگن اِیدِی. [9][10]
(دوامی بار…..)
[1] تاریخ الاسلام، عهد الخلفاء الراشدین ص 540
[2] طبقات ابن سعد، ج 3، ص 45، ترجمه دکتر محمود مهدوی. / انساب الاشراف، ج 5، تحقیق محمود الفردوس، ص .252
[3] البدایة والنهایة 7/288
[4] الذهبی، سیر اعلام النبلاء، جلد ۲، ص ۳۹۶ . شعیب ٱرنٶوط گفته سند آن صحیح است./ «از ابی برده [پسر ابوموسی اشعری] از ابوموسی روایت است: معاویه برایش نامه‌ای نوشت: اما بعد، عمرو بن عاص بر آنچه خواستم با من بیعت نمود. به خدا سوگند می‌خورم اگر بر آنچه او بیعت کرده با من بیعت کنی، یکی از پسرانت را والی کوفه خواهم نمود و دیگری را والی بصره می‌کنم و هیچ دری به روی تو بسته نمی‌ماند و تمام نیازه‌ایت برآورده می‌شود و این را با خط خودم برایت نوشتم پس تو هم با خط خودت برایم بنویس. [ابوموسی] برایش نوشت: اما بعد، تو در زمینه‌ی مسائل بزرگ این امت برایم نوشتی، اگر به سوی پروردگارم رفتم به او چه بگویم؟ به آنچه به من پیشنهاد دادی هیچ نیازی ندارم و السلام علیک”.
[5] الذهبی، سیر أعلام النبلاء، جلد ۳، ص ۲۲٨. شعیب أرنٶوط گفته سند آن صحیح است./ معاویه، به دسیسه، عمرو بن عاص را نزد عبدالله بن عمر فرستاد، او می‌خواست از دل عبدالله بن عمر آگاه شود که آیا در پی جنگ است یا خیر. گفت: ای ابو عبدالرحمن چه چیز مانع از خروج تو شده تا با تو بیعت نماییم، در حالی که تو یار رسول الله، صلی الله علیه وآله وسلم، و پسر امیرالمومنین بوده‌ای و تو از هر کسی برای این کار سزاوارتری؟ گفت: همه‌ی مردم بر این که می‌گویی اتفاق نظر دارند؟ گفت: آری، به جز تعداد اندکی. گفت: اگر فقط سه مرد قوی‌هیکل هَجَری باقیمانده باشند، مرا نیازی به آن نیست. [میمون] گفت: [عمرو] دانست که او قصد جنگیدن ندارد. [عمرو] گفت: آیا با آن‌که تقریباً مردم بر او اتفاق دارند، بیعت می‌کنی تا چنان زمین و اموالی به تو بدهد که خودت و فرزندانت پس از آن به چیزی نیاز نداشته باشید؟ گفت: وای بر تو! برو بیرون و دیگر نزد من نیا، وای بر تو! دین من با دینار و درهم شما معامله نمی‌شود و من امیدوارم در حالی از این دنیا بروم که دستانم سفید و پاک باشد».
[6] بخاری/ از عکرمه بن خالد از ابن عمر روایت است که گفت: نزد حفصه رفتم و گیسوانش خیس بود به او گفتم: اوضاع مردم را می‌بینی که چه شده است ولی برای حکومت از من نظری خواسته نشده است. او گفت: به آنان بپیوند که منتظر تواند و می‌ترسم غیبت تو باعث تفرقه میان آنان گردد و او را رها نکرد تا این که رفت و وقتی مردم پراکنده شدند، معاویه گفت: هر کس دوست دارد در این باره سخن بگوید سرش را بالا بگیرد، ما از او و پدرش برای حکومت سزاوارتریم. حبیب بن مسلمه گفت: آیا پاسخش را نمی‌دهی؟ عبدالله گفت: لباسم را درست کردم و می‌خواستم بگویم: سزاوارتر از تو کسی است که با تو و پدرت برای دفاع از اسلام جنگید. پس ترسیدم سخنی بگویم که باعث تفرقه و خونریزی گردد و احتمال این بود. پس آنچه خداوند در بهشت وعده داده به یاد آوردم. حبیب گفت: محفوظ و در امان ماندی»
[7] یوسف ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج1، ص77؛ صلاح الدین صفدی، الوافی بالوفیات، ج3، ص157؛ کمال الدین ابن العدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج2، ص190.
[8] یوسف ابن عبد البر، الاستیعاب، ج1، ص77؛ طبق سخن دولابی (متوفای 310 ه. ق. )
[9] محمود آلوسی، روح المعانی، ج26، ص151
[10] یوسف ابن عبد البر، الاستیعاب، ج1، ص77
