Савол: агар бир киши бир шахсга байъат берган бўлса ва ахли бағий,қўзғалончилар жангида унга ёрдам бермаса ва мана бу фитнали жангда иштирок этмаса, бу кишини қилган иши хато хисобланадими? Бу ердаги манзурим шуки, агар саййидимиз Али розиаллоху анху ва амир муовияни ўртасидаги жангдаги ибни Умар розиаллоху анхунинг ўрнини тутадиган бўлса,бу кишини иши хато бўладими?
(4- қисм)
Муовия айтардики: Усмон мени амакимни ўғли, Али уни қотилларини менга топшириши керак ва Али дорул исломни рахбари сифатида буни қабул қилмади,чунки умуман олганда Усмонни қонини талаб қиладиган фарзандлари жуда кўп эди, уни қизлари,ўғиллари мадинада амирал мўъмининга тобеъ эдилар, хатто Усмонни фарзанди Абдуллох Хусайн ибни Алини куёви эди, бундан ташқари қотиллар турли-хил тоифалардан ташкил топган бир мажмуъа бўлишган эди, уларни жудо қилиб мухокама қилиш,қасос олиш учун хокимиятни ўрнашиб қарор топишига эхтиёж бор эди, дорул исломга хоким бўлган амирал мўъмининни раъйи хам қотиллардан қасос олиш бўлган, аммо “замонни” муносиб эмас,деб фикрларди; лекин муовия Али ва Хасандан сўнг исломий диёрларни барчасини хокимиятига эга бўлгач хам Усмонни қотилларидан қасос олгани йўқ. [1][2]
Аслини олганда муовия Алини рахбариятини,ахли хал ва ақдни хос байъатини, ўзини тарафдорларидан бошқа мўъминларни умумий байъатини қабул қилмасди, энди дастурларини қабул қилиш хақида гап хам бўлиши мумкин эмас эди. Хукм борасида ёзаётган киши шундай деб ёзади: мана бу амирал мўъминин Алини муовия ибни Аби Суфён билан тузган ахдидир, шунда муовия айтадики: амирал мўъминин деб ёзма, агар сени амирал мўъминин деб байъат қилганимда сенга қарши жанг қилмасдим, фақат ўзингни исминг ва мени исмимни ёз холос. Имоми Захабий рохимахуллохни сўзига кўра, муовия томонидан хукм жараёни пайтида Абу Мусо ашъарийга мансаб ва мақом таклиф қилинади, муовия Абдуллох ибни Умарни хам сотиб олишга харакат қилади, кейинроқ довматун жандал кунида муовия Абдуллох ибни Умар ва Умар ибни Хаттобга киноя қилади, бу хақида имоми Бухорий ривоят қилади, муовия ибни Умарга айтадики: биз у ва уни отасидан кўра хокимиятга сазоворроқмиз, мана бунга ўхшаган ходисалар шуни кўрсатадики, муовия хар қандай йўл билан бўлса хам хокимиятни Али ва Хасандан олишни хохлаган……… [3] [4][5][6]
Ибни Абдулбирни сўзига кўра, исломий хукумат лашкари билан қўзғалончиларни ўртасидаги бу жангда машхур сахобалардан тўрт киши ва тобеъинлардан уч киши қатнашмаган. Яъни машхур сахобалардан бўлмиш Абдуллох ибни Умар,Саъад ибни Аби Ваққос, Усома ибни Зайд ва Мухаммад ибни Маслама, мана бу етти кишилик гурухдан ибни Умар ва Саъад ибни Аби Ваққос ва Масруқ амирал мўъминин Али билан бирга жангда иштирок этмаганликларига пушаймон бўлишади. [7][8]
Имоми Хоким ва Байхақий ибни Умардан ривоят қилиб айтишадики: қуйидаги оятчалик хеч нарса бизни бунчалик таъсирлантирмаган эди:
وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ۖ فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ … (حجرات/9)ّ
Чунки биз аллох фармон берган бағий гурухга қарши жангда иштирок этмаган эдик, бу ердаги бағий гурухдан мақсад муовия ва уни ёронлари эди, улар хадларидан ошган эдилар. Ибни Абдулбирни ривоят қилишича, ибни Умардан бир неча сахих йўлга кўра ривоят қилинади ва у айтадики: бошқа хеч қайси бир ишда бағийларга қарши жангда Алини ёнида туриб иштирок этмаганимга пушаймон бўлганимдек афсус чеккан эмасман. Иброхим Нахъийни сўзига кўра, Масруқ хам дунёдан ўтишидан олдин имоми Али билан жангда қатнашмай қолганига тавба қилган эди. [9][10]
(давоми бор……)
[1] تاریخ الاسلام، عهد الخلفاء الراشدین ص 540
[2] طبقات ابن سعد، ج 3، ص 45، ترجمه دکتر محمود مهدوی. / انساب الاشراف، ج 5، تحقیق محمود الفردوس، ص .252
[3] البدایة والنهایة 7/288
[4] الذهبی، سیر اعلام النبلاء، جلد ۲، ص ۳۹۶ . شعیب ٱرنٶوط گفته سند آن صحیح است./ «از ابی برده [پسر ابوموسی اشعری] از ابوموسی روایت است: معاویه برایش نامه‌ای نوشت: اما بعد، عمرو بن عاص بر آنچه خواستم با من بیعت نمود. به خدا سوگند می‌خورم اگر بر آنچه او بیعت کرده با من بیعت کنی، یکی از پسرانت را والی کوفه خواهم نمود و دیگری را والی بصره می‌کنم و هیچ دری به روی تو بسته نمی‌ماند و تمام نیازه‌ایت برآورده می‌شود و این را با خط خودم برایت نوشتم پس تو هم با خط خودت برایم بنویس. [ابوموسی] برایش نوشت: اما بعد، تو در زمینه‌ی مسائل بزرگ این امت برایم نوشتی، اگر به سوی پروردگارم رفتم به او چه بگویم؟ به آنچه به من پیشنهاد دادی هیچ نیازی ندارم و السلام علیک”.
[5] الذهبی، سیر أعلام النبلاء، جلد ۳، ص ۲۲٨. شعیب أرنٶوط گفته سند آن صحیح است./ معاویه، به دسیسه، عمرو بن عاص را نزد عبدالله بن عمر فرستاد، او می‌خواست از دل عبدالله بن عمر آگاه شود که آیا در پی جنگ است یا خیر. گفت: ای ابو عبدالرحمن چه چیز مانع از خروج تو شده تا با تو بیعت نماییم، در حالی که تو یار رسول الله، صلی الله علیه وآله وسلم، و پسر امیرالمومنین بوده‌ای و تو از هر کسی برای این کار سزاوارتری؟ گفت: همه‌ی مردم بر این که می‌گویی اتفاق نظر دارند؟ گفت: آری، به جز تعداد اندکی. گفت: اگر فقط سه مرد قوی‌هیکل هَجَری باقیمانده باشند، مرا نیازی به آن نیست. [میمون] گفت: [عمرو] دانست که او قصد جنگیدن ندارد. [عمرو] گفت: آیا با آن‌که تقریباً مردم بر او اتفاق دارند، بیعت می‌کنی تا چنان زمین و اموالی به تو بدهد که خودت و فرزندانت پس از آن به چیزی نیاز نداشته باشید؟ گفت: وای بر تو! برو بیرون و دیگر نزد من نیا، وای بر تو! دین من با دینار و درهم شما معامله نمی‌شود و من امیدوارم در حالی از این دنیا بروم که دستانم سفید و پاک باشد».
[6] بخاری/ از عکرمه بن خالد از ابن عمر روایت است که گفت: نزد حفصه رفتم و گیسوانش خیس بود به او گفتم: اوضاع مردم را می‌بینی که چه شده است ولی برای حکومت از من نظری خواسته نشده است. او گفت: به آنان بپیوند که منتظر تواند و می‌ترسم غیبت تو باعث تفرقه میان آنان گردد و او را رها نکرد تا این که رفت و وقتی مردم پراکنده شدند، معاویه گفت: هر کس دوست دارد در این باره سخن بگوید سرش را بالا بگیرد، ما از او و پدرش برای حکومت سزاوارتریم. حبیب بن مسلمه گفت: آیا پاسخش را نمی‌دهی؟ عبدالله گفت: لباسم را درست کردم و می‌خواستم بگویم: سزاوارتر از تو کسی است که با تو و پدرت برای دفاع از اسلام جنگید. پس ترسیدم سخنی بگویم که باعث تفرقه و خونریزی گردد و احتمال این بود. پس آنچه خداوند در بهشت وعده داده به یاد آوردم. حبیب گفت: محفوظ و در امان ماندی»
[7] یوسف ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج1، ص77؛ صلاح الدین صفدی، الوافی بالوفیات، ج3، ص157؛ کمال الدین ابن العدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج2، ص190.
[8] یوسف ابن عبد البر، الاستیعاب، ج1، ص77؛ طبق سخن دولابی (متوفای 310 ه. ق. )
[9] محمود آلوسی، روح المعانی، ج26، ص151
[10] یوسف ابن عبد البر، الاستیعاب، ج1، ص77
