Савол: агар бир киши бир шахсга байъат берган бўлса ва ахли бағий,қўзғалончилар жангида унга ёрдам бермаса ва мана бу фитнали жангда иштирок этмаса, бу кишини қилган иши хато хисобланадими? Бу ердаги манзурим шуки, агар саййидимиз Али розиаллоху анху ва амир муовияни ўртасидаги жангдаги ибни Умар розиаллоху анхунинг ўрнини тутадиган бўлса,бу кишини иши хато бўладими?
(матлабни комил матни)
Жавоб: бу ерда бағий истелохда ситам,хаддидан ошиш, тажовуз, мўъминларнинг бир дастаси томонидан бошқа бир дастага нисбатан хақни четга суриб қўйишдир, аллох таоло мархамат қиладики:
وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ۖ فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا ۖ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ (حجرات/9)
(эй мўъминлар), агар мўъминлардан бўлган икки тоифа (бир-бирлари билан) урушиб қолсалар дархол уларнинг ўртасини ўнглаб қўйинглар! Энди агар улардан бирови иккинчисининг устига тажовуз қилса, бас то (тажовузкор тоифа) аллохнинг амрига қайтгунича сизлар тажовуз қилган (тоифа) билан урушинглар! Энди агар у (тоифа тажовузкорликдан) қайтса, сизлар дархол уларнинг ўртасини адолат билан ўнглаб қўйинглар. (мудом) адолат қилинглар! Зеро, аллох адолат қилгувчиларни суюр.
Мана бу оят ахли бағий мусулмонлари бахсида асос вазифасини ўтаган. Бунга қўшимча, росулуллох саллаллоху алайхи васаллам хам мархамат қилганларки: [1]
ويْحَ عَمَّارٍ، تَقْتُلُهُ الفِئَةُ البَاغِيَةُ، يَدْعُوهُمْ إلى الجَنَّةِ، ويَدْعُونَهُ إلى النَّارِ.[2]
Аллох Амморга яхшилик берсин! Бағийлар,тажовузкор,қайсар гурух уни ўлдиради, Аммор уларни жаннатга чақирса, улар Амморни жаханнамга чақиришади.
Шундай экан қуръон ва хадисни кўз-қараши билан қараганда, бағий зулм,ситам,хаддидан тажовуз қилиш, аллох таъйин қилган хақни қабул қилишдан бош тортиш маъноларида келган, умуман айтганда манфий маънода келади
«حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ»
Хатто шахс ёки қайсар гурух аллохни фармонига итоат қилишга қайтади ва аллохни хукмини қабул қилади.
Мана бу ахли бағий хато ижтиход асосида қиём қилган бўлиши хам мумкин, ахли нахравондаги дасталарга ўхшаш ёки қудрат касб қилиш ва дунёвий манфаъатлар учун қўзғалон қилган бўлиши хам мумкин, ёки росулуллох саллаллоху алайхи васалламни вафотлардан сўнг мўъминларни умумий хақларини дорул исломга беришдан бош тортиб дорул исломни рахбарига закотни бермаган, хамда дорул исломни рахбарига итоатсизлик қилган кишиларга ўхшашлари хам мумкин, ридда жангларида закотдан манъ қилувчиларга қарши олиб борилган жанг ахли бағийга қарши олиб борилган эди. Улар закотни инкор қилувчилар эмас,балки закотдан манъ қилувчилар бўлишган. Аллох таоло таъйин қилган дорул исломдаги ахолини умумий хаққидан манъ қилишган, шунинг учун хам уларга қарши жанг қилинган. [3][4][5]
«حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ».
Бундан келиб чиқадики ахли бағий аллохни шариатидаги қонунларга қарши чиқадиган ва қуролланган холда амирга қарши харакат қиладиган кишилардир, улар ўзларини харакатлари билан дорул исломга зарба уришади ёки уни орқага қайтаришади, нубувват манхажидаги исломий хукуматни катта бидъат шохигарлигига айлантиришга ўхшайди. Бундай холатда мана бу ахли бағийни жинояти- сиёсий бўлиб мусулмонларни умумий манфаъатларига,хуқуқларига тажовуз қилиш ва ички жангларни кенгайтиришга харакат қилиш ва хукуматга,умумий хавфсизликка зарба уриш орқали дорул исломни ва мўъминларни заъифлаштиришдир, амирни ёнида туриб мана бу тажовузкор кишиларга қарши туриш ва мана бу бузғунчи харакатни тўхтатиш мўъминларни вазифасидир; хатто шахс ўзи якка суратда хам бағийлик қилаётганларга қаршилик қилиш бўйича шаръий хуқуқга эга, ижтимоъий вазифа ва таклифлар эса гохида фарзи аъйнга айланади, бағийларнинг умумий хуқуқларга еткизган зарарлари гохида йиллар эмас,балки асрлар давомида кейинги наслларга ўзини манфий таъсирини кўрсатади, катта шохигарлик бидъати хозирга кунгача мана шунча ақидавий,ижтимоъий фасодларга ва ер юзини озод қилиш бўйича мўъминларни олдинга харакат қилишига нисбатан монеъликка айланиб турибди. [6] [7][8]
Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам мана бу фасодни онаси хақида мархамат қиладиларки:
لَتُنْقَضَنَّ عُرَى الْإِسْلَامِ عُرْوَةً عُرْوَةً، فَكُلَّمَا انْتَقَضَتْ عُرْوَةٌ تَشَبَّثَ النَّاسُ بِالَّتِي تَلِيهَا، فَأَوَّلُهُنَّ نَقْضًا الْحُكْمُ ، وَآخِرُهُنَّ الصَّلَاةُ.[9]
Ислом дасталари битта-битта синдирилади, қачонки бир даста нобуд бўлса, одамлар унга яқинроқ бўлганига чанг солишади, уларни биринчиси хукмни синдирилишидир ( аллохни қонуни асосида хукм қилишни четга суриб қўйишади) ва уларни охири намоздир ( намозни тарк қилишади).
Ханафийлар ушлаб қолувчи омил ва тазир сифатида бундай деб ўйлашади, одил имомга ва мусулмонларни жамоатига қарши нохақ бағийлик қилган шахс агар мана бу холатида ўладиган бўлса, уни ғусл қилинмайди; ханафий мазхабидаги имоми Абу Бакр косоний Амморни достонини истинод қилган холда баён қиладики, бағийларга қарши жангда ўлдирилган кишилар шахиддир,албатта шофеъий мазхабидаги фуқахолар хам ахли бағийга қарши жангда ўлдирилганлар хақида мана шундай назарга эга. [10][11][12]
Мана бу ички бузғунчи вайронгар офатни қарама-қаршисида, аллохни шариатидаги қонунлар асосида золим хокимга қарши турганлар ва амри маъруф ва нахий аз мункар йўлида, хокимиятни такомуллашиши йўлида харакат қилаётган хам мавжуд, язидни шохигарлигини қаршисида қиём қилган саййидимиз Хусайн ибни Алига ўхшаган кишилар бунга мисол бўла олади, бундай кишилар ахли бағий бўлмайди,балки улар “уч абзорни” такомуллашиш йўлида шаръий харакат қилган кишилардир.
Байъат масаласида хам, байъат берилаётган кишини ким эканлиги жуда мухим. Соффайн жанги Али ва муовия номли икки кишини ўртасидаги жанг бўлмаган,балки бу жанг дорул исломни рахбарияти яъни мусулмонларни лашкарини қўзғалончилар дастаси ахли бағийга қарши жанг бўлган, муовия мана бу ахли бағийга рахбарлик қилган, 110 кун давом этган жангда 70000 га яқин мусулмон хар икки тарафдан ўлдирилган,бу рақам америкага муттахид бўлган давлатларнинг ва американинг 20 йил мобайнида афғонистонда ўлдирилган мусулмонларни сонидан хам кўпроқ, имоми Хокимни сўзига кўра, дорул исломни лашкарини сафида бадр ғазотида қатнашган 70 дан ошиқ кишилар мавжуд эди,бундан ташқари байъати ризвонда иштирок этганлардан 150 киши хам шу лашкарни ичида бўлган. [13]
Ахли хал ва ақд ва улил амр шўроси, рахбарни ва мусулмонларни амирини сайлагач ва унга байъат бергач, бу ерда хос байъат берилган бўлади, шунда бошқаларга хам мана бу амирга байъат беришлиги ва шаръий ишда ўзларини итоатларини беришлари вожиб бўлади. Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам мархамат қиладиларки:
مَنْ بَایعَ إِمَامًا فَأَعْطَاهُ صَفْقَةَ یدِهِ، وَثَمَرَةَ قَلْبِهِ، فلْیُطِعْهُ ما اسْتَطَاعَ، فَإِنْ جَاءَ أحدٌ ینَازِعُهُ فَاضْرِبُوا رقبةَ الْآخَرِ.[14]
-Имомга байъат қилган ва қўлини (байъатни аломати сифатида) уни қўлига қўйган ва дилини хам унга берган( яъни байъат фақат тил ва қўл билан эмас,балки қалбда хам бўлиши керак) хар қандай киши, қўлидан келганча мана бу имомга итоат қилиш керак, агар бошқа бир киши келиб у (аввалги хоким) билан бу борада бахслашадиган бўлса, кейингисини бўйнига уринглар.
أَيُّمَا رَجُلٍ خَرَجَ يُفَرِّقُ بَيْنَ أُمَّتِي فَاضْرِبُوا عُنُقَهُ.[15]
-Қиём ва қўзғалон қилиб хокимиятга қарши чиққан хар қандай киши мени умматимни ўртасида тафрақа келтириб чиқарадиган бўлса, уни буйнига уринглар.
إنَّه سَتَكُونُ هَناتٌ وهَناتٌ، فمَن أرادَ أنْ يُفَرِّقَ أمْرَ هذِه الأُمَّةِ وهي جَمِيعٌ، فاضْرِبُوهُ بالسَّيْفِ كائِنًا مَن كانَ.[16]یا (فَاقْتُلوهُ)[17]
-Хамма нарса бўлади (яъни турли-хил ходисалар содир бўлади) бир кишига кўра жамланган мана бу “уммат”ни бир киши фирқа-фирқа қилишни хохласа, бу киши ким бўлишидан қатъий назар уни қилич билан уринглар ёки уни ўлдиринглар.
Ибни Саъадни айтишича: мадинадаги барча сахобалар ва тобеъинлар хижратни 35 йилини 18 зулхижжасида Усмонни ўлимидан сўнг Алига халифа сифатида байъат беришди. У киши мусулмонларни шаръий халифаси эди. Энди агар ўлим масаласига дуч келинса ё ўғирлик қилинса ёки дорул исломни ички ва ташқи алоқаларида хар қандай ходиса содир бўладиган бўлса ва амирал мўъминин ўзини раъйини содир қилса, шахс ўзини шахсий ё қавмий бахоналари билан амирал мўъмининни хукмига қарши тура олмайди. [18]
Мана хозирги пайтда афғонистон исломий иморати ташкил бўлган вақтда келиб мен байъат бермаганман ва агар исломий иморат бизларни фарзандларимиз,аёлларимиз, гўдакларимизни ўлдирилишига боис бўлган хоин арбакийларни ё карзайни, абдуллох абдуллохни, хоин ғанийни ва бошқа хоинларни бизларни қўлимизга топширмаса ва бизлар улардан қасос олмагунимизча исломий иморатга байъат бермаймиз, балки аскар жамлаймиз ва исломий иморатга қарши жанг қиламиз,деса унга қандай муносабатда бўлган бўлардингиз? Шахс ё шахсларнинг исломий иморатни қаршисида туриб қилаётган мана бу ишлари тўғрими? Ички жангларни вужудга келтириш афғонистонни мусулмон миллатига ва дорул исломга ёрдам берадими? Бутун дунё бўйича рахбарни ва жамиятни масъулларини қарорига хилоф равишда хар ким ўзича қуролли гурух ташкил қила оладиган ва ўзини равиши орқали адолатни ижро қиладиган ва нимани кўнгли хохласа шуни қиладиган давлат топиладими?
Муовия айтардики: Усмон мени амакимни ўғли, Али уни қотилларини менга топшириши керак ва Али дорул исломни рахбари сифатида буни қабул қилмади,чунки умуман олганда Усмонни қонини талаб қиладиган фарзандлари жуда кўп эди, уни қизлари,ўғиллари мадинада амирал мўъмининга тобеъ эдилар, хатто Усмонни фарзанди Абдуллох Хусайн ибни Алини куёви эди, бундан ташқари қотиллар турли-хил тоифалардан ташкил топган бир мажмуъа бўлишган эди, уларни жудо қилиб мухокама қилиш,қасос олиш учун хокимиятни ўрнашиб қарор топишига эхтиёж бор эди, дорул исломга хоким бўлган амирал мўъмининни раъйи хам қотиллардан қасос олиш бўлган, аммо “замонни” муносиб эмас,деб фикрларди; лекин муовия Али ва Хасандан сўнг исломий диёрларни барчасини хокимиятига эга бўлгач хам Усмонни қотилларидан қасос олгани йўқ. [19][20]
Аслини олганда муовия Алини рахбариятини,ахли хал ва ақдни хос байъатини, ўзини тарафдорларидан бошқа мўъминларни умумий байъатини қабул қилмасди, энди дастурларини қабул қилиш хақида гап хам бўлиши мумкин эмас эди. Хукм борасида ёзаётган киши шундай деб ёзади: мана бу амирал мўъминин Алини муовия ибни Аби Суфён билан тузган ахдидир, шунда муовия айтадики: амирал мўъминин деб ёзма, агар сени амирал мўъминин деб байъат қилганимда сенга қарши жанг қилмасдим, фақат ўзингни исминг ва мени исмимни ёз холос. Имоми Захабий рохимахуллохни сўзига кўра, муовия томонидан хукм жараёни пайтида Абу Мусо ашъарийга мансаб ва мақом таклиф қилинади, муовия Абдуллох ибни Умарни хам сотиб олишга харакат қилади, кейинроқ довматун жандал кунида муовия Абдуллох ибни Умар ва Умар ибни Хаттобга киноя қилади, бу хақида имоми Бухорий ривоят қилади, муовия ибни Умарга айтадики: биз у ва уни отасидан кўра хокимиятга сазоворроқмиз, мана бунга ўхшаган ходисалар шуни кўрсатадики, муовия хар қандай йўл билан бўлса хам хокимиятни Али ва Хасандан олишни хохлаган……… [21] [22][23][24]
Ибни Абдулбирни сўзига кўра, исломий хукумат лашкари билан қўзғалончиларни ўртасидаги бу жангда машхур сахобалардан тўрт киши ва тобеъинлардан уч киши қатнашмаган. Яъни машхур сахобалардан бўлмиш Абдуллох ибни Умар,Саъад ибни Аби Ваққос, Усома ибни Зайд ва Мухаммад ибни Маслама, мана бу етти кишилик гурухдан ибни Умар ва Саъад ибни Аби Ваққос ва Масруқ амирал мўъминин Али билан бирга жангда иштирок этмаганликларига пушаймон бўлишади. [25][26]
Имоми Хоким ва Байхақий ибни Умардан ривоят қилиб айтишадики: қуйидаги оятчалик хеч нарса бизни бунчалик таъсирлантирмаган эди:
وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ۖ فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ … (حجرات/9)ّ
Чунки биз аллох фармон берган бағий гурухга қарши жангда иштирок этмаган эдик, бу ердаги бағий гурухдан мақсад муовия ва уни ёронлари эди, улар хадларидан ошган эдилар. Ибни Абдулбирни ривоят қилишича, ибни Умардан бир неча сахих йўлга кўра ривоят қилинади ва у айтадики: бошқа хеч қайси бир ишда бағийларга қарши жангда Алини ёнида туриб иштирок этмаганимга пушаймон бўлганимдек афсус чеккан эмасман. Иброхим Нахъийни сўзига кўра, Масруқ хам дунёдан ўтишидан олдин имоми Али билан жангда қатнашмай қолганига тавба қилган эди. [27][28]
Саъад ибни Аби Ваққос ашара мубашшарани бири бўлган киши хам муовияга эълон қиладики: бағий гурухга қарши жанг қилмаганимга афсус чекиб пушаймон бўлдим. Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам қуйидаги сўзларни мархамат қилганларидан сўнг шахс албатта пушаймон бўлиши керак: [29]
مَنْ أَطَاعَنِی فَقَدْ أَطَاعَ اللَّهَ وَمَنْ عَصَانِی فَقَدْ عَصَى اللَّهَ، وَمَنْ یُطِعِ الأَمِیرَ فَقَدْ أَطَاعَنِی وَمَنْ یَعْصِ الأَمِیرَ فَقَدْ عَصَانِی.[30]
Менга итоат қилган киши аллохга итоат қилибди. Менга осийлик қилган киши аллохга осийлик қилибди. Ўзини амирига итоат қилган киши менга итоат қилибди. Амирига итоатсизлик қилган киши менга итоатсизлик қилибди.
Мана бу катта кишилар ашара мубашшарадан бўлган Али ибни Аби Толибдек амирларига, мўъминларни ва дорул исломни бархақ амирига ва “хилафату ала минхажин нубуввах” га итоат қилишмаган эди.
Имоми Абу Ханифа бошқа аиммаларга ўхшаб амирал мўъмининни жангини тасдиқлайди ва Суфён саврий ва бошқалардек Алини бархақ деб билади,ханбалийлар соффайн жангини истинод қилган холда ибни Қуддомага ўхшаб айтишидики: сахобалар боғийларга қарши жангга ижмоъ қилишган. Ибни Хажар Асқалоний (852 қамарий) исломий мазхабни бошқа буюк кишилари хам бағийларга қарши жангда дорул исломни ёнидан жой олишган. Мановийни (1221 қамарий) айтишича,хижоз ва ироқни ахли хадис ва ахли раъй бўлган барча фуқахолари Молик,Шофеъий, Абу Ханифа, Авзоъийга ўхшаш аъзам мутакаллимларни жумхури хам ижмоъ қилишганки, Али мана бу жангда мусибатланган эди; у кишига қарши жанг қилганлар боғийлар бўлишган ва у кишига зулм қилинган….. [31][32][33][34][35][36]
Аллох таолонинг “қотилу” деган амрига амал қилишлик, бўлиб хам дорул исломни рахбарияти бўлмиш амирал мўъмининни ёнида туриб бағийларга қарши жанг қилиш вожиб амр хисобланади, бу жанг ахзобларни ва фитначи мутафарриқ гурухларни ўртасидаги ички жангларга ўхшаган эмас, мана бу ички жангларда ягона фикр,ягона байроқ хам йўқ ва уларни хар бири ўзини созини чалади, хамиша мусулмонларга сустлик,мағлубият, хорлик келтирган, росулуллох саллаллоху алайхи васалламни буйруқларига биноан мана бу фирқа ва гурухлардан узоқлашиш керак. [37] [38]
فَاعْتَزِلْ تِلْكَ الْفِرَقَ كُلَّهَا.[39]
Агар Саъад ибни Аби Ваққос ва ибни Умарга ўхшаб шахс дорул исломни рахбариятига байъат берса,аммо унга итоат қилмайдиган бўлса ва шу холатда ўзига,рахбариятга, мўъминларга ва дорул исломни келажагига зулм қиладиган бўлса, бу нарса мана бу катта кишиларни пушаймон қилганига ўхшаш, албатта унга пушаймонлик келтиради.
Ахли бағий жараёни хақида ва унга қарши муқобила қилиш бўйича имоми Мовардий ва бошқалар батафсил китоблар ёзишган, шу билан бирга ахли илм хам турли-хил муносабатларда амирал мўъмининни хокимияти ва муовияни қўзғалони ва орқага қўйилган катта қадам хамда катта бидъатни вужудга келгани хақида сухбат қилишган.
Ибни Таймия (728 қамарийда вафот топган) қуйидаги ривоятни нақл қилгандан сўнг
“ويْحَ عَمَّارٍ، تَقْتُلُهُ الفِئَةُ البَاغِيَةُ، يَدْعُوهُمْ إلى الجَنَّةِ، ويَدْعُونَهُ إلى النَّارِ”[40]
Ёзадики: мана бу ривоят имоматни, Алини рахбарлигини сахих эканига, унга итоат қилишни,бўйсинишни вожиблигига далолат қилади, шу билан бирга у кишига итоат қилишга чақирган кишининг хақиқатда жаннатга даъват қилишини ва у кишига қарши жанг қилишга даъват қилганлар эса жаханнамга даъват қилган бўларди; мана бу хадис Алига қарши жанг қилишлик жоиз бўлмаганига далил бўлади……..Ахмад ибни Ханбал ва ахли суннатни бошқа аиммалари Алидан бошқа муносиброқ киши бўлмаганини таъкидлашади. [41]
Ибни Хазм андалусий (456 қамарийда вафот қилган) хам Амморни ўлдирилишидан хулоса чиқариб айтадики: Али бархақ имом ва одамларни рахбари бўлган. Байхақий (458 қамарийда вафот топган) айтадики: [42]
Усмонни қонини талаб қилиш бахонаси билан амирал мўъминин Алига қарши чиққанлар ва хилофат амрида шомлик одамлар хамрохлигида у киши билан тортишганларни иши хато бўлган, бизлар одамларни у кишига хилофат учун байъат беришларига ва у кишининг Усмонни ўлдириш борасида пок эканига далиллар келтирдик. Шубхасиз у кишига қарши чиққанлар ва хилофат ишида тортишганлар боғийлар бўлишган. Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам Аммор Ёсирга уни бағий тоифа ўлдиришини хабарини бергандилар; амирал мўъмининга қарши соффайн жангида қарши жанг қилганлар Амморни ўлдиришган…… амирал мўъминин Али ибни Аби Толибга қарши жанг қилганлар боғийлардир. Бизни машойихларимизни ақидаси мана бу сўзда мустахкамдирлар, Шофеъийни назари хам мана шудир. [43]
سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ، أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ
[1] شافعی، محمد، ج۱، ص۱۶، الام، بیروت، ۳۹۳ق./ شافعی، محمد، ج۱، ص۸۹، احکام القرآن، به کوشش محمد زاید بن حسن کوثری و عبدالغنی عبدالخالق، بیروت، ۴۰۰ق/۹۸۰م./ جصاص، احمد، ج۱، ص۷۹، احکام القرآن، به کوشش محمد صادق قمحاوی، بیروت، ۴۰۵ق/۹۸۵م.
[2] بخاری447
[3] ابن قدامه، مغنی، ج۱۰، ص۲۵/ الکاسانی، الحنفی، المصادر الفقهیه، کتاب الجهاد (۱)، ص۱۰۶
[4] عودة، عبدالقادر، التشریع الجنایی الاسلامی، ج۲، ص۶۷۳
[5] ماوردی، علی، ج۱، ص۵، قتال اهل البغی، به کوشش ابراهیم علی صندقجی، قاهره، ۴۰۷ق. / المصادر الفقهیه،کتاب الجهاد، ص۴۰۴
[6] شافعی، محمد، ج۱، ص۱۶، الام، بیروت، ۳۹۳ق.
[7] بغوی، حسین، ج۱، ص۱۴، معالم التنزیل، به کوشش خالد عک و مروان سوار، بیروت، ۴۰۷ق/۹۸۷م./ قطب، سید، ج۱، ص۳۴۳، فی ظلال القرآن، بیروت، ۳۹۴ق./ ابن عاشور، محمد طاهر، ج۶، ص۳۸-۳۹، التحریر و التنویر، تونس، ۹۸۴م.
[8] قرطبی، محمد، ج۰، ص۶۸، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، قاهره، ۳۷۲ق./ بیضاوی، عبدالله، ج۱، ص۳۳، انوار التنزیل، به کوشش عبدالقادر عرفات و عشا حسونه، بیروت، ۴۱۶ق./ قرطبی، محمد، ج۰، ص۶۸، الجامع لاحکام القرآن، به کوشش احمد عبدالعلیم بردونی، قاهره، ۳۷۲ق. بیضاوی، عبدالله، ج۱، ص۳۳، انوار التنزیل، به کوشش عبدالقادر عرفات و عشا حسونه، بیروت، ۴۱۶ق / آلوسی، محمود، ج۵، ص۸، روح المعانی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
[9] السيوطي، الجامع الصغير7214/ الألباني، صحيح الموارد216
[10] الفقه علی المذاهب الأربعة، جزیری، داراحیاءالتراث، ج1، ص109./ الحنفیة قالوا: یشترط فی تغسیل المیت المسلم أن لایكون باغیا؛ والبغاة عند الحنفیة هم الخارجون عن طاعة الإمام العادل وجماعة المسلمین لیقلبوا النظم الإجتماعیة طبقا لشهواتهم، فكل جماعة لهم قوّة یتغلبون بها ویقاتلون أهل العدل، هم البغات عند الحنفیة.
[11] بدائع الصنائع، ابو بكر كاسانی حنفی، دارالكتاب العربی، ج1، ص323./ … كسی كه در جنگ با اهل بغی به قتل رسیده باشد، شهید است. دلیل ما مطلبی است كه از عمار یاسر نقل شده كه وی هنگامی كه در صفین در زیر پرچم امیرالمؤمنین علی در معرض شهادت قرار گرفت، گفت: «خونی را كه از من بر بدن و لباسم ریخته میشود، نشویید و لباسهایم را از تنم بیرون نیاورید؛ چرا كه من و معاویه، یكدیگر را در پل صراط ملاقات خواهیم كرد».و عمار، كشته شده اهل بغی بود؛ زیرا رسول الله صلی الله علیه وسلم به عمار فرموده بود: «تو را گروه طغیانگر(باغی) به قتل خواهند رساند».
[12] مغنی المحتاج، خطیب شربینی، داراحیاءالتراث، ج4، ص123./ تلخیص الحبیر، ج4، ص44.
[13] حاکم نیشابوری، المستدرک، ج3، ص112
[14] صحیح نسائی4202/ صحيح ابن ماجه 3210
[15] صحیح نسائی 4035
[16] مسلم 1852 / الألباني ، صحيح الجامع،3622
[17] مسلم (1852)، وأبو داود (4762)، وأحمد (18999) مختصراً، والنسائي (4020)/ سَتَكُونُ بَعْدِي هَناتٌ و هَناتٌ ، فمَنْ رأيتُمُوهُ فارقَ الجماعةَ ، أوْ يريدُ أنْ يُفَرِّقَ أَمْرَ أُمَّةِ محمدٍ كَائِنًا مَنْ كان فَاقْتُلوهُ ؛ فإنَّ يَدَ اللهِ مع الجماعةِ ، و إنَّ الشَّيْطانَ مع مَنْ فارقَ الجماعةَ يَرْكُضُ
[18] ابن سعد، الطبقات الکبری، (بیروت، دارصادر، 1405 ه)، ج 3، ص 31./ نیز: طبری، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، (تهران، اساطیر، 1362)، ج 6، نقل به مضمون از ص 2329 – 2337./ ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، (بیروت، دارصادر، 1385 ه)، الجزء الثالث، ص190ـ194./ جلال الدین السیوطی، تاریخ الخلفا، تحقیق، محمد یحیی الدین عبدالحمید، (مصر، مطبعة السعادة، 1371 ق)، ص 174 ـ 175.
[19] تاریخ الاسلام، عهد الخلفاء الراشدین ص 540
[20] طبقات ابن سعد، ج 3، ص 45، ترجمه دکتر محمود مهدوی. / انساب الاشراف، ج 5، تحقیق محمود الفردوس، ص .252
[21] البدایة والنهایة 7/288
[22] الذهبی، سیر اعلام النبلاء، جلد ۲، ص ۳۹۶ . شعیب ٱرنٶوط گفته سند آن صحیح است./ «از ابی برده [پسر ابوموسی اشعری] از ابوموسی روایت است: معاویه برایش نامهای نوشت: اما بعد، عمرو بن عاص بر آنچه خواستم با من بیعت نمود. به خدا سوگند میخورم اگر بر آنچه او بیعت کرده با من بیعت کنی، یکی از پسرانت را والی کوفه خواهم نمود و دیگری را والی بصره میکنم و هیچ دری به روی تو بسته نمیماند و تمام نیازهایت برآورده میشود و این را با خط خودم برایت نوشتم پس تو هم با خط خودت برایم بنویس. [ابوموسی] برایش نوشت: اما بعد، تو در زمینهی مسائل بزرگ این امت برایم نوشتی، اگر به سوی پروردگارم رفتم به او چه بگویم؟ به آنچه به من پیشنهاد دادی هیچ نیازی ندارم و السلام علیک”.
[23] الذهبی، سیر أعلام النبلاء، جلد ۳، ص ۲۲٨. شعیب أرنٶوط گفته سند آن صحیح است./ معاویه، به دسیسه، عمرو بن عاص را نزد عبدالله بن عمر فرستاد، او میخواست از دل عبدالله بن عمر آگاه شود که آیا در پی جنگ است یا خیر. گفت: ای ابو عبدالرحمن چه چیز مانع از خروج تو شده تا با تو بیعت نماییم، در حالی که تو یار رسول الله، صلی الله علیه وآله وسلم، و پسر امیرالمومنین بودهای و تو از هر کسی برای این کار سزاوارتری؟ گفت: همهی مردم بر این که میگویی اتفاق نظر دارند؟ گفت: آری، به جز تعداد اندکی. گفت: اگر فقط سه مرد قویهیکل هَجَری باقیمانده باشند، مرا نیازی به آن نیست. [میمون] گفت: [عمرو] دانست که او قصد جنگیدن ندارد. [عمرو] گفت: آیا با آنکه تقریباً مردم بر او اتفاق دارند، بیعت میکنی تا چنان زمین و اموالی به تو بدهد که خودت و فرزندانت پس از آن به چیزی نیاز نداشته باشید؟ گفت: وای بر تو! برو بیرون و دیگر نزد من نیا، وای بر تو! دین من با دینار و درهم شما معامله نمیشود و من امیدوارم در حالی از این دنیا بروم که دستانم سفید و پاک باشد».
[24] بخاری/ از عکرمه بن خالد از ابن عمر روایت است که گفت: نزد حفصه رفتم و گیسوانش خیس بود به او گفتم: اوضاع مردم را میبینی که چه شده است ولی برای حکومت از من نظری خواسته نشده است. او گفت: به آنان بپیوند که منتظر تواند و میترسم غیبت تو باعث تفرقه میان آنان گردد و او را رها نکرد تا این که رفت و وقتی مردم پراکنده شدند، معاویه گفت: هر کس دوست دارد در این باره سخن بگوید سرش را بالا بگیرد، ما از او و پدرش برای حکومت سزاوارتریم. حبیب بن مسلمه گفت: آیا پاسخش را نمیدهی؟ عبدالله گفت: لباسم را درست کردم و میخواستم بگویم: سزاوارتر از تو کسی است که با تو و پدرت برای دفاع از اسلام جنگید. پس ترسیدم سخنی بگویم که باعث تفرقه و خونریزی گردد و احتمال این بود. پس آنچه خداوند در بهشت وعده داده به یاد آوردم. حبیب گفت: محفوظ و در امان ماندی»
[25] یوسف ابن عبدالبر، الاستیعاب، ج1، ص77؛ صلاح الدین صفدی، الوافی بالوفیات، ج3، ص157؛ کمال الدین ابن العدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ج2، ص190.
[26] یوسف ابن عبد البر، الاستیعاب، ج1، ص77؛ طبق سخن دولابی (متوفای 310 ه. ق. )
[27] محمود آلوسی، روح المعانی، ج26، ص151
[28] یوسف ابن عبد البر، الاستیعاب، ج1، ص77
[29] محمد ابن عبدالله ابن عربی، احکام القرآن، ج4، ص1719؛ محمد ابن احمد انصاری قرطبی، تفسیر القرطبی، ج16، ص319
[30] متفق علیه
[31] ما قاتل أحد علیاً إلا وعلی أولی بالحق منه، ولولا ما سار علی فیهم ما علم أحد کیف السیرة فی المسلمین »؛ کمال الدین ابن العدیم، بغیة الطلب فی تاریخ حلب، ص73/ محمد سیواسی، شرح فتح القدیر، ج7، ص263
[32] ما قاتل علی أحدا إلا کان علی أولی بالحق منه؛ ابونعیم اصفهانی، حلیة الاولیاء، ج7، ص31
[33] محمود آلوسی، روح المعانی، جزء 26، ص151
[34] عبدالله ابن قدامه، المغنی، ج10، ص49
[35] ابن حجر عسقلانی، فتح الباری، ج1، ص453
[36] محمد عبدالرئوف المناوی، فیض القدیر، ج6، ص474
[37] سلیمان بجیرمی، تحفة الحبیب، ج5، ص92
[38] قال رسول الله صلی الله علیه وسلم : وَيْحَ عَمَّارٍ، تَقْتُلُهُ الفِئَةُ البَاغِيَةُ، يَدْعُوهُمْ إِلَى الجَنَّةِ، وَيَدْعُونَهُ إِلَى النَّارِ (بخاری/447) محمد ابن عبدالله ابن عربی، أحکام القرآن، ج4، ص1718 : ابن عربی می گوید به دلیل دینی ثابت شده علی (رض) امام است و هر کس علیه او قیام کند، باغی است؛ / محمد سفارینی، لوامع الأنوار البهیه، ج2، ص346: حسن بصری می گوید به خدا سوگند که بیعت با علی مانند بیعت با ابوبکر و عمر بود
[39] متفق علیه / أخرجه البخاري 3606 / ومسلم 1847/ وابن ماجه/ صحيح الجامع 2994
[40] بخاری447
[41] ابن تیمیه، مجموع الفتاوی، ج4، ص437 -438
[42] ابن حزم، الفصل فی الملل والنحل، ج4، ص73
[43] احمد بیهقی، الاعتقاد والهدایة، ص374-375