سَوال: اَگر بِیر کِیشِی بِیر شَخصگه بَیعَت بِیرگن بُولسَه وَ اَهلِی بَغِی،قوُزغَلانچِیلَرِی جَنگِیدَه اوُنگه یاردَم بِیرمَسَه وَ مَنَه بُو فِتنَه لِی جَنگدَه اِیشتِراک اِیتمَسَه، بُو کِیشِینِی قِیلگن اِیشِی حَطا حِسابلَنَدِیمِی؟ بُو یِیردَگِی مَنضُورِیم شوُکِی، اَگر سَیِّیدِیمِیز عَلِی رَضِیَ الله عَنهُ وَ اَمِیر مُعاوِیَه نِی اوُرتَسِیدَگِی جَنگدَگِی اِبنِ عُمَر رَضِیَ الله عَنهُ نِینگ اوُرنِینِی توُتَه دِیگن بوُلسَه، بُو کِیشِینِی اِیشِی حَطا بُولَدِیمِی؟
(مطلبنی کامل متنی)
جَواب: بُو یِیردَه بَغِی اِصطِلاحدَه سِیتَم، حَددِیدَن آشِیش، تَجاوُز، مُؤمِنلَرنِینگ بِیر دَستَه سِی تامانِیدَن باشقَه بِیر دَستَه گه نِسبَتاً حَقنِی چِیتگه سُورِیب قوُیِیشدِیر، اَلله تَعالی مَرحَمَت قِیلَدِیکِی:
وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ۖ فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا ۖ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (حجرات/9)
(اِی مُؤمِنلَر)، اَگر مُؤمِنلَردَن بوُلگن اِیککِی طائِفَه ( بِیر-بِیرلَرِی بِیلَن) اوُرِیشِیب قالسَه لَر دَرحال اوُلَرنِینگ اوُرتَسِینِی اوُنگلَب قوُیِینگلَر! اِیندِی اَگر اوُلَردَن بِیراوِی اِیککِینچِسِینِینگ اوُستِیگه تَجاوُز قِیلسَه، بَس تا (تَجاوُزکار طائِفَه) اَلله نِینگ اَمرِیگه قَیتگوُنِیچَه سِیزلَر تَجاوُز قِیلگن (طائِفَه) بِیلَن اوُرِیشِینگلَر! اِیندِی اَگر اوُ (طائِفَه تَجاوُزکارلِیکدَن) قَیتسَه، سِیزلَر دَرحال اوُلَرنِینگ اوُرتَسِینِی عَدالَت بِیلَن اوُنگلَب قوُیِینگلَر. (مُدام) عَدالَت قِیلِینگلَر! زِیرا، اَلله عَدالَت قِیلگوُچِیلَرنِی سوُیُور.
مَنَه بُو آیَت اَهلِی بَغِی مُسُلمانلَرِی بَحثِیدَه اَساس وَظِیفَه سِینِی اوُتَگن. بوُنگه قوُشِیمچَه، رَسُول الله صلی الله علیه وسلم هَم مَرحَمَت قِیلگنلَرکِی: [1]
ويْحَ عَمَّارٍ، تَقْتُلُهُ الفِئَةُ البَاغِيَةُ، يَدْعُوهُمْ إلى الجَنَّةِ، ويَدْعُونَهُ إلى النَّارِ.[2] اَلله عَمّارگه یَحشِیلِیک بِیرسِین! بَغِیلَر، تَجاوُزکار، قَیصَر گوُرُوه اوُنِی اوُلدِیرَدِی، عَمّار اوُلَرنِی جَنَّتگه چَقِیرسَه، اوُلَر عَمّارنِی جَهَنَّمگه دَعوَت قِیلِیشَدِی.
شوُندَی اِیکَن قُرآن وَ حَدِیثنِی کوُز- قَرَشِی بِیلَن قَرَگندَه، بَغِی ظُلم، سِیتَم، حَددِیدَن تَجاوُز قِیلِیش، اَلله تَعیِین قِیلگن حَقنِی قَبُول قِیلِیشدَن باش تارتِیش مَعنالَرِیدَه کِیلگن، عُمُوماً اَیتگندَه مَنفِی مَعنادَه کِیلَدِی «حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ» حَتّی شَخص یاکِی قَیصَر گوُرُوه اَلله نِی فَرمانِیگه اِطاعَت قِیلِیشگه قَیتَدِی وَ اَلله نِی حُکمِینِی قَبُول قِیلَدِی.
مَنَه بُو اَهلِی بَغِی خَطا اِیجتِهاد اَساسِیدَه قِیام قِیلگن بوُلِیشِی هَم مُومکِین، اَهلِی نَهرَواندَگِی دَستَه لَرگه اوُحشَش یاکِی قُدرَت کَسب قِیلِیش وَ دُنیاوِی مَنفَعَتلَر اوُچُون قوُزغَلان قِیلگن بُولِیشِی هَم مُومکِین، یاکِی رَسُول الله صلی الله علیه وَسَلَّمنِی وَفاتلَرِیدَن سُونگه مُؤمِنلَرنِی عُمُومِی حَقلَرِینِی دارُ الاِسلامگه بِیرِیشدَن باش تارتِیب دارُ الاِسلام رَهبَرِیگه زَکات بِیرمَگن، هَمدَه دارُ الاِسلامنِی رَهبَرِیگه اِطاعَتسِیزلِیک قِیلگن کِیشِیلَرگه اوُحشَشلَرِی هَم مُومکِین، رِدَّه جَنگلَرِیدَه زَکاتدَن مَنع قِیلوُچِیلَرگه قَرشِی آلِیب بارِیلگن جَنگ اَهلِی بَغِیگه قَرشِی آلِیب بارِیلگن اِیدِی. اوُلَر زَکاتنِی اِنکار قِیلوُچِیلَر اِیمَس، بَلکِی زَکاتدَن مَنع قِیلوُچِیلَر بُولِیشگن. اَلله تَعالی تَعیِین قِیلگن دارُ الاِسلامدَگِی اَهالِینِی عُموُمِی حَققِیدَن مَنع قِیلِیشگن، شُونِینگ اوُچُون هَم اوُلَرگه قَرشِی جَنگ قِیلِینگن. [3][4][5] «حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ».
بُوندَن کِیلِیب چِیقَدِیکِی اَهلِی بَغِی اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرگه قَرشِی چِیقَدِیگن وَ قوُراللَنگن حالدَه اَمِیرگه قَرشِی حَرَکَت قِیلَدِیگن کِیشِیلَردِیر، اوُلَر اوُزلَرِینِی حَرَکَتلَرِی بِیلَن دارُ الاِسلامگه ضَربَه اوُرِیشَدِی یاکِی اوُنِی آرقَگه قَیتَرِیشَدِی، نُبُوَّت مَنهَجِیدَگِی اِسلامِی حُکوُمَتنِی کَتتَه بِدعَت شاهِیگرلِیگِیگه اَیلَنتِیرِیشگه اوُحشَیدِی. بُوندَی حالَتدَه مَنَه بُو اَهلِی بَغِینِی جِنایَتِی- سِیاسِی بوُلِیب مُسُلمانلَرنِی عُمُومِی مَنفَعَتلَرِیگه، حُقُوقلَرِیگه تَجاوُز قِیلِیش وَ اِیچکِی جَنگلَرنِی کِینگیتِیرِیشگه حَرَکَت قِیلِیش وَ حُکوُمَتگه، عُمُومِی خَوفسِیزلِیککَه ضَربَه اوُرِیش آرقَلِی دارُ الاِسلامنِی وَ مُؤمِنلَرنِی ضَعِیفلَشتِیرِیشدِیر، اَمِیرنِی یانِیدَه توُرِیب مَنَه بُو تَجاوُزکار کِیشِیلَرگه قَرشِی توُرِیش وَ مَنَه بُو بوُزغوُنچِی حَرَکَتنِی توُختَه تِیش مُؤمِننِی وَظِیفَه سِیدِیر؛ حَتّی شَخص اوُزِی یَککَه صُورَتدَه هَم بَغِیلِیک قِیلَیاتگنلَرگه قَرشِیلِیک قِیلِیش بوُیِیچَه شَرعِی حُقوُقگه اِیگه، اِجتِمائِی وَظِیفَه وَ تَکلِیفلَرنِی اِیسَه گاهِیدَه فَرضِی عَینگه اَیلَنَدِی، بَغِیلَرنِینگ عُمُومِی حُقوُقلَرگه یِیتکِیزگن ضَرَرلَرِی گاهِیدَه یِیللَر اِیمَس، بَلکِی عَصرلَر دَوامِیدَه کِییِینگِی نَسلگه اوُزِینِی مَنفِی تَأثِیرِینِی کوُرسَتَدِی، کَتتَه شاهِیگرلِیک بِدعَتِی حاضِرگِی کوُنگه چَه مَنَه شوُنچَه عَقِیدَه وِی، اِجتِمائِی فَسادلَرگه وَ یِیر یوُزِینِی آزاد قِیلِیش بوُیِیچَه مُؤمِنلَرنِی آلدِینگه حَرَکَت قِیلِیشِیگه نِسبَتاً مانِعلِیککَه اَیلَنِیب توُرِیبدِی. [6] [7][8]
رَسُول الله صلی الله علیه وسلم مَنَه بُو فَسادنِی آنَه سِی حَقِیدَه مَرحَمَت قِیلَدِیلَرکِی:
لَتُنْقَضَنَّ عُرَى الْإِسْلَامِ عُرْوَةً عُرْوَةً، فَكُلَّمَا انْتَقَضَتْ عُرْوَةٌ تَشَبَّثَ النَّاسُ بِالَّتِي تَلِيهَا، فَأَوَّلُهُنَّ نَقْضًا الْحُكْمُ ، وَآخِرُهُنَّ الصَّلَاةُ.[9] اِسلام دَستَه لَرِی بِیتتَه –بِیتتَه سِیندِیرِیلَدِی، قَچانکِی بِیر دَستَه نابُود بُولسَه، آدَملَر اوُنگه یَقِینراق بوُلگنِیگه چَنگ سالِیشَدِی، اوُلَرنِی بِیرِینچِیسِی حُکمنِی سِیندِیرِیلِیشِیدِیر ( اَلله نِی قانوُنِی اَساسِیدَه حُکم قِیلِیشنِی چِیتگه سُورِیب قوُیِیشَدِی) وَ اوُلَرنِی آخِیرِی نَمازدِیر( نَمازنِی تَرک قِیلِیشَدِی).
حَنَفِیلَر اوُشلَب قالوُچِی عامِل وَ تَعذِیر صِیفَتِیدَه بُوندَی دِیب اوُیلَشَدِی، عادِل اِمامگه وَ مُسُلمانلَرنِی جَماعَتِیگه قَرشِی ناحَق بَغِیلِیک قِیلگن شَخص اَگر مَنَه بُو حالَتِیدَه اوُلَدِیگن بوُلسَه، اوُنِی غُسل قِیلِینمَیدِی؛ حَنَفِی مَذهَبِیدَگِی اِمامِی اَبُو بَکر کاسانِی عَمّارنِی داستانِینِی اِستِناد قِیلگن حالدَه بَیان قِیلَدِیکِی، بَغِیلَرگه قَرشِی جَنگدَه اوُلدِیرِیلگن کِیشِیلَر شَهِیددِیر، اَلبَتَّه شافِعِی مَذهَبِیدَگِی فُقَهالَر هَم اَهلِی بَغِیگه قَرشِی جَنگدَه اوُلدِیرِیلگنلَر حَقِیدَه مَنَه شوُندَی نَظَرگه اِیگه. [10][11][12]
مَنَه بُو اِیچکِی بوُزغوُنچِی وَیرانگر آفَتنِی قَرَمَه- قَرشِیسِیدَه، اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَر اَساسِیدَه ظالِم حاکِمگه قَرشِی توُرگنلَر وَ اَمر مَعرُوف وَ نَهِی اَز مُنکَر یوُلِیدَه، حاکِمِیَتنِی تَکاموُلَّه شِیشِی یوُلِیدَه حَرَکَت قِیلَیاتگن هَم مَوجُود، یَزِیدنِی شاهِیگرلِیگِینِی قَرشِیسِیدَه قِیام قِیلگن سَیِّیدِیمِیز حُسَین اِبنِ عَلِیگه اوُحشَگن کِیشِیلَر بوُنگه مِثال بُولَه آلَدِی، بوُندَی کِیشِیلَر اَهلِی بَغِی بوُلمَیدِی، بَلکِی اوُلَر “اوُچ اَبزارنِی” تَکاموُلّه شِیش یوُلِیدَه شَرعِی حَرَکَت قِیلگن کِیشِیلَردِیر.
بَیعَت مَسَلَه سِیدَه هَم، بَیعَت بِیرِیلَیاتگن کِیشِینِی کِیم اِیکَنلِیگِی جُودَه مُهِم. صافَّین جَنگِی عَلِی وَ مُعاوِیَه ناملِی اِیککِی کِیشِینِی اوُرتَسِیدَگِی جَنگ بوُلمَگن، بَلکِی بُو جَنگ دارُ الاِسلامنِی رَهبَرِیَتِی یَعنِی مُسُلمانلَرنِی لَشکَرِینِی قوُزغَلانچِیلَر دَستَه سِی اَهلِی بَغِیگه قَرشِی جَنگِی بُولگن، مُعاوِیَه مَنَه بُو اَهلِی بَغِیگه رَهبَرلِیک قِیلگن، 110 کوُن دَوام اِیتگن جَنگدَه 70000گه یَقِین مُسُلمان هَر اِیککِی طَرَفدَن اوُلدِیرِیلگن، بُو رَقَم اَمِیرِکَه گه مُتَّحِد بوُلگن دَولَتلَرنِینگ وَ اَمِیرِکَه نِینگ 20 یِیل مابَینِیدَه اَفغانِستاندَه اوُلدِیرِیلگن مُسُلمانلَرنِی سانِیدَن هَم کوُپراق، اِمامِی حاکِمنِی سوُزِیگه کوُرَه، دارُ الاِسلامنِی لَشکَرِینِی صَفِیدَه بَدر غَزاتِیدَه قَتنَشگن 70 دَن آشِیق کِیشِیلَر مَوجُود اِیدِی، بُوندَن تَشقَرِی بَیعَتِی رِضواندَه اِیشتِراک اِیتگنلَردَن 150 کِیشِی هَم شُو لَشکَرنِی اِیچِیدَه بوُلگن. [13]
اَهلِی حَل وَ عَقد وَ اوُلِی الاَمر شُوراسِی، رَهبَرنِی وَ مُسُلمانلَرنِی اَمِیرِینِی سَیلَگن وَ اوُنگه بَیعَت بِیرگچ، بُو یِیردَه خاص بَیعَت بِیرِیلگن بُولَدِی، شوُندَه باشقَه لَرگه هَم مَنَه بُو اَمِیرگه بَیعَت بِیرِیشلِیگِی وَ شَرعِی اِیشدَه اوُزلَرِینِی اِطاعَتلَرِینِی بِیرِیشلَرِی واجِب بوُلَدِی. رسول الله صلی الله علیه وسلم مَرحَمَت قِیلَدِیلَرکِی:
– مَنْ بَایعَ إِمَامًا فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ یدِهِ، وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ، فلْیُطِعْهُ ما اسْتَطَاعَ، فَإِنْ جَاءَ أحدٌ ینَازِعُهُ فَاضْرِبُوا رقبةَ الْآخَرِ.[14] اِمامگه بَیعَت قِیلگن وَ قوُلِینِی (بَیعَتنِی عَلامَتِی صِیفَتِیدَه) اوُنِی قوُلِیگه قوُیگن وَ دِیلِینِی هَم اوُنگه بِیرگن ( یَعنِی بَیعَت فَقَط تِیل وَ قوُل بِیلَن اِیمَس، بَلکِی قَلبدَه هَم بُولِیشِی کِیرَک) هَر قَندَی کِیشِی، قوُلِیدَن کِیلگنچَه مَنَه بُو اِمامگه اِطاعَت قِیلِیشِی کِیرَک، اَگر باشقَه بِیر کِیشِی کِیلِیب اوُ ( اَوَّلگِی حاکِم) بِیلَن بُو بارَدَه بَحثلَشَدِیگن بُولسَه، کِییِینگِیسِینِی بوُینِیگه اوُرِینگلَر. أَيُّمَا رَجُلٍ خَرَجَ يُفَرِّقُ بَيْنَ أُمَّتِي فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ.[15] قِیام وَ قوُزغَلان قِیلِیب حاکِیمِیَتگه قَرشِی چِیققَن هَر قَندَی کِیشِی مِینِی اوُمَّتِیمنِی اوُرتَسِیدَه تَفرَقَه کِیلتِیرِیب چِیقَرَدِیگن بوُلسَه، اوُنِی بوُینِیگه اوُرِینگلَر.
– إنَّه سَتَكُونُ هَناتٌ وهَناتٌ، فمَن أرادَ أنْ يُفَرِّقَ أمْرَ هذِه الأُمَّةِ وهي جَمِيعٌ، فاضْرِبُوهُ بالسَّيْفِ كائِنًا مَن كانَ.[16]یا (فَاقْتُلوهُ)[17] هَمَّه نَرسَه بوُلَدِی (ِتوُرلِی- هِیل حادِیثَه لَر صادِر بُولَدِی) بِیر کِیشِیگه کوُرَه جَمعلَنگن مَنَه بُو “اوُمَّت” نِی بِیر کِیشِی فِرقَه- فِرقَه قِیلِیشنِی هاحلَسَه، بُو کِیشِی کِیم بُولِیشِیدَن قَطعِی نَظَر اوُنِی قِیلِیچ بِیلَن اوُرِینگلَر یاکِی اوُنِی اوُلدِیرِینگلَر. اِبنِ سَعَدنِی اَیتِیشِیچَه: مَدِینَه دَگِی بَرچَه صَحابَه لَر وَ تابِیعِنلَر هِجرَتنِی 35 یِیلِینِی 18 ذوُالحِجَّه سِیدَه عُثماننِی اوُلِیمِیدَن سُونگ عَلِیگه خَلِیفَه صِیفَتِیدَه بَیعَت بِیرِیشَدِی. اوُ کِیشِی مُسُلمانلَرنِی شَرعِی خَلِیفَه سِی اِیدِی. اِیندِی اَگر اوُلِیم مَسَلَه سِیگه دوُچ کِیلِینسَه یا اوُغِیرلِیک قِیلِینسَه یاکِی دارُ الاِسلامنِی اِیچکِی وَ تَشقِی عَلاقَه لَرِیدَه هَر قَندَی حادِیثَه صادِر بوُلَدِیگن بوُلسَه وَ اَمِیرَالمُؤمِنِین اوُزِینِی رَعیِینِی صادِر قِیلسَه، شَخص اوُزِینِی شَخصِی یا قَومِی بَهانَه لَرِی بِیلَن اَمِیرَالمُؤمِنِیننِی حُکمِیگه قَرشِی توُرَه آلمَیدِی. [18]
مَنَه حاضِرگِی پَیتدَه اَفغانِستان اِسلامِی اِمارَتِی تَشکِیل بُولگن وَقتدَه کِیلِیب مِین بَیعَت بِیرمَگنمَن وَ اَگر اِسلامِی اِمارَت بِیزلَرنِی فَرزَندلَرِیمِیز، عَیاللَرِیمِیز، گوُدَکلَرِیمِیزنِی اوُلدِیرِیشِیگه بائِث بُولگن خائِن عَربَکِیلَرنِی یا کَرزَینِی، عَبدُ الله عَبدُالله نِی، خائِن غَنِینِی وَ باشقَه خائِنلَرنِی بِیزلَرنِی قوُلِیمِیزگه تاپشِیرمَسَه وَ بِیزلَر اوُلَردَن قَصاص آلمَگوُنِیمِیزچَه اِسلامِی اِمارَتگه قَرشِی جَنگ قِیلَمِیز، دِیسَه اوُنگه قَندَی مُناسَبَتدَه بوُلگن بوُلَردِینگِیز؟ شَخص یا شَخصلَرنِینگ اِسلامِی اِمارَتنِی قَرشِیسِیدَه توُرِیب قِیلَیاتگن مَنَه بُو اِیشلَرِی توُغرِیمِی؟ اِیچکِی جَنگلَرنِی وُجُودگه کِیلتِیرِیش اَفغانِستاننِی مُسُلمان مِیللَتِیگه وَ دارُ الاِسلامگه یاردَم بِیرَدِیمِی؟ بُوتوُن دُنیا بُویِیچَه رَهبَرنِی وَ جَمِیعَتنِی مَسئوُللَرِینِی قَرارِیگه خِلاف رَوِیشدَه هَر کِیم اوُزِیچَه قوُراللِی گوُرُوه تَشکِیل قِیلَه آلَدِیگن وَ اوُزِینِی رَوِیشِی آرقَلِی عَدالَتنِی اِجرا قِیلَدِیگن وَ نِیمَه نِی کوُنگلِی هاحلَسَه شوُنِی قِیلَدِیگن دَولَت تاپِیلَدِیمِی؟
مُعاوِیَه اَیتَردِیکِی: عُثمان مِینِی عَمَکِیمنِی اوُغلِی، عَلِی اوُنِی قاتِللَرِینِی مِینگه تاپشِیرِیشِی کِیرَک وَ عَلِی دارُ الاِسلامنِی رَهبَرِی صِیفَتِیدَه بُونِی قَبوُل قِیلمَدِی، چُونکِی عُمُوماً آلگندَه عُثماننِی قانِینِی طَلَب قِیلَدِیگن فَرزَندلَرِی جُودَه کوُپ اِیدِی، اوُنِی قِیزلَرِی، اوُغِیللَرِی مَدِینَه دَه اَمِیرَالمؤُمِنِینگه تابِع اِیدِیلَر، حَتّی عُثماننِی فَرزَندِی عَبدُالله حُسَین اِبنِ عَلِینِی کوُیاوِی اِیدِی، بُوندَن تَشقَرِی قاتِللَر توُرلِی- هِیل طائِفَه لَردَن تَشکِیل تاپگن بِیر مَجمُوعَه بُولِیشگن اِیدِی، اوُلَرنِی جُودا قِیلِیب مُحاکَمَه قِیلِیش، قَصاص آلِیش اوُچُون حاکِمِیَتنِی اوُرنَشِیب قَرار تاپِیشِیگه اِیختِیاج بار اِیدِی، دارُ الاِسلامگه حاکِم بُولگن اَمِیرَالمُؤمِنِیننِی رَعیِی هَم قاتِللَردَن قَصاص آلِیش بوُلگن، اَمّا “زَماننِی” مُناسِب اِیمَس، دِیب فِکرلَردِی؛ لِیکِن مُعاوِیَه عَلِی وَ حَسَندَن سُونگ اِسلامِی دِیارلَرنِی بَرچَه سِینِی حاکِمِیَتِیگه اِیگه بوُلگچ هَم عُثماننِی قاتِللَرِیدَن قَصاص آلگنِی یُوق. [19][20]
اَصلِینِی آلگندَه مُعاوِیَه عَلِینِی رَهبَرِیَتِینِی ،اَهلِی حَل وَ عَقدنِی خاص بَیعَتِینِی،اوُزِینِی طَرَفدارلَرِیدَن باشقَه مُؤمِنلَرنِی عُمُومِی بَیعَتِینِی قَبُول قِیلمَسدِی، اِیندِی دَستوُرلَرِینِی قَبُول قِیلِیش حَقِیدَه گپ هَم بوُلِیشِی موُمکِین اِیمَس اِیدِی. حُکم بارَسِیدَه یازَیاتگن کِیشِی شوُندَی دِیب یازَدِی: مَنَه بُو اَمِیرَالمُؤمِنِین عَلِینِی مُعاوِیَه اِبنِ اَبِی سُفیان بِیلَن توُزگن عَهدِیدِیر، شوُندَه مُعاوِیَه اَیتَدِیکِی: اَمِیرَ المُؤمِنِین دِیب یازمَه، اَگر سِینِی اَمِیرَ المُؤمِنِین دِیب بَیعَت قِیلگنِیمدَه سِینگه قَرشِی جَنگ قِیلمَسدِیم، فَقَط اوُزِینگنِی اِسمِینگ وَ مِینِی اِسمِیمنِی یاز حالاص. اِمامِی ذَهَبِی رَحِمَهُ الله نِی سُوزِیگه کوُرَه، مُعاوِیَه تامانِیدَن حُکم جَرَیانِی پَیتِیدَه اَبُو مُوسَی اَشعَرِیگه مَنصَب وَ مَقام تَکلِیف قِیلِینَدِی، مُعاوِیَه عَبدُالله اِبنِ عُمَرنِی هَم ساتِیب آلِیشگه حَرَکَت قِیلَدِی، کِییِینراق دوُمَةُ الجَندَل کوُنِیدَه مُعاوِیَه عَبدُالله اِبنِ عُمَر وَ عُمَر اِبنِ خَطّابگه کِینایَه قِیلَدِی، بُو حَقِیدَه اِمامِی بُخارِی رِوایَت قِیلَدِی، مُعاوِیَه اِبنِ عُمَرگه اَیتَدِیکِی: بِیز اوُ وَ اوُنِی آتَه سِیدَن کوُرَه حاکِمِیَتگه سَزاوارراقمِیز، مَنَه بوُنگه اوُحشَگن حادِیثَه لَر شوُنِی کوُرسَتَدِیکِی، مُعاوِیَه هَر قَندَی یُول بِیلَن بُولسَه هَم حاکِمِیَتنِی عَلِی وَ حُسَیندَن آلِیشنِی هاحلَگن………[21] [22][23][24]
اِبنِ عَبدُالبِرنِی سُوزِیگه کوُرَه، اِسلامِی حُکوُمَت لَشکَرِی بِیلَن قوُزغَلانچِیلَرنِی اوُرتَسِیدَگِی بُو جَنگدَه مَشهُور صَحابَه لَردَن توُرت کِیشِی وَ تابِیعِنلَردَن اوُچ کِیشِی قَتنَشمَگن. یَعنِی مَشهُور صَحابَه لَردَن بُولمِیش عَبدُالله اِبنِ عُمَر، سَعَد اِبنِ اَبِی وَقّاص، اُسامَه اِبنِ زَید وَ مُحَمَّد اِبنِ مَسلَمَه، مَنَه بُو یِیتتِی کِیشِیلِیک گوُرُوهدَن اِبنِ عُمَر وَ سَعَد اِبنِ اَبِی وَقّاص وَ مَسرُوق اَمِیرَالمُؤمِنِین عَلِی بِیلَن بِیرگه جَنگدَه اِیشتِراک اِیتمَگنلَرِیگه پوُشَیمان بوُلِیشَدِی.
اِمامِی حاکِم وَ بَیهَقِی اِبنِ عُمَردَن رِوایَت قِیلِیب اَیتِیشَدِیکِی: قوُیِیدَگِی آیَتچَه لِیک هِیچ نَرسَه بِیزنِی بوُنچَه لِیک تَأثِیرلَنتِیرمَگن اِیدِی:[25][26]
وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ۖ فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ … (حجرات/9)ّ چُونکِی بِیز اَلله فَرمان بِیرگن بَغِی گوُرُوهگه قَرشِی جَنگدَه اِیشتِراک اِیتمَگن اِیدِیک، بُو یِیردَگِی بَغِی گوُرُوهدَن مَقصَد مُعاوِیَه وَ اوُنِی یارانلَرِی اِیدِی، اوُلَر حَدلَرِیدَن آشگن اِیدِیلَر. اِبن عَبدُالبِرنِی رِوایَت قِیلِیشِیچَه: اِبنِ عُمَردَن بِیر نِیچَه صَحِیح یُولگه کوُرَه رِوایَت قِیلِینَدِی وَ اوُ اَیتدِیکِی: باشقَه هِیچ قَیسِی بِیر اِیشدَه بَغِیلَرگه قَرشِی جَنگدَه عَلِینِی یانِیدَه توُرِیب اِیشتِراک اِیتمَگنِیمگه پُوشَیمان بُولگنِیمدِیک اَفسُوس چِیککَن اِیمَسمَنا. اِبراهِیم نَخعِینِی سوُزِیگه کوُرَه، مَسرُوق هَم دُنیادَن اوُتِیشِیدَن آلدِین اِمامِی عَلِی بِیلَن جَنگدَه قَتنَشمَی قالگنِیگه تَوبَه قِیلگن اِیدِی. [27][28]
سَعَد اِبنِ وَقّاص عَشَرَه مُبَشَّرَه نِی بِیرِی بُولگن کِیشِی هَم مُعاوِیَه گه اِعلان قِیلَدِیکِی: بَغِی گوُرُوهگه قَرشِی جَنگ قِیلمَگنِیمگه اَفسُوس چِیکِیب پُوشَیمان بُولدِیم. رَسُول الله صلی الله علیه وسلم قوُیِیدَگِی سوُزلَرنِی مَرحَمَت قِیلگنلَرِیدَن سوُنگه شَخص اَلبَتَّه پُوشَیمان بوُلِیشِی کِیرَک: [29]
مَنْ أَطَاعَنِی فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ عَصَانِی فَقَدْ عَصَى اللَّهَ، وَمَنْ یُطِعِ الأَمِیرَ فَقَدْ أَطَاعَنِی وَمَنْ یَعْصِ الأَمِیرَ فَقَدْ عَصَانِی.[30] مِینگه اِطاعَت قِیلگن کِیشِی اَلله گه اِطاعَت قِیلِیبدِی. مِینگه عاصِیلِیک قِیلگن کِیشِی اَلله گه عاصِیلِیک قِیلِیبدِی. اوُزِینِی اَمِیرِیگه اَطاعَت قِیلگن کِیشِی مِینگه اِطاعَت قِیلِیبدِی. اَمِیرگه اِطاعَتسِیزلِیک قِیلگن کِیشِی مِینگه اِطاعَتسِیزلِیک قِیلِیبدِی.
مَنَه بُو کَتتَه کِیشِیلَر عَشَرَه مُبَشَّرَه دَن بوُلگن عَلِی اِبنِ اَبِی طالِبدِیک اَمِیرلَرِیگه، مُؤمِنلَرنِی وَ دارُ الاِسلامنِی بَرحَق اَمِیرِیگه وَ “خِلافَةُ عَلَی مِنهَجِ النُّبُوَّه ” گه اِطاعَت قِیلِیشمَگن اِیدِی.
اِمامِی اَبُو حَنِیفَه باشقَه اَئِمَّه لَرگه اوُحشَب اَمِیرَ المُؤمِنِیننِی جَنگِینِی تَصدِیقلَیدِی وَ سُفیان ثَورِی وَ باشقَه لَردِیک عَلِینِی بَرحَق دِیب بِیلَدِی، حَنبَلِیلَر صَافَّین جَنگِینِی اِستِناد قِیلگن حالدَه اِبنِ قُدّامَه گه اوُحشَب اَیتِیشَدِیکِی: صَحابَه لَر باغِیلَرگه قَرشِی جَنگگه اِجماع قِیلِیشگن. اِبنِ حَجَر عَسقَلانِی ( 852 قمری) اِسلامِی مَذهَبنِی باشقَه بُویُوک کِیشِیلَرِی هَم بَغِیلَرگه قَرشِی جَنگدَه دارُ الاِسلامنِی یانِیدَن جای آلِیشگن. مَناوِینِی ( 1221 قمری) اَیتِیشِیچَه، حِجاز وَ عِراقنِی اَهلِی حَدِیث وَاَهلِی رَعی بُولگن بَرچَه فُقَهالَرِی مالِک،شافِیعِی، اَبُو حَنِیفَه، اَوزاعِیگه اوُحشَش اَعظَم مُتَکَلِّملَرنِی جُومهُورِی هَم اِجماع قِیلِیشگنکِی، عَلِی مَنَه بُو جَنگدَه مُصِیبَتلَنگن اِیدِی؛ اوُ کِیشِیگه قَرشِی جَنگ قِیلگنلَر باغِیلَر بوُلِیشگن وَ اوُ کِیشِیگه ظُلم قِیلِینگن…….[31][32][33][34][35][36]
اَلله تَعالی نِینگ “قاتِلوُا” دِیگن اَمرِیگه عَمَل قِیلِیشلِیک، بُولِیب هَم دارُ الاِسلامنِی رَهبَرِیَتِی بوُلمِیش اَمِیرَ المُؤمِنِیننِی یانِیدَه توُرِیب بَغِیلَرگه قَرشِی جَنگ قِیلِیش واجِب اَمر حِسابلَنَدِی، بُو جَنگ اَحزابلَرنِی وَ فِتنَه چِی مُتَفَرِّق گوُرُوهلَرنِی اوُرتَسِیدَگِی اِیچکِی جَنگلَرگه اوُحشَگن اِیمَس، مَنَه بُو اِیچکِی جَنگلَردَه یَگانَه فِکر، یَگانَه بَیراق هَم یُوق وَ اوُلَرنِی هَر بِیرِی اوُزِینِی سازِینِی چَلَدِی، هَمِیشَه مُسُلمانلَرگه سُوستلِیک، مَغلوُبِیَت، خارلِیک کِیلتِیرگن، رَسُول الله صلی الله علیه وسلمنِی بوُیرُوقلَرِیگه بِینائاً مَنَه بُو فِرقَه وَ گوُرُوهلَردَن اوُزاقلَشِیش کِیرَک. [37] [38]
فَاعْتَزِلْ تِلْكَ الْفِرَقَ كُلَّهَا.[39] اَگر سَعَد اِبنِ اَبِی وَقّاص وَ اِبنِ عُمَرگه اوُحشَب شَخص دارُ الاِسلامنِی رَهبَرِیَتِیگه بَیعَت بِیرسَه، اَمّا اوُنگه اِطاعَت قِیلمَیدِیگن بوُلسَه وَ شُو حالَتدَه اوُزِیگه، رَهبَرِیَتگه، مُؤمِنلَرگه وَ دارُ الاِسلامنِی کِیلَجَه گِیگه ظُلم قِیلَدِیگن بوُلسَه، بُو نَرسَه مَنَه بُو کَتتَه کِیشِیلَرنِی پُوشَیمان قِیلگنِیگه اوُحشَش، اَلبَتَّه اوُنگه پُوشَیمانلِیک کِیلتِیرَدِی.
اَهلِی بَغِی جَرَیانِی حَقِیدَه وَ اوُنگه قَرشِی مُقابِلَه قِیلِیش بُویِیچَه اِمامِی ماوَردِی وَ باشقَه لَر بَتَفصِیل کِتابلَر یازِیشگن، شُو بِیلَن بِیرگه اَهلِی عِلم هَم توُرلِی- هِیل مُناسَبَتلَردَه اَمِیرَالمُؤمِنِیننِی حاکِمِیَتِی وَ مُعاوِیَه نِی قوُزغَلانِی وَ آرقَگه قوُیِیلگن کَتتَه قَدَم هَمدَه کَتتَه بِدعَتنِی وُجُودگه کِیلگنِی حَقِیدَه صُحبَت قِیلِیشگن.
اِبنِ تَیمِیَه (728 قَمَرِیدَه وَفات تاپگن) قوُیِیدَگِی رِوایَتنِی نَقل قِیلگندَن سُونگ “ويْحَ عَمَّارٍ، تَقْتُلُهُ الفِئَةُ البَاغِيَةُ، يَدْعُوهُمْ إلى الجَنَّةِ، ويَدْعُونَهُ إلى النَّارِ”[40] یازَدِیکِی: مَنَه بُو رِوایَت اِمامَتنِی، عَلِینِی رَهبَرلِیگِینِی صَحِیح اِیکَنِیگه، اوُنگه اِطاعَت قِیلِیشنِی، بُویسِینِیشنِی واجِبلِیگِیگه دَلالَت قِیلَدِی، شُو بِیلَن بِیرگه اوُ کِیشِیگه اِطاعَت قِیلِیشگه چَقِیرگن کِیشِینِینگ حَقِیقَتدَه جَنَّتگه دَعوَت قِیلِیشِینِی وَ اوُ کِیشِیگه قَرشِی جَنگ قِیلِیشگه دَعوَت قِیلگنلَر اِیسَه جَهَنَّمگه دَعوَت قِیلگن بُولَدِی……..اَحمَد اِبنِ حَنبَل وَ اَهلِی سُنَّتنِی باشقَه اَئِمَّه لَرِی عَلِیدَن باشقَه مُناسِبراق کِیشِی بوُلمَگنِینِی تَأکِیدلَشَدِی. [41]
اِبنِ حَزم اَندَلوُسِی (456 قَمَرِیدَه وَفات قِیلگن) هَم عُمّارنِی اوُلدِیرِیلِیشِیدَن حُولاصَه چِیقَرِیب اَیتدِیکِی: عَلِی بَرحَق اِمام وَ آدَملَرنِی رَهبَرِی بوُلگن. بَیهَقِی ( 458 قَمَرِیدَه وَفات تاپگن) اَیتدِیکِی: [42]
عُثماننِی قانِینِی طَلَب قِیلِیش بَهانَه سِی بِیلَن اَمِیرَالمُؤمِنِین عَلِیگه قَرشِی چِققَنلَر وَ خِلافَت اَمرِیدَه شاملِیک آدَملَر هَمراهلِیگِیدَه اوُ کِیشِی بِیلَن تارتِیشگنلَرنِی اِیشِی خَطا بوُلگن، بِیزلَر آدَملَرنِی اوُ کِیشِیگه خِلافَت اوُچُون بَیعَت بِیرِیشلَرِیگه وَ اوُ کِیشِینِی عُثماننِی اوُلدِیرِیش بارَسِیدَه پاک اِیکَنِیگه دَلِیللَر کِیلتِیردِیک. شُبهَه سِیز اوُ کِیشِیگه قَرشِی چِیققَنلَر وَ خِلافَت اِیشِیدَه تارتِیشگنلَر باغِیلَر بُولِیشگن. رَسُول الله صلی الله عَلَیهِ وَسلم عَمّارابن یاسِرگه اوُنِی بَغِی طائِفَه اوُلدِیرِیشِینِی خَبَرِینِی بِیرگندِیلَر؛ اَمِیرَالمُؤمِنِینگه قَرشِی صَافَّین جَنگِیدَه قَرشِی جَنگ قِیلگنلَر عَمّارنِی اوُلدِیرِیشگن…….اَمِیرَالمُؤمِنِین عَلِی اِبنِ اَبِی طالِبگه قَرشِی جَنگ قِیلگنلَر باغِیلَردِیر. بِیزنِی مَشایِیخلَرِیمِیزنِی عَقِیدَه سِی مَنَه بُو سُوزدَه مُستَحکَمدِیرلَر، شافِیعِینِی نَظَرِی هَم مَنَه شُودِیر. [43]
سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ، أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ
[1] شافعی، محمد، ج۱، ص۱۶، الام، بیروت، ۳۹۳ق./ شافعی، محمد، ج۱، ص۸۹، احکام القرآن، به کوشش محمد زاید بن حسن کوثری و عبدالغنی عبدالخالق، بیروت، ۴۰۰ق/۹۸۰م./ جصاص، احمد، ج۱، ص۷۹، احکام القرآن، به کوشش محمد صادق قمحاوی، بیروت، ۴۰۵ق/۹۸۵م.
[2] بخاری447
[3] ابن قدامه، مغنی، ج۱۰، ص۲۵/ الکاسانی، الحنفی، المصادر الفقهیه، کتاب الجهاد (۱)، ص۱۰۶
[4] عودة، عبدالقادر، التشریع الجنایی الاسلامی، ج۲، ص۶۷۳
[5] ماوردی، علی، ج۱، ص۵، قتال اهل البغی، به کوشش ابراهیم علی صندقجی، قاهره، ۴۰۷ق. / المصادر الفقهیه،کتاب الجهاد، ص۴۰۴
[6] شافعی، محمد، ج۱، ص۱۶، الام، بیروت، ۳۹۳ق.
[7] بغوی، حسین، ج۱، ص۱۴، معالم التنزیل، به کوشش خالد عک و مروان سوار، بیروت، ۴۰۷ق/۹۸۷م./ قطب، سید، ج۱، ص۳۴۳، فی ظلال القرآن، بیروت، ۳۹۴ق./ ابن عاشور، محمد طاهر، ج۶، ص۳۸-۳۹، التحریر و التنویر، تونس، ۹۸۴م.
[8] قرطبی، محمد، ج۰، ص۶۸، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، قاهره، ۳۷۲ق./ بیضاوی، عبدالله، ج۱، ص۳۳، انوار التنزیل، به کوشش عبدالقادر عرفات و عشا حسونه، بیروت، ۴۱۶ق./ قرطبی، محمد، ج۰، ص۶۸، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، قاهره، ۳۷۲ق. بیضاوی، عبدالله، ج۱، ص۳۳، انوار التنزیل، به کوشش عبدالقادر عرفات و عشا حسونه، بیروت، ۴۱۶ق / آلوسی، محمود، ج۵، ص۸، روح المعانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
[9] السيوطي، الجامع الصغير7214/ الألباني، صحيح الموارد216
[10] الفقه علی المذاهب الأربعة، جزیری، داراحیاءالتراث، ج1، ص109./ الحنفیة قالوا: یشترط فی تغسیل المیت المسلم أن لایكون باغیا؛ والبغاة عند الحنفیة هم الخارجون عن طاعة الإمام العادل وجماعة المسلمین لیقلبوا النظم الإجتماعیة طبقا لشهواتهم، فكل جماعة لهم قوّة یتغلبون بها ویقاتلون أهل العدل، هم البغات عند الحنفیة.
[11] بدائع الصنائع، ابو بكر كاسانی حنفی، دارالكتاب العربی، ج1، ص323./ … كسی كه در جنگ با اهل بغی به قتل رسیده باشد، شهید است. دلیل ما مطلبی است كه از عمار یاسر نقل شده كه وی هنگامی كه در صفین در زیر پرچم امیرالمؤمنین علی در معرض شهادت قرار گرفت، گفت: «خونی را كه از من بر بدن و لباسم ریخته میشود، نشویید و لباسهایم را از تنم بیرون نیاورید؛ چرا كه من و معاویه، یكدیگر را در پل صراط ملاقات خواهیم كرد».و عمار، كشته شده اهل بغی بود؛ زیرا رسول الله صلی الله علیه وسلم به عمار فرموده بود: «تو را گروه طغیانگر(باغی) به قتل خواهند رساند».
[12] مغنی المحتاج، خطیب شربینی، داراحیاءالتراث، ج4، ص123./ تلخیص الحبیر، ج4، ص44.
[13] حاکم نیشابوری، المستدرک، ج3، ص112
[14] صحیح نسائی4202/ صحيح ابن ماجه 3210
[15] صحیح نسائی 4035
[16] مسلم 1852 / الألباني ، صحيح الجامع،3622
[17] مسلم (1852)، وأبو داود (4762)، وأحمد (18999) مختصراً، والنسائي (4020)/ سَتَكُونُ بَعْدِي هَناتٌ و هَناتٌ ، فمَنْ رأيتُمُوهُ فارقَ الجماعةَ ، أوْ يريدُ أنْ يُفَرِّقَ أَمْرَ أُمَّةِ محمدٍ كَائِنًا مَنْ كان فَاقْتُلوهُ ؛ فإنَّ يَدَ اللهِ مع الجماعةِ ، و إنَّ الشَّيْطانَ مع مَنْ فارقَ الجماعةَ يَرْكُضُ
[18] ابن سعد، الطبقات الکبری، (بیروت، دارصادر، 1405 ه)، ج 3، ص 31./ نیز: طبری، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، (تهران، اساطیر، 1362)، ج 6، نقل به مضمون از ص 2329 – 2337./ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، (بیروت، دارصادر، 1385 ه)، الجزء الثالث، ص190ـ194./ جلال الدین السیوطی، تاریخ الخلفا، تحقیق، محمد یحیی الدین عبدالحمید، (مصر، مطبعة السعادة، 1371 ق)، ص 174 ـ 175.
[19] تاریخ الاسلام، عهد الخلفاء الراشدین ص 540
[20] طبقات ابن سعد، ج 3، ص 45، ترجمه دکتر محمود مهدوی. / انساب الاشراف، ج 5، تحقیق محمود الفردوس، ص .252
[21] البدایة والنهایة 7/288
[22] الذهبی، سیر اعلام النبلاء، جلد ۲، ص ۳۹۶ . شعیب ٱرنٶوط گفته سند آن صحیح است./ «از ابی برده [پسر ابوموسی اشعری] از ابوموسی روایت است: معاویه برایش نامهای نوشت: اما بعد، عمرو بن عاص بر آنچه خواستم با من بیعت نمود. به خدا سوگند میخورم اگر بر آنچه او بیعت کرده با من بیعت کنی، یکی از پسرانت را والی کوفه خواهم نمود و دیگری را والی بصره میکنم و هیچ دری به روی تو بسته نمیماند و تمام نیازهایت برآورده میشود و این را با خط خودم برایت نوشتم پس تو هم با خط خودت برایم بنویس. [ابوموسی] برایش نوشت: اما بعد، تو در زمینهی مسائل بزرگ این امت برایم نوشتی، اگر به سوی پروردگارم رفتم به او چه بگویم؟ به آنچه به من پیشنهاد دادی هیچ نیازی ندارم و السلام علیک”.
[23] الذهبی، سیر أعلام النبلاء، جلد ۳، ص ۲۲٨. شعیب أرنٶوط گفته سند آن صحیح است./ معاویه، به دسیسه، عمرو بن عاص را نزد عبدالله بن عمر فرستاد، او میخواست از دل عبدالله بن عمر آگاه شود که آیا در پی جنگ است یا خیر. گفت: ای ابو عبدالرحمن چه چیز مانع از خروج تو شده تا با تو بیعت نماییم، در حالی که تو یار رسول الله، صلی الله علیه وآله وسلم، و پسر امیرالمومنین بودهای و تو از هر کسی برای این کار سزاوارتری؟ گفت: همهی مردم بر این که میگویی اتفاق نظر دارند؟ گفت: آری، به جز تعداد اندکی. گفت: اگر فقط سه مرد قویهیکل هَجَری باقیمانده باشند، مرا نیازی به آن نیست. [میمون] گفت: [عمرو] دانست که او قصد جنگیدن ندارد. [عمرو] گفت: آیا با آنکه تقریباً مردم بر او اتفاق دارند، بیعت میکنی تا چنان زمین و اموالی به تو بدهد که خودت و فرزندانت پس از آن به چیزی نیاز نداشته باشید؟ گفت: وای بر تو! برو بیرون و دیگر نزد من نیا، وای بر تو! دین من با دینار و درهم شما معامله نمیشود و من امیدوارم در حالی از این دنیا بروم که دستانم سفید و پاک باشد».
[24] بخاری/ از عکرمه بن خالد از ابن عمر روایت است که گفت: نزد حفصه رفتم و گیسوانش خیس بود به او گفتم: اوضاع مردم را میبینی که چه شده است ولی برای حکومت از من نظری خواسته نشده است. او گفت: به آنان بپیوند که منتظر تواند و میترسم غیبت تو باعث تفرقه میان آنان گردد و او را رها نکرد تا این که رفت و وقتی مردم پراکنده شدند، معاویه گفت: هر کس دوست دارد در این باره سخن بگوید سرش را بالا بگیرد، ما از او و پدرش برای حکومت سزاوارتریم. حبیب بن مسلمه گفت: آیا پاسخش را نمیدهی؟ عبدالله گفت: لباسم را درست کردم و میخواستم بگویم: سزاوارتر از تو کسی است که با تو و پدرت برای دفاع از اسلام جنگید. پس ترسیدم سخنی بگویم که باعث تفرقه و خونریزی گردد و احتمال این بود. پس آنچه خداوند در بهشت وعده داده به یاد آوردم. حبیب گفت: محفوظ و در امان ماندی»
[25] یوسف ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج1، ص77؛ صلاح الدین صفدی، الوافی بالوفیات، ج3، ص157؛ کمال الدین ابن العدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج2، ص190.
[26] یوسف ابن عبد البر، الاستیعاب، ج1، ص77؛ طبق سخن دولابی (متوفای 310 ه. ق. )
[27] محمود آلوسی، روح المعانی، ج26، ص151
[28] یوسف ابن عبد البر، الاستیعاب، ج1، ص77
[29] محمد ابن عبدالله ابن عربی، احکام القرآن، ج4، ص1719؛ محمد ابن احمد انصاری قرطبی، تفسیر القرطبی، ج16، ص319
[30] متفق علیه
[31] ما قاتل أحد علیاً إلا وعلی أولی بالحق منه، ولولا ما سار علی فیهم ما علم أحد کیف السیرة فی المسلمین »؛ کمال الدین ابن العدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ص73/ محمد سیواسی، شرح فتح القدیر، ج7، ص263
[32] ما قاتل علی أحدا إلا کان علی أولی بالحق منه؛ ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ج7، ص31
[33] محمود آلوسی، روح المعانی، جزء 26، ص151
[34] عبدالله ابن قدامه، المغنی، ج10، ص49
[35] ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج1، ص453
[36] محمد عبدالرئوف المناوی، فیض القدیر، ج6، ص474
[37] سلیمان بجیرمی، تحفة الحبیب، ج5، ص92
[38] قال رسول الله صلی الله علیه وسلم : وَيْحَ عَمَّارٍ، تَقْتُلُهُ الفِئَةُ البَاغِيَةُ، يَدْعُوهُمْ إِلَى الجَنَّةِ، وَيَدْعُونَهُ إِلَى النَّارِ (بخاری/447) محمد ابن عبدالله ابن عربی، أحکام القرآن، ج4، ص1718 : ابن عربی می گوید به دلیل دینی ثابت شده علی (رض) امام است و هر کس علیه او قیام کند، باغی است؛ / محمد سفارینی، لوامع الأنوار البهیه، ج2، ص346: حسن بصری می گوید به خدا سوگند که بیعت با علی مانند بیعت با ابوبکر و عمر بود
[39] متفق علیه / أخرجه البخاري 3606 / ومسلم 1847/ وابن ماجه/ صحيح الجامع 2994
[40] بخاری447
[41] ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج4، ص437 -438
[42] ابن حزم، الفصل فی الملل والنحل، ج4، ص73
[43] احمد بیهقی، الاعتقاد والهدایة، ص374-375