دسته: مطالب به زبان ترکی(اویغوری، اوزبیکی، قزاقی، تورکمن و…)

Савол: нима учун эронда ўғрини қўлини кесишлик шаръий хукм сифатида ижро қилинмайди? Дорул исломда худудларни ижро қилиниши керак эмасми?

Жавоб: бир диёрни дорул ислом ёки дорул куфр,деб номлашдаги меъёр ва мантиқ,  бу жамиятга хоким асосий қонунлар ва уни рахбариятига боғлиқ, эрон исломий жумхурий дорул исломининг асосий қонунида моида сурасининг 38 оятига биноан ўғрини қўлини кесишликка рухсат берилган ва 198,278 моддаларга асосан исломий жазолаш қонуни турли-хил ўринларда шаръий хад хисобланган қўлни кесишга иқдом қилган.

 Жахондаги турли-хил давлатларнинг ва махаллий секуляр ахзобларнинг ахборот воситаларини бақир-чақир қилишларидан ташқари,ўрта осиё ва шимолий африка ишлари бўйича миллатлараро хуқуқлар ташкилотининг мудирини ўринбосари тилидан мана бу ташкилот бу тарзда жазолашни рахмсизлик ва адолатдан ташқари,деб сифатлади ва уни эрон масъулларининг инсонни қадр-қийматига  нисбатан қилинган эътиборсизлигини,бепарволигини кўрсатади,деб айтдики: “инсонни аъзосини кесишлик очиқ ва ошкор азоблаш,қийноқ  амалидир, миллатлараро қонунлари бўйича қийноқлар жиноят хисобланади. Адолатни талаб қиладиган тузумда мана бундай вахшийгарчиликка ўрин йўқдир.”

Ўрта осиё ва шимолий африка ишлари бўйича миллатлараро хуқуқлар ташкилотининг мудирини ўринбосари бўлмиш магдалина мақрибий айтадики: ” мана бундай рахмсизлик билан қилинган жазолар адолат эмас, балки эрон хокимиятидагиларнинг инсонни қадр-қийматига  қилинган бепарволигини кўрсатади. Адолат тарафдори бўлган тузумда мана бундай вахшийгарчиликка ўрин йўқдир.” У яна шуни қўшимча қиладики: ” аъзони кесишлик очиқ ва ошкор қийноқ амали. Миллатлараро ташкилотнинг  қонуни бўйича қийноқларни амалга ошириш жиноят хисобланади.”

Бирлашган миллатлар ташкилотининг бошлиғи антонио гутриш хам мана бунга ўхшаш хукмларни ижро қилинишига эътироз билдирди. Мана бу бунга ўхшаш ахкомларни ижро қилинишига нисбатан кўрсатилган муносабатларга мисол бўлади. Аммо агар дорул исломни ташлаб қўйиб уни заифлаштирадиган бўлсанг ва бу дорул ислом зарурат ва изтирорий холатда ахзобларни жангига ё худайбия сулхига ва бошқаларга ўхшаш вазиятларга тушиб қоладиган бўлса  нима бўлади?

Агар Умар ибни Хаттобни хокимияти остидаги дорул ислом ёки Афғонистон исломий иморатини хокимияти остидаги дорул ислом ё Эрон исломий жумхуриятини хокимияти остидаги дорул ислом ва бошқалар маълум муддатгача ўғрини қўлини кесишга ўхшаш худудларни тўхтатиб туришади ва бўлиб хам уларни асосий қонунларида бу ахкомларни ижро қилишга таъкид қилинган, шу сабабли хам дорул исломни  савол остида олишни ўрнига,  уларда вужудга келган  узрлар,далилларни кетидан тушишимиз лозим бўлади.

 Албатта мана бу замина бўйича ўғрини хаддини ижро қилмаслик борасида турли-хил муносабатлар билдирилган, эрон бош прокурори Мухаммад Жаъфар Мунтазирий афсус чекиб айтадики: ўғрини қўлини кесмасликни ўзи бир “хато” бўлиб, эронда “башар хуқуқлари” унвони остида “умумий фазони” қўрқуви сабабли ижро қилинмайди. У яна қўшимча қиладики: “афсуски бизлар бирлашган миллатлар ташкилоти томонидан махкум бўлмаслигимиз учун илохий хукмлардан қўлимизни тийиб турибмиз.” У киши эрондаги ўғирликка оид жиноятларни кўпайиб кетганини хам хабар берди.

Эрон дорул исломидаги масъулларни баъзиларини айтишича эса: баъзи ўринларда исломий тузумни аслини сақлаб қолиш,хифз қилиш маслахати сабабли вақтинча илохий ахкомларни барча шароитларига биноан ва барча ўринлар бўйича ижро қилинмаслиги табиийдир, бизлар бундай шароитларда ўзимизни қудратимизга қараб  мукаллаф бўламиз.

Шу сабабли хам асос бўйича аллох таолони худудларини ижро қилиниши билан келиша олмайдиган дорул куфрлар билан асосий қонунларида бу худудларни ижро қилинишига таъкид қилинган,аммо “мавжуд вазиятда” зарурат ва изтирорий хукмга биноан зарурат ўртадан кўтарилгунча бу худудларни бошқа равишлар бўйича ижро қилаётган дорул исломларни ўртасига фарқ қўйишимиз керак.

سَوال: نِیمَه اوُچُون اِیراندَه اوُغرِینِی قوُلِینِی کِیسِیشلِیک شَرعِی حُکم صِیفَتِیدَه اِجرا قِیلِینمَیدِی؟ دارُ الاِسلامدَه حُدُودلَرنِی اِجرا قِیلِینِیشِی کِیرَک  اِیمَسمِی؟

جَواب: بِیر دِیارنِی دارُ الاِسلام یاکِی دارُ الکُفر، دِیب ناملَشدَگِی مِعیار وَ مَنطِیق، بُو جَمِیعَتگه حاکِم اَساسِی قانُونلَر وَ اوُنِی رَهبَرِیَتِیگه باغلِیق، اِیران اِسلامِی جُومهُورِی دارُ الاِسلامِینِینگ اَساسِی قانوُنِیدَه مائِدَه سُورَه سِینِینگ 38 آیَتِیگه بِینائاً اوُغرِینِی قوُلِینِی کِیسِیشلِیکگه رُحصَت بِیرِیلگن وَ 198،278 ماددَه لَرِیگه  اَساساً اِسلام جَزالَش قانوُنِی توُرلِی- هِیل اوُرِینلَردَه شَرعِی حَد حِسابلَنگن قوُلنِی کِیسِیشگه اِقدام قِیلگن.

جَهاندَگِی توُرلِی- هِیل دَولَتلَرنِینگ وَ مَحَلِّی سِکوُلار اَحزابلَرنِینگ اَخبارات واسِیطَه لَرِینِی بَقِیر- چَقِیر قِیلِیشلَرِیدَن تَشقَرِی،اوُرتَه آسِیا وَ شِمالِی اَفرِیکَه اِیشلَرِی بُویِیچَه مِلّت لَراَرا حُقُوقلَر تَشکِلاتِینِینگ مُدِیرِینِی اوُرِینباسَرِی تِیلِیدَن مَنَه بُو تَشکِلات بُو طَرزدَه جَزالَشنِی رَحمسِیزلِیک وَ عَدالَتدَن تَشقَرِی، دِیب صِیفَتلَدِی وَ اوُنِی اِیران مَسئوُللَرِینِینگ اِنساننِی قَدرِی- قِیمَتِیگه نِسبَتاً قِیلِینگن اِعتِبارسِیزلِیگِینِی، بِی پَروالِیگِینِی کوُرسَتَدِی، دِیب اَیتَدِیکِی: “اِنساننِی اَعضاسِینِی کِیسِیشلِیک آچِیق وَ آشکار عَذابلَش، قِیناق  عَمَلِیدِیر، مِلّت لَراَرا  قانوُنلَر بُویِیچَه قِیناقلَر جِنایَت حِسابلَنَدِی. عَدالَت طَلَب قِیلَدِیگن توُزُومدَه مَنَه بُوندَی وَحشِیگرچِیلِیکگه اوُرِین یُوقدِیر.”

اوُرتَه آسِیا وَ شِمالِی اَفرِیکَه اِیشلَرِی بوُیِیچَه مِلّت لَراَرا حُقوُقلَر تَشکِلاتِینِینگ مُدِیرِینِی اوُرِینباسَرِی بوُلمِیش مَگدَلِینَه مَقرِیبِی اَیتَدِیکِی: “مَنَه بوُندَی رَحم سِیزلِیک بِیلَن قِیلِینگن جَزالَر عَدالَت اِیمَس،بَلکِی اِیران حاکِمِیَتِیدَگِیلَرنِینگ اِنساننِی قَدر- قِیمَتِیگه قِیلِینگن بِی پَروالِیگِینِی کوُرسَتَدِی. عَدالَت طَرَفدارِی بوُلگن توُزُومدَه مَنَه بوُندَی وَحشِیگرچِیلِیکگه اوُرِین یُوقدِیر. اوُ یَنَه شوُنِی قوُشِیمچَه قِیلَدِیکِی:”اَعضالَرنِی کِیسِیشلِیک آچِیق وَ آشکار قِیناق عَمَلِی. مِلَّت لَراَرا  تَشکِلاتنِینگ قانُونِی بُویِیچَه قِیناقلَرنِی عَمَلگه آشِیرِیش جِنایَت حِسابلَنَدِی.”

بِیرلَشگن مِلَّتلَر تَشکِلاتِینِینگ باشلِیغِی اَنتانِیا گوُترِیش هَم مَنَه بُونگه اوُحشَش حُکملَرنِی اِجرا قِیلِینِیشِیگه اِعتِراض بِیلدِیرَدِی. مَنَه بوُنگه اوُحشَش اَحکاملَرنِی اِجرا قِیلِینِیشِیگه نِسبَتاً کوُرسَتِیلگن مُناسَبَتلَرگه مِثال بُولَدِی. اَمّا اَگر دارُ الاِسلامنِی تَشلَب قوُیِیب اوُنِی ضَعِیفلَشتِیرَدِیگن بوُلسَنگ وَ بُو دارُ الاِسلام ضَرُورَت وَ اِضطِرارِی حالَتدَه اَحزابلَرنِی جَنگِیگه یا حُدَیبِیَه صُلحِیگه وَ باشقَه لَرگه اوُحشَش وَضِیعَتلَرگه توُشِیب قالَدِیگن بُولسَه نِیمَه بُولَدِی؟

اَگر عُمَر اِبن حَطّابنِی حاکِمِیَتِی آستِیدَگِی دارُ الاِسلام یاکِی اَفغانِستان اِسلامِی اِمارَتِینِی حاکِمِیَتِی آستِیدَگِی دارُ الاِسلام یا اِیران اِسلامِی جوُمهُورِیَتِینِی حاکِمِیَتِی آستِیدَگِی دارُ الاِسلام وَ باشقَه لَر مَعلوُم مُدَّتگه چَه اوُغرِینِی قوُلِینِی کِیسِیشگه اوُحشَش حُدُودلَرنِی توُحتَه تِیب توُرِیشَدِی وَ بُولِیب هَم اوُلَرنِی اَساسِی قانوُنلَرِیدَه بُو اَحکاملَرنِی اِجرا قِیلِیشگه تَأکِید قِیلِینگن، شوُ سَبَبلِی هَم دارُ الاِسلامنِی سَوال آستِیگه آلِیشنِی اوُرنِیگه، اوُلَردَه وُجُودگه کِیلگن عُذرلَر، دَلِیللَرنِی کِیتِیدَن توُشِیسِیمِیز لازِم بُولَدِی.

اَلبَتَّه مَنَه بُو زَمِینَه بوُیِیچَه اوُغرِینِی حَدِّینِی اِجرا قِیلمَسلِیک بارَه سِیدَه توُرلِی- هِیل مُناسَبَتلَر بِیلدِیرِیلگن، اِیران باش پراکوُرارِی مَحَمَّد جَعفَر مُنتَظِریِ اَفسُوس چِیکِیب اَیتَدِیکِی: اوُغرِینِی قوُلِینِی کِیسمَسلِیکنِی اوُزِی بِیر “حَطا” بُولِیب، اِیراندَه “بَشَر حُقُوقلَرِی” عُنوانِی آستِیدَه “عُمُومِی فَضانِی” قوُرقوُوِی سَبَبلِی اِجرا قِیلِینمَیدِی. اوُ یَنَه قوُشِیمچَه قِیلَدِیکِی: “اَفسُوسکِی بِیزلَر بِیرلَشگن مِلَّت لَراَرا  تَشکِلاتِی تامانِیدَن مُحکوُم بُولمَسلِیگِیمِیز اوُچوُن اِلاهِی حُکملَردَن قوُلِیمِیزنِی تِییِیب توُرِیبمِیز.” اوُ کِیشِی اِیراندَگِی اوُغِیرلِیکگه آئِد جِنایَتلَرنِی کوُپَه یِیب کِیتگه نِینِی هَم خَبَر بِیرَدِی.

اِیران دارُ الاِسلامِیدَگِی مَسئوُللَرنِی بَعضِیلَرِینِی اَیتِیشِیچَه اِیسَه: بَعضِی اوُرِینلَردَه اِسلامِی توُزُومنِی اَصلِینِی سَقلَب قالِیش، حِفظ قِیلِیش مَصلَحَتِی سَبَبلِی وَقتِینچَه اِلاهِی اَحکاملَرنِی بَرچَه شَرائِطلَرِیگه بِینائاً وَ بَرچَه اوُرِینلَر بُویِیچَه اِجرا قِیلِینمَسلِیگِی طَبِیعِیدِیر، بِیزلَر بوُندَی شَرائِطلَردَه اوُزِیمِیزنِی قُدرَتِیمِیزگه قَرَب مُکَلَّف بُولَمِیز.

شُو سَبَبلِی هَم اَساس بُویِیچَه اَلله تَعالی نِی حُدُودلَرِینِی اِجرا قِیلِینِیشِی بِیلَن کِیلِیشَه آلمَیدِیگن دارُ الکُفرلَر بِیلَن اَساسِی قانوُنلَرِیدَه بُو حُدُودلَرنِی اِجرا قِیلِینِیشِیگه تَأکِید قِیلِینگن، اَمّا “مَوجُود وَضِیعَتدَه” ضَروُرَت وَ اِضطِرارِی حُکمگه بِینائاً ضَرُورَت اوُرتَدَن کوُتَرِیلگوُنچَه بُو حُدُودلَرنِی باشقَه رَوِیشلَر بُویِیچَه اِجرا قِیلَیاتگن دارُ الاِسلاملَرنِی اوُرتَسِیگه فَرق قوُیِیشِیمِیز کِیرَک.

س: چرا در ایران حکم قطع دست دزد به عنوان یک حکم شرعی اجرا نمی شود؟ مگر دارالاسلام نباید حدود را اجرا کند؟

ج: مناطق و معیار دارالاسلام و دارالکفر نامیدن سرزمین قانون اساسی حاکم بر آن جامعه و رهبریت آن است و در قانون اساسی دارالاسلام جمهوری اسلامی ایران بر اساس ۳۸ سوره مائده حکم قطع دست دزد را تصویب کرده است و براساس ماده ۱۹۸ و 278 قانون مجازات اسلامی موادی از این دست در مقاطع مختلفی به اجرای این حد شرعی نیز اقدام کرده است.

 صرف نظر از سرو صدای رسانه های جهانی کشورهای مختلف و رسانه های احزاب سکولار محلی دیدیم که عفو بین‌الملل از زبان معاون مدیر عفو بین‌الملل در امور خاورمیانه و شمال آفریقا انجام این مجازات را بی‌رحمانه و نافی عدالت توصیف کرد و آن را نشان‌دهنده بی‌توجهی کامل مقامات ایرانی به کرامت انسانی دانست و گفت: «قطع عضو یک عمل شکنجه صریح و آشکار می‌باشد و انجام شکنجه تحت قانون بین‌الملل جرم است و برای چنین وحشیگری در یک نظام عدالت کیفری هیچ جایی وجود ندارد.»

ماگدالینا مقربی معاون مدیر عفو بین‌الملل در امور خاورمیانه و شمال آفریقا گفت: «انجام چنین مجازاتهای بی رحمانه عدالت نیست و نشاندهنده بی‌توجهی کامل مقامات ایرانی به کرامت انسانی می‌باشد. هیچ جایی برای چنین وحشیگری در یک نظام عدالت کیفری وجود ندارد،». او اضافه کرد: «قطع عضو یک عمل شکنجه صریح و آشکار است. انجام شکنجه تحت قانون بین‌الملل یک جرم است.»

آنتونیو گوترش دبیر کل سازمان ملل نیز به اجرائی شدن این دسته از احکام اعتراض کرد. اینهم نمونه ای از واکنش جهانی به اجرای این احکام است. اما اگر دارالاسلام را رها و تضعیف کردی و این دارالاسلام در حالت ضرورت و اضطرار جنگ احزاب یا صلح حدیبیه و غیره قرار گرفت چه؟

پس اگر دارالاسلام تحت حاکمیت عمر بن خطاب رضی الله عنه یا دارالاسلام تحت حاکمیت امارت اسلامی افغانستان یا دارالاسلام تحت حاکمیت جمهوری اسلامی ایران و غیره در مقاطعی از تاریخ خود اجرای حدی چون قطع دست دزد را متوقف می کنند که در قانون اساسی آنها بر اجرای آن تأکید شده است باید دنبال عذرها و عللی غیر از زیر سوال بردن دارالاسلام آنها برویم .

البته در این زمینه ی عدم اجرای موقتی حد سارق واکنشها مختلف بوده به عنوان مثال محمدجعفر منتظری، دادستان کل ایران تاسف می خورد و می گوید: قطع نکردن دست سارق یک «اشتباه» است که از ترس «جو سازی»  تحت عنوان «حقوق بشر» در ایران انجام نمی‌شود. و افزود: «ما متأسفانه به لحاظ این‌که از جنبه حقوق بشر در سازمان ملل محکوم نشویم، از حدود الهی دست می‌کشیم.» او همچنین از افزایش جرایم سرقت در ایران خبر داده است.

عده ای از مسئولین دارالاسلام ایران نیز می گویند: در برخی مواقع به خاطر مصلحت حفظ و بقاء اصل نظام اسلامى که موقتاً نتواند احکام الهى را با تمام شرایط و جزییات و در تمام موارد اجرا کند، طبیعى است در چنین شرایطی ما در حد توان خود مکلف هستیم.

پس باید فرق بگذاریم بین دارالکفرهائی که در اساس با اجرای حدود الله تعالی سرناسازگاری دارند با دارالاسلامهائی که قانون اساسی آنها بر اجرای چنین حدودی تأکید دارد اما «در وضع موجود» به حکم ضرورت و اضطرار  و تا رفع ضرورت مجبور به اجرای این حدود به سبک دیگری هستند.

Савол: вилояти фақихни исломга нима алоқаси бор? Ўзимизни ахли суннат мазхабларида келтирилганми? Умуман айтганда бир шайх ё мавлавийни бизларга рахбар бўлиши зарурми? (2)

Жавоб: 821 қамарий йилда вафот қилган Қалқашандий “маасирул инафах фил маъалимул хилафах” китобида дорул исломни имомини,рахбарини шартлари бахсида айтадики: ўнинчи ўрин: рахбариятга лойиқ бўлиш учун албатта кундалик масалалар,фалокатлар,янги пайдо бўлган масалаларда, аллохни шариатидаги ахкомларда  ижтиход даражасига етган бўлиш керак, ижтиход хаддидаги илмга эга бўлмайдиган рахбарга мунъақид бўлмайди ва сахих хам эмас; чунки рахбарни бундай ижтиходга эхтиёжи бор,уни ўзи бунга ишларни исломий сахих равиш билан “сиротол мустақим” йўли бўйича олиб боришда мухтож бўлади, у мана бу ижтиходни остида шаръий худудлардан огох бўла олади ва дорул исломда мавжуд инсонларни шаръий хуқуқларини хам беради ва одамларни ўртасидаги келишмовчиликлар,ихтилофларни хал қилади, агарда олим ва мужтахид бўлмаса мана бу ишларга қодир бўлмайди.

  (القلقشندی، أحمد بن علی، مآثر الأناقه: ج1، ص37.)

Аммо шунга қарамасдан “дорул исломни” рахбарияти хам худди бошқа ишларга ўхшаш изтирорий,зарурат холатига дучор келиши мумкин,мусулмонларни хукуматдорлик ишларида мужтахид,мутахассис рахбарни йўқлиги боис,ундан пастроқдаги даражага тушади ва қозини хаддида бўлган шахсга тан берилади, энг ёмон холатда эса мусулмонлар бошбодоқчиликни олдини олиш учун………етарли илмга эга бўлган ва ўзини атрофига назарларидан фойдалана оладиган уламоларни жамлаган мусулмон рахбарга мурожаъат қилишади.

Соғлом,халол таом ( яъни мужтахид ва фақих рахбар) қўлга кирмагач,изтирорий ва зарурат холатида ундан пайтроқдаги соғлом бўлмаган емишга (яъни олим аммо муқаллид бўлган рахбарга ) дорул исломдаги  “дин” ни ва бошқа заруратларни,мусулмонлар манфаъатларини   сақлаш учун тан берилади, аммо мана бу  мужтахид ,фақих рахбарни йўқлигидан келиб чиққан зарурат ва изтирорий холатдир, агар мужтахид ва фақих рахбар топиладиган бўлса, мана бу зарурат ўртадан кўтарилади ва ………энди  харбий қудрат воситасида қуролни  кучи билан ўзларини дорул исломни устига  юклаб олишган харбий зўравонларни масаласи бошқа нарса, оддий холатда бўладими ёки изтирорий,зарурат холатида бўладими барча ахли суннат уламолари, жамиятни идора қилиш учун рахбарнинг аллохни шариатидаги қонунларга нисбатан олим,фақих бўлиши кераклигига эътиқод қилишган:

-Чунки қиёмат кунигача мусулмонларни ва дорул исломни асосий қонуни фақатгина битта бўлиб, у хам бўлса аллохни шариатидаги қонунларидир, мана бу қонунларда аниқ  тафаққух,билимга эга бўлмаган киши жамиятда аллохни шариатидаги қонунларни тўғри татбиқ қилиш бўйича мўъминларнинг  вакили бўла олмайди.

-Жамиятни рахбари хам улил амр шўросини  ва ё ахли хал ва ақдни назоратини остида бўлганига қарамасдан ва дорул исломни ижроий ишлари бўйича қарор қабул қиладиган энг юқори мақом бўлса хам, аммо агар аллохни шариатидаги қонунларга ва шаръий манбаъларга нисбатан комил фиқхга,билимга,илмга эга бўлмайдиган бўлса, дорул исломни “кундалик эхтиёжлари” га ва ташқи ва ички сиёсатига  кўра “ўша кундаги мавжуд вазиятга”  муносиб равишда шаръий қарорларни шаръий манбаълардан истихрож қила олмайди.

Исломи хукумат ўзидаги турли-хил ташкилотларга эга бўлганлиги боис, олим ва фақих рахбар мавжуд бўлмайдиган бўлса, уни аллохни шариатидаги қонунлар асосида шаръий йўл билан идора қилишни имкони бўлмайди. Ахли суннат мана бу “дорул исломни” рахбарига мужтахид деса, шиъалар фақих ,дейишади. Яъни бу ерда мохият битта бўлиб ўртадаги фарқ уларни исмларида холос. Уларни бири мужтахид вилояти деса, бошқаси фақихни вилояти дейди. Худди ангур,узум, азам, истофилнинг форс ,араб,турк,румликни достонига ўхшайди. Уларни хаммаси бир нарсани англатади фақат исмлари хар-хил. 

سَوال: وِلایَتِی فَقِیه نِی اِسلامگه نِیمَه عَلاقَه سِی بار؟ اوُزِیمِیزنِی اَهلِی سُنَّت مَذهَبلَرِیدَه کِیلتِیرِیلگنمِی؟ عُمُوماً اَیتگندَه بِیر شَیخ یا مَولَوِینِی بِیزلَرگه رَهبَر بُولِیشِی ضَروُرمِی؟ (2)

جَواب: 821 قَمَرِی یِیلدَه وَفات قِیلگن قَلقَشَندِی «مآثر الانافه فی معالم الخلاقه» کِتابِیدَه دارُ الاِسلامنِی اِمامِینِی،رَهبَرِینِی شَرطلَرِی بَحثِیدَه اَیتَدِیکِی: اوُنِینچِی اوُرِین: رَهبَرِیَتگه لایِیق بُولِیش اوُچُون اَلبَتَّه کوُندَه لِیک مَسَلَه لَر، فَلاکَتلَر، یَنگِی پَیدا بوُلگن مَسَلَه لَردَه، اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی اَحکاملَردَه اِجتِهاد دَرَجَه سِیگه یِیتگن بوُلِیش کِیرَک، اِجتِهاد حَدِّیدَگِی عِلمگه اِیگه بُولمَیدِیگن رَهبَرگه مُنعَقِد بُولمَیدِی وَ صَحِیح هَم اِیمَس؛ چوُنکِی رَهبَرنِی بُوندَی اِجتِهادگه اِیختِیاجِی بار، اوُنِی اوُزِی بُونگه  اِیشلَرنِی اِسلامِی صَحِیح رَوِیش بِیلَن “صِراط المُستَقِیم” یُولِی بُویِیچَه آلِیب بارِیشدَه مُوحتاج بُولَدِی، اوُ مَنَه بُو اِجتِهادنِی آستِیدَه شَرعِی حُدُودلَردَن آگاه بُولَه آلَدِی وَ دارُ الاِسلامدَه مَوجُود اِنسانلَرنِی شَرعِی حُقوُقلَرِینِی هَم بِیرَدِی وَ آدَملَرنِی اوُرتَسِیدَگِی کِیلِیشماوچِیلِیک، اِیختِلافلَرنِی حَل قِیلَدِی، اَگردَه عالِم وَ مُجتَهِد بُولمَسَه مَنَه بُو اِیشلَرگه قادِر بُولمَیدِی.     (القلقشندی، أحمد بن علی، مآثر الأناقه: ج1، ص37.)

اَمّا شُونگه قَرَمَسدَن “دارُ الاِسلامنِی” رَهبَرِیَتِی هَم حُودِّی باشقَه اِیشلَرگه اوُحشَش اِضطِرارِی، ضَرُورَت حالَتِیگه دُوچار کِیلِیشِی موُمکِین، مُسُلمانلَرنِی حُکوُمَتدارلِیک اِیشلَرِیدَه مُجتَهِد، مُتَخَصِّص رَهبَرنِی یوُقلِیگِی بائِث، اوُندَن پَستراقدَگِی دَرَجَه گه توُشَدِی وَ قاضِینِی حَدِّیدَه بُولگن شَخصگه تَن بِیرِیلَدِی، اِینگ یامان حالَتدَه اِیسَه مُسُلمانلَر باشباداقچِیلِیکنِی آلدِینِی آلِیش اوُچُون……یِیتَرلِی عِلمگه اِیگه بوُلگن وَ اوُزِینِی اَطرافِیگه نَظَرلَرِیدَن فایدَلَنَه آلَدِیگن اوُلامالَرنِی جَمعلَگن مُسُلمان رَهبَرگه مُراجَعَت قِیلِیشَدِی.

ساغلام،حَلال طَعام (یَعنِی مُجتَهِد وَ فَقِیه رَهبَر) قوُلگه کِیرمَگچ، اِضطِرارِی وَ ضَرُورَت حالَتِیدَه اوُندَن پَستراقدَگِی ساغلام بوُلمَگن یِیمِیشگه (یَعنِی عالِم اَمّا مُقَلِّد بوُلگن رَهبَرگه) دارُ الاِسلامدَگِی “دِین” نِی وَ باشقَه ضَرُورَتلَرنِی، مُسُلمانلَر مَنفَعَتلَرِینِی سَقلَش اوُچُون تَن بِیرِیلَدِی، اَمّا مَنَه بُو مُجتَهِد، فَقِیه رَهبَرنِی یُوقلِیگِیدَن کِیلِیب چِیقگن ضَرُورَت وَ اِضطِرارِی حالَتدِیر، اَگر مُجتَهِد وَ فَقِیه رَهبَر تاپِیلَدِیگن بُولسَه، مَنَه بُو ضَرُورَت اوُرتَدَن کوُتَرِیلَدِی وَ ………اِیندِی حَربِی قُدرَت واسِیطَه سِیدَه قوُرالنِی کوُچِی بِیلَن اوُزلَرِینِی دارُ الاِسلامنِی اوُستِیگه یُوکلَب آلِیشگن حَربِی زوُرَوانلَرنِی مَسَلَه سِی باشقَه نَرسَه، عادِّی حالَتدَه بوُلَدِیمِی یاکِی اِضطِرارِی، ضَرُورَت حالَتِیدَه بُولَدِیمِی بَرچَه اَهلِی سُنَّت اوُلامالَرِی، جَمِیعَتنِی اِدارَه قِیلِیش اوُچُون رَهبَرنِینگ اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرگه نِسبَتاً عالِم، فَقِیه بُولِیشِی کِیرَکلِیگِیگه اِعتِقاد قِیلِیشگن:

• چُونکِی قِیامَت کوُنِیگچَه مُسُلمانلَرنِی وَ دارُ الاِسلامنِی اَساسِی قانوُنِی فَقَطگِینَه بِیتتَه بُولِیب، اوُ هَم بُولسَه اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانُونلَردِیر، مَنَه بُو قانوُنلَردَه اَنِیق تَفَقُّه، بِیلِیمگه اِیگه بوُلمَگن کِیشِی جَمِیعَتدَه اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانُونلَرنِی توُغرِی تَطبِیق قِیلِیش بوُیِیچَه مُؤمِنلَرنِینگ وَکِیلِی بُولَه آلمَیدِی.
• جَمِیعَتنِی رَهبَرِی هَم اوُلِی الاَمر شُوراسِینِی وَ یا اَهلِی حَل وَ عَقدنِی نَظارَتِینِی آستِیدَه بُولگنِیگه قَرَمَسدَن وَ دارُ الاِسلامنِی اِجرائِی اِیشلَرِی بُویِیچَه قَرار قَبُول قِیلَدِیگن اِینگ یوُقارِی مَقام بُولسَه هَم، اَمّا اَگر اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرگه وَ شَرعِی مَنبَعلَرگه نِسبَتاً کامِل فِقه گه، بِیلِیمگه، عِلمگه اِیگه بوُلمَیدِیگن بُولسَه، دارُ الاِسلامنِی “کوُندَه لِیک اِیختِیاجلَرِی” گه وَ تَشقِی وَ اِیچکِی سِیاسَتِیگه کوُرَه “اوُشَه کوُندَگِی مَوجُود وَضِیعَتگه” مُناسِب رَوِیشدَه شَرعِی قَرارلَرنِی شَرعِی مَنبَعلَردَن اِستِخراج قِیلَه آلمَیدِی.

اِسلامِی حُکوُمَت اوُزِیدَگِی توُرلِی- هِیل تَشکِلاتلَرگه اِیگه بوُلگنلِیگِی بائِث، عالِم وَ فَقِیه رَهبَر مَوجُود بُولمَیدِیگن بُولسَه، اوُنِی اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَر اَساسِیدَه شَرعِی یُول بِیلَن اِدارَه قِیلِیشنِی اِمکانِی بُولمَیدِی. اَهلِی سُنَّت مَنَه بُو “دارُ الاِسلامنِی” رَهبَرِیگه مُجتَهِد دِیسَه، شِیعَه لَر فَقِیه، دِییِیشَدِی. یَعنِی بوُ یِیردَه ماهِیَت بِیتتَه بُولِیب اوُرتَدَگِی فَرق اوُلَرنِی اِسملَرِیدَه حالاص. اوُلَرنِی بِیرِی مُجتَهِد وِلایَتِی دِیسَه، باشقَه سِی فَقِیه نِی وِلایَتِی دِییدِی. حوُدِّی اَنگوُر، اوُزُوم، عُزُم، اِستافِیلنِینگ فارس، عَرَب، توُرک، رُوملِیکنِی داستانِیگه اوُحشَیدِی. اوُلَرنِینگ هَمَّه سِی بِیر نَرسَه نِی اَنگلَتَدِی فَقَط اِسملَرِی هَر-هِیل.

س: این ولایت فقیه چه ربطی به اسلام دارد؟ کجای مذاهب اهل سنت خودمان این آمده؟ اصلاً چه ضروریتی دارد یک مولوی یا شیخ رهبر ما باشد؟ (2)

ج: القَلْقَشَنْدِيّ که در سال 821ق وفات کرده در کتاب «مآثر الانافه فی معالم الخلاقه» در بحث شروط امامت و رهبری دارالاسلام گفته است: مورد دهم : علمی که به درجه اجتهاد در مسائل روز یا نوازل یا مستحدثه و احکام شریعت الله رسیده باشد، رهبریت بدون داشتن چنین درجه ی علمی در حد اجتهاد منعقد نمی شود و صحیح نیست؛ چون رهبر به چنین اجتهادی نیاز دارد و محتاج چنین اجتهادی است تا اینکه امور را بر روشی صحیح اسلامی و بر راه راست «الصراط المستقیم» به پیش ببرد، تا اینکه در پناه چنین اجتهادی بر حدود شرعی آگاهی پیدا کند و حقوق شرعی انسانهای موجود در دارالاسلام را بدهد و درگیری و اختلافات بین مردم را فیصله بدهد، و چنانچه عالمی مجتهد نباشد توانائی چنین کارهائی را ندارد. (القلقشندی، أحمد بن علی، مآثر الأناقه: ج1، ص37.)

اما با این وجود برای رهبریت «دارالاسلام» هم حالتی طاری و اضطراری و ضرورت مثل سایر امور ممکن است به وجود آید و آنهم اینکه به دلیل نبود رهبری مجتهد و متخصص در امور حکومت داری  مسلمین به رتبه ای پائینتر از آن یعنی به شخصی که در حد قاضی باشد تن می دهند و در بدترین حالت هم باز ممکن است مسلمین جهت جلوگیری از هرج و مرج و… به رهبری مسلمان که دارای علم کافی باشد و علمائی را در اطراف خود جمع کرده باشد و از رای آنها استفاده کند نیز رجوع کنند.

زمانی که  خوراک سالم و حلال (یعنی رهبری مجتهد و فقیه) گیر نیامد در حالت اضطرار و ضرورت به پائینتر از آن و به خوراک ناسالم و مردار (یعنی رهبری عالم اما مقلد) جهت حفظ «دین» دارالاسلام و و سایر ضرورتها و منافع مسلمین پناه برده می شود، اما این حالت به دلیل نبود رهبری مجتهد و فقیه و حالت اضطرار و ضرورت است و چنانچه رهبری مجتهد و فقیه وجود داشته باشد به معنی رفع ضرورت و از بین رفتن حالت طاری است و… پس غیر از قلدرهای نظامی مسلمان که با قدرت نظامی و تنها با پشتوانه ی اسلحه خودشان را بر دارالاسلام تحمیل کرده اند، چه در حالت عادی و چه در حالت اضطرار و ضرورت  تمام علمای اهل سنت برای اداره ی جامعه معتقدند که رهبر باید عالم و فقیه به قانون شریعت الله باشد: 

• چون تا روز قیامت قانون اساسی مسلمین و دارالاسلام تنها یکی است و آنهم قانون شریعت الله  و کسی که در این قانون تفقه و آگاهی دقیقی نداشته باشد نمی تواند وکیل مومنین در تطبیق صحیح قوانین شریعت الله در جامعه باشد.
• رهبر جامعه هم با آنکه توسط شورای اولی الامر و یا اهل حل و عقد تحت نظارت است و بالاترین مقام تصمیم گیرنده در امور اجرائی دارالاسلام است اما اگر علم و دانش و فقه کاملی نسبت به قانون شریعت الله و منابع شرعی نداشته باشد نمی تواند متناسب با «وضع موجود» به «نیازهای روز» دارالاسلام و سیاستهای داخلی و خارجی آن، تصمیمات شرعی را از منابع شرعی استخراج کند.

حکومت اسلامی با نهادهای مختلفی که دارد، بدون وجود رهبری عالم و فقیه، امکان اداره ی شرعی آن بر اساس قانون شریعت الله وجود ندارد. اهل سنت به این رهبر «دارالاسلام» می گویند مجتهد و شیعیان می گویند فقیه. یعنی ماهیت یکی است و اختلاف تنها در دو اسمِ هم معنی است. یکی می گوید ولایت مجتهد و دیگری می گوید ولایت فقیه. شد همان داستان انگور و عنب و ازم و استافیل شخص فارس زبان و عرب و ترک و رومی . همه یکی است با اسمهای مختلفی .

Савол: вилояти фақихни исломга нима алоқаси бор? Ўзимизни ахли суннат мазхабларида келтирилганми? Умуман айтганда бир шайх ё мавлавийни бизларга рахбар бўлиши зарурми? (1)

Жавоб: мана бу борада аввал  ахли суннат деб танилган мазхабларнинг улуғ кишиларини фикрини текшириб чиқиш лозим, мана бу назарларни текшириб бўлгач фақих рахбарни ё мужтахидни зарур ё зарур эмаслиги хақида сухбатлашамиз. Иншааллох. 

Аббосийларнинг исломий изтирорий бадал хукуматини зиндонида қамарий 150 йилда захарланган ва шахид бўлган – нахсабуху казалика валлоху хасбиях- имоми Абу Ханифа рохимахуллох

« فَإِنْ كَانُوا في الْقِراءَةِ سَواءً، فَأَعْلَمُهُمْ بِالسُّنَّةِ، »

мана бу жумла хақида айтадики: бу ерда имоматга  энг фақих ва энг олим шахс бўлиши кераклиги айтилган.

Даъват йўлида моликий мазхабидагилар томонидан калтакланган ва мана шу жарохатларни таъсирида кейинроқ 204 қамарий йилда шахид бўлган имоми Шофеъий  фиқхил акбарда “дорул ислом” даги  имомат ва рахбарият шартлари бахсида айтадики: уни илми шу даражада бўлиши керакки, фатво бериш салохиятига эга бўлган ахли ижтиход бўлиши лозим.  

  (امام شافعی . فقه الاکبر. ص 39)

( 403 қамарий йилда вафот топган) Қози Бақлоний ва (458 қамарий йилда вафот топган) Қози Абу Яълий Фароъ ханбалий хам ижтиход ва илмни дорул ислом рахбарининг шартларидан,деб хисоблайди.

( الاحکام السلطانیه، ص۲۰ و التمهید، ص ۱۸۱.)

478 қамарий йилда вафот топган имоми Харамайн Жавиний “дорул ислом” рахбарининг ижтиход шарти борасида айтадики: бу рахбар комил мужтахид бўлиши ва мужтахидларнинг барча сифатларини ўзида жамлаган бўлиши керак. 

 (الجوینی، عبد الملک بن عبد الله، غیاث الأُمم فی التیاث الظلم: ص84.)

Бошқа бир жойда хам  айтадики: имом ва рахбарнинг шароитларидан бири шуки, у ахли ижтиход бўлиши керак, яъни бошқаларни фатво беришига эхтиёжи бўлмаслиги лозим, мана бу ўрин ( яъни рахбар учун ижтиход шарт бўлиши) хамма иттифоқ қилган шартлардандир.

( الجوینی، عبد الملک بن عبد الله، الإرشاد: ص426.)

492 қамарий йилда босқинчи насронийлар томонидан шахид этилган- нахсабуху казалика валлоху хасбиях –  Абул Қосим Маккий Ромилий Мақдисий “дорул ислом” нинг рахбарини шартларини санаб айтадики: …….мужтахид бўлиши, шунингдек қози балки ундан хам яхшироқ ва вожиброғи мужтахид бўлиши керак, балки рахбарнинг мужтахид бўлиши борасида исломий мазхабларни, ахли илмни ижмоъси мавжуд, рахбарнинг ижтиход ахли бўлиши хақида фуқахолар ижмоъ қилишган. Хулафои рошидиндан кейинги мусулмон рахбарларини барчаси мужтахид бўлишмаган,бу нарса уларнинг хокимиятга харбий қудратни воситасида етиб келганликларини билдиради.

676 қамарий йилда вафот қилган имоми Нававий ровзатут толибин китобида “дорул ислом” рахбарининг шартлари хақида айтадики: мусулмон мукаллаф, одил, озод, ақлли, донишманд, мужтахид бўлиш рахбарнинг шартларидандир.

( المنهاج، ص ۵۱۸ و شرح صحیح مسلم)

790 қамарий йилда вафот топган имоми Шотибий айтадики: уламоларни иттифоқи бўйича, фақат шаръий илмларда ижтиход, фатво даражасига етган кишига рахбарият мунъақид бўлади.

 (الشاطبی، الاعتصام: ج2، ص362.)

816 йилда вафот топган Саййид Шариф Журжоний туркистоний Қози Изудиддин Ийжийнинг мувафиқ китобига берган шархида айтадики:  жумхури фуқахо ва ахли илм назари бўйича, дорул исломни рахбари,имом бўладиган киши албатта усул ва фуруълар бўйича  мужтахид бўлиши лозим……..чунки илохий хужжатлар,далилларни иқома қилишга ва диний ақидалардаги шубхаларни хам хал қилишга қодир бўлиши ва кундалик масалалар бўйича хам бошқаларни фатвосига мухтож бўлмаслиги керак, кундалик масалалар,фалокатлар,янги пайдо бўладиган масалалар бўйича мустақил бўлиши лозим.

1360 қамарий йилда вафот топган Абдуррохман Жазирийни ёзишича:  ахли суннатнинг барча фуқахолари исломий хокимнинг қуйидаги белгиларга эга бўлишига иттифоқ қилишган: 1- мусулмон бўлиши, 2- мукаллаф бўлиши,3- хур,озод бўлиши,4- эркак киши бўлиши,5- қурайшдан бўлиши,6- олим ва мужтахид бўлиши , чунки одамларни дин ахкомларидан огох қила олиши ва  бошқаларнинг  фатвосига мухтож бўлмаслиги керак.  

 (الفقه على المذاهب الاربعة، ج۵ ، ص ۳۱۷ – ۳۱۶.)

Мана бу назарлар исломий мазхабнинг барчасига тегишли, имоми Ромилий Мақдисий тўртинчи асрда ахли суннатни ижмоъсини ва имоми Харамайн Жавиний барча мусулмонларни ўртасидаги муттафиқун алайх назар сифатида ва имоми Шотибий рохимахуллох ва бошқалар хам мана бу замина бўйича ахли илмни иттифоқи хақида сухбат қилишган, шундай  экан фақих рахбар ижтиход қила оладиган даражада бўлишини ахли суннатни барча мазхабларида талаб қилингандир.

Давоми бор…….иншааллох.

سَوال: وِلایَتِی فَقِیهنِی اِسلامگه نِیمَه عَلاقَه سِی بار؟ اوُزِیمِیزنِی اَهلِی سُنَّت مَذهَبلَرِیدَه کِیلتِیرِیلگنمِی؟ عُمُوماً اَیتگندَه بِیر شَیخ یا مَولَوِینِی بِیزلَرگه رَهبَر بوُلِیشِی ضَرُورمِی؟ (1)

جَواب: مَنَه بُو بارَدَه اَوَّل اَهلِی سُنَّت دِیب تَنِیلگن مَذهَبلَرنِینگ اوُلوَغ کِیشِیلَرِینِی فِکرِینِی تِیکشِیرِیب چِیقِیش لازِم، مَنَه بُو نَظَرلَرنِی تِیکشِیرِیب بُولگچ فَقِیه رَهبَرنِی یا مُجتَهِدنِی ضَرُور یا ضَرُور اِیمَسلِیگِی حَقِیدَه صُحبَتلَشَمِیز. اِن شاء الله.

عَبّاسِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِینِی زِندانِیدَه قَمَرِی 150 یِیلدَه زَهَرلَنگن وَ شَهِید بُولگن – نحسبه کذالک و الله حسیبه – اِمامِی اَبُو حَنِیفَه رَحِمَهُ الله   « فَإِنْ كَانُوا في الْقِراءَةِ سَواءً، فَأَعْلَمُهُمْ بِالسُّنَّةِ، » مَنَه بُو جُملَه حَقِیدَه اَیتَدِیکِی: بُو یِیردَه اِمامَتگه اِینگ فَقِیه وَ اِینگ عالِم شَخص بوُلِیشِی کِیرَکلِیگِی اَیتِیلگن.

دَعوَت یوُلِیدَه مالِکیِ مَذهَبِیدَگِیلَر تامانِیدَن کَلتَکلَنگن وَ مَنَه شُو جَراحَتلَرنِی تَأثِیرِیده کِییِنراق 204 قَمَرِی یِیلدَه شَهِید بوُلگن اِمامِی شافِیعِی فِقهِ الاَکبَردَه “دارُ الاِسلام” دَگِی اِمامَت وَ رَهبَرِیَت شَرطلَرِی بَحثِیدَه اَیتَدِیکِی: اوُنِی عِلمِی شوُ دَرَجَه دَه بُولِیشِی کِیرَککِی، فَتوا بِیرِیش صَلاحِیَتِیگه اِیگه بُولگن اَهلِی اِجتِهاد بُولِیشِی لازِم.    (امام شافعی . فقه الاکبر. ص 39)

(403 قمری ییلده وفات تاپگن) قاضِی بَقلانِی وَ (458 قَمَرِی یِیلدَه وَفات تاپگن) قاضِی یَعلِی فَراء حَنبَلِی هَم اِجتِهاد وَ عِلمنِی دارُ الاِسلام رَهبَرِینِینگ شَرطلَرِیدَن، دِیب حِسابلَیدِی.

 ( الاحکام السلطانیه، ص۲۰ و التمهید، ص ۱۸۱.)

478 قَمَرِی یِیلدَه وَفات تاپگن اِمامِی حَرَمَین جَوِینِی “دارُ الاِسلام” رَهبَرِینِینگ اِجتِهاد شَرطِی بارَسِیدَه اَیتَدِیکِی: بوُ رَهبَر کامِل مُجتَهِد بوُلِیشِی وَ مُجتَهِدلَرنِینگ بَرچَه صِیفَتلَرِینِی اوُزِیدَه جَملَگن بوُلِیشِی کِیرَک.

(الجوینی، عبد الملک بن عبد الله، غیاث الأُمم فی التیاث الظلم: ص84.)

باشقَه بِیر جایدَه هَم اَیتَدِیکِی: اِمام رَهبَرنِینگ شَرائِطلَرِیدَن بِیرِی شُوکِی، اوُ اَهلِی اِجتِهاد بُولِیشِی کِیرَک، یَعنِی باشقَه لَرنِینگ فَتوا بِیرِیشِیگه اِیختِیاجِی بوُلمَسلِیگِی لازِم، مَنَه بُو اوُرِین (یَعنِی رَهبَر اوُچُون اِجتِهاد شَرط بُولِیشِی) هَمَّه اِتِّفاق قِیلگن شَرطلَردَندِیر.   ( الجوینی، عبد الملک بن عبد الله، الإرشاد: ص426.)

492 قَمَرِی یِیلدَه باسقِینچِی نَصرانِیلَر تامانِیدَن شَهِید اَیتِیلگن- نحسبه کذالک و الله حسیبه – اَبُو الاقاسِم مَکِّی راملی مَقدِسِی “دارُ الاِسلام” نِینگ رَهبَرِینِی شَرطلَرِینِی سَنَب اَیتَدِیکِی: …….مُجتَهِد بُولِیشِی، شوُنِینگدِیک قاضِی بَلکِی اوُندَن هَم یَحشِیراق واجبراغِی مُجتَهِد بُولِیشِی کِیرَک، بَلکِی رَهبَرنِینگ مُجتَهِد بوُلِیشِی بارَسِیدَه اِسلامِی مَذهَبلَرنِی،اَهلِی عِلمنِی اِجماعسِی مَوجُود، رَهبَرنِینگ اِجتِهاد اَهلِی بُولِیشِی حَقِیدَه فُقَهالَر اِجماع قِیلِیشگن. خُلافایِی راشِیدِیندَن کِییِینگِی مُسُلمان رَهبَرلَرِینِی بَرچَه سِی مُجتَهِد بُولِیشمَگن، بُو نَرسَه اوُلَرنِینگ حاکِمِیَتگه حَربِی قُدرَتنِی واسِیطَه سِیدَه یِیتِیب کِیلگنلِیکلَرِینِی بِیلدِیرَدِی.

676 قَمَرِی یِیلدَه وَفات قِیلگن نَوَوِی رَوضَة الطّالبین کِتابِیدَه “دارُ الاِسلام” رَهبَرِینِینگ شَرطلَرِی حَقِیدَه اَیتَدِیکِی: مُسُلمان مُکَلَّف، عادِل، آزاد، عَقللِی، دانِیشمَند، مُجتَهِد بُولِیشِی رَهبَرنِینگ شَرطلَرِیدَندِیر.

 ( المنهاج، ص ۵۱۸ و شرح صحیح مسلم)

790 قَمَرِی یِیلدَه وَفات تاپگن اِمامِی شاطِبِی اَیتَدِیکِی: اوُلامالَرنِی اِتِّفاقِی بُویِیچَه، فَقَط شَرعِی عِلملَردَه اِجتِهاد، فَتوا دَرَجَه سِیگه یِیتگن کِیشِیگه رَهبَرِیَت مُنعَقِد بُولَدِی.   (الشاطبی، الاعتصام: ج2، ص362.)

816 یِیلدَه وَفات تاپگن سَیِّد شَرِیف جُرجانِی توُرکِستانِی قاضِی عضد الدّین الایجی نِینگ مُوافِق کِتابِیگه بِیرگن شَرحِیدَه اَیتَدِیکِی: جُمهُورِی فُقَها وَ اَهلِی عِلم نَظَرِی بُویِیچَه، دارُ الاِسلامنِی رَهبَرِی، اِمام بوُلَدِیگن کِیشِی اَلبَتَّه اوُصُول وَ فُرُوعلَر بُویِیچَه مُجتَهِد بُولِیشِی لازِم……چوُنکِی اِلاهِی حُجَّتلَر، دَلِیللَرنِی اِقامَه قِیلِیشگه وَ دِینِی عَقِیدَه لَردَگِی شُبهَه لَرنِی هَم حَل قِیلِیشگه قادِر بوُلِیشِی وَ کُوندَه لِیک مَسَلَه لَر بُویِیچَه مُستَقِیل بُولِیشِی لازِم.

1360 قَمَرِی یِیلدَه وَفات تاپگن عَبدُ الرحمن جَزِیرِینِی یازِیشِیچَه: اَهلِی سُنَّتنِینگ بَرچَه فُقَهالَرِی اِسلامِی حاکِمنِینگ قوُیِیدَگِی بِیلگِیلَرگه اِیگه بُولِیشِیگه اِتِّفاق قِیلِیشگن: 1- مُسُلمان بوُلِیشِی، 2- مُکَلَّف بُولِیشِی، 3- حُور، آزاد بُولِیشِی، 4- اِیرکَک کِیشِی بُولِیشِی، 5- قُرَیشدَن بُولِیشِی، 6- عالِم وَ مُجتَهِد بُولِیشِی، چوُنکِی آدَملَرنِی دِین اَحکاملَرِیدَن آگاه قِیلَه آلِیشِی وَ باشقَه لَرنِینگ فَتواسِیگه موُختاج بُولمَسلِیگِی کِیرَک.

(الفقه على المذاهب الاربعة، ج۵ ، ص ۳۱۷ – ۳۱۶.)

مَنَه بُو نَظَرلَر اِسلامِی مَذهَبنِینگ بَرچَه سِیگه تِیگِیشلِی، اِمامِی راملی مَقدِسیِ توُرتِینچِی عَصردَه اَهلِی سُنَّتنِی اِجماعسِینِی وَ اِمامِی حَرَمَین جَوِینِی بَرچَه مُسُلمانلَرنِی اوُرتَسِیدَگِی مُتَّفِق عَلَیه نَظَر صِیفَتِیدَه وَ اِمامِی شاطِبِی رَحِمَهُ الله وَ باشقَه لَر هَم مَنَه بُو زَمِینَه بُویِیچَه اَهلِی عِلمنِی اِتِّفاقِی حَقِیدَه صُحبَت قِیلِیشگن، شوُندَی اِیکَن فَقِیه رَهبَر اِجتِهاد قِیلَه آلَدِیگن دَرَجَه دَه بُولِیشِینِی اَهلِی سُنَّتنِی بَرچَه مَذهَبلَرِیدَه طَلَب قِیلِینگندِیر.

دَوامِی بار ……..ان شاء الله .

س: این ولایت فقیه چه ربطی به اسلام دارد؟ کجای مذاهب اهل سنت خودمان این آمده؟ اصلاً چه ضروریتی دارد یک مولوی یا شیخ رهبر ما باشد؟ (1)

ج: در این زمینه لازم است ابتدا به بررسی آراء بزرگان تمام مذاهب کنونی معروف به اهل سنت بپردازیم و بعد از بررسی این آراء به بررسی ضرورت یا عدم ضرورت رهبری فقیه یا مجتهد می پردازیم. إن شاء الله.

 امام أبو حنيفة رحمه الله که در 150ق در زندان حکومت بدیل اضطراری اسلامی عباسیان مسموم و به شهادت رسیده – نحسبه کذالک و الله حسیبه – در مورد « فَإِنْ كَانُوا في الْقِراءَةِ سَواءً، فَأَعْلَمُهُمْ بِالسُّنَّةِ، » می گوید: در اینجا منظور فقیه ترین و عالم ترین شخص است برای امامت.

امام شافعی رحمه الله که در سال 204ق در راه دعوت توسط مالکی مذهبها علیل شده و بر اثر همین جراحات سپس شهید شده – نحسبه کذالک و الله حسیبه – در الفقه الاکبر در بحث شروط امامت و رهبری  «دارالاسلام» می گوید: و علم؛ به گونه ای که صلاحیت افتاء داشته باشد و اهل اجتهاد باشد. (امام شافعی . فقه الاکبر. ص 39)

قاضى باقلانى (متوفاى ۴۰۳ ه.ق) و قاضى ابویعلى الفراء حنبلی ( متوفای 458ق) نیز اجتهاد و علم را یکی از شروط انتخاب رهبر دارالاسلام مى دانند.( الاحکام السلطانیه، ص۲۰ و التمهید، ص ۱۸۱.)

امام الحرمین الجوینی که در سال 478ق وفات کرده در مورد شرط اجتهاد در رهبر «دارالاسلام» می گوید:  پس شرط است که رهبر مجتهدی کامل باشد و تمام صفات مجتهدین را در خودش جمع کرده باشد. (الجوینی، عبد الملک بن عبد الله، غیاث الأُمم فی التیاث الظلم: ص84.) و در جای دیگری هم می گوید: از شرایط امام و رهبر این است که از اهل اجتهاد باشد، به گونه ای که در حوادث نیاز به استفتاء دیگران نداشته باشد  و این مورد (داشتن شرط اجتهاد برای رهبر) مورد اتفاق همه است، وهذا متّفق علیه».( الجوینی، عبد الملک بن عبد الله، الإرشاد: ص426.)

أبو القاسم مكي الرميلي المقدسي  که در سال 492ق توسط نصرانی های اشغالگر به شهادت می رسد- نحسبه کذالک و الله حسیبه – در ضمن برشمردن شروط رهبر «دارالاسلام» می گوید: … باید مجتهد باشد، همچون قاضی و بلکه اولی تر و واجب تر از اینکه یک قاضی که باید مجتهد باشد، بلکه در مجتهد بودن رهبر اجماع مذاهب اسلامی و اهل علم روایت شده است، و شرط اجتهاد درباره رهبر مورد اجماع فقها است. و اینکه اکثر رهبران مسلمین بعد از خلفای راشدین غیر مجتهد بوده اند به این دلیل است که اینها تنها با قدرت نظامی به حاکمیت رسیده اند.  

امام نووی هم که در سال 676ق وفات کرده در کتاب روضةُ الطّالبین در شروط رهبر «دارالاسلام» می گوید: مکلف مسلمان، عادل، آزاد، باهوش، دانشمند و مجتهد بودن از شرایط  رهبر است.( المنهاج، ص ۵۱۸ و شرح صحیح مسلم)

امام شاطبی هم که در سال 790ق وفات نموده می گوید: علماء اتفاقی را نقل کرده اند که رهبر (یا همان  الإمامة الكبرى) منعقد نمی شود مگر برای کسی که به رتبه و درجه ی اجتهاد و فتوا در علوم شرعی رسیده باشد.  (الشاطبی، الاعتصام: ج2، ص362.)

سید شریف جرجانی ترکستانی که در سال 816ق وفات کرده در شرح خود بر کتاب المواقف قاضي عضد الدين الايجي می گوید: جمهور فقها و اهل علم  بر آنند که  اهل امامت و کسی که شایسته و مستحق رهبر شدن دارالاسلام است باید در اصول و فروع مجتهد باشد …. تا توانایی داشته باشد دلایل و حجج الهی را اقامه و شبهات را در عقاید دینی حل کند و در مورد مسائل روز نیازی به فتوای دیگران نداشته باشد و خودش در مورد مسائل روز و نوازل و مستحدثه مستقل باشد.

عبد الرحمن الجَزِيري که در سال 1360 ق وفات کرده مى نویسد: تمام فقهای اهل سنت اتفاق دارند که حاکم اسلامى باید داراى چنین ویژگیهایى نیز باشد :  ۱ – مسلمان باشد؛۲ – مکلف باشد؛۳ – حر و آزاد باشد؛۴ – مرد باشد ۵ – از قریش باشد؛۶ – عالم و مجتهد باشد تا مردم را از احکام دین آگاه نماید و نیاز به استفتاء از غیر خود نداشته باشد. (الفقه على المذاهب الاربعة، ج۵ ، ص ۳۱۷ – ۳۱۶.)

این رای تمام مذاهب اسلامی است که امام الرميلي المقدسي  در قرن چهارم از اجماع اهل سنت و امام الحرمین الجوینی به عنوان امری متفق علیه در میان تمام مسلمین و امام شاطبی رحمه الله و دیگران نیز از اتفاق تمام اهل علم در این زمینه سخن می گویند، پس رهبری فقیه در حد اجتهاد مطلوب تمام مذاهب اهل سنت بوده است.

ادامه دارد…. ان شاء الله

Савол: шахсга қуръон етиши билан уни устида хужжат комил бўладими ва унда узрга ўрин қолмайдими?

Жавоб: бу саволга жавоб бериляпган пайтда мусулмонлар билан ғайри мусулмонларни ўртасида фарқ қўйилиши керак. Ғайри мусулмонлар учун фақатгина пайғамбарни келиши ва қуръонни етиб келиши

«يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ»

“ўз фарзандларини таниган каби танийдилар” даражасида бўлса,уларни устида хужжат қоим бўлади,мана бу ташқи кўриниш бўйича таниш хам уларга кифоя қилади. Ғайри мусулмонларни аксари хужжат қоим бўлишига қарамасдан уни фахмлашликка қодир бўлмайдилар, лекин шундай бўлса хам, улар буни сабабларини ўзларини вужудга келтиришган, шу сабабли бу уларга узр бўла олмайди. Аллох таоло бу хақида мархамат қиладики:

 “أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ ۚإِنْهُمْ إِلَّا كَالْأَنْعَامِۖ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا” (فرقان/44)

Ёки сиз уларнинг кўплари (хақ сўзни) тинглай оладилар ё англай оладилар деб ўйлайсизларми?! (ундоқ эмас, зеро) улар хеч нарса эмаслар, магар чорва хайвонлари кабидирлар. Йўқ,улар янада йўлдан озганроқ кимсалардир!

Шундай бўлгач ғайри мусулмонларни устида хужжатни қоим бўлиши борасидаги умумий асл, мукаллаф шахсга хужжатни етишидир, шариат хукми етган кишига хужжат қоим бўлади,ибни Аббос айтадики:

“من بلغه القرآن فهو لـه نذير(تفسير الطبري 7/163)

Аммо “хозир” хужжатни фахмлаш ва аслни жузъиётлари ва мусулмон шахсга хукмни содир бўлиши хақидаги икки сўз бор бўлиб, уларни бири суннат мазхабларига иккинчиси эса наждият тафаккуротига тегишлидир:

1-Эшитаётган ё кўраётган шахс учун фақат қироат қилиш ва хукмни ўқишни ўзи кифоя қилмайди, балки буларга қўшимча равишда унга етказилган нарсаларни фахмлашга қодир бўлиши керак, бу фахмлашдан манзур умумий суратдаги фахмлашдир, шахс мана бу янги иш хақида умумий тасаввурга эга бўлиши лозим, мутахассисларга ўхшаш аниқ,чуқур фахмлаши  шарт эмас. 

Ханафий ва жаъфарий фиқхи ва имоми Шофеъийни сўзларини зохирига қараб шуни фахмласа бўладики, аллох таолони мана бу сифатларини рад қиладиган жохил шахс учун фақат қуръонни оятини ўқилиши уни устида  хужжат қоим бўлишига кифоя қилмайди,балки бу шахсга шаръий хукм ошкор ва равшан бўлиши керак. 

(ابــن قدامــة، إثبــات صــفة العلـــو ص 124)

Моликий бўлган ибни Арабий хам айтадики: жохил шахс мана бу умматда хатога дучор бўлиб куфр,ширк амалини қиладиган бўлса,кофир хисобланмайди, у жахл ва хатони воситасида узрга эга бўла олади,шунда хам хужжат унга шунчалик очиқ-ойдин баён қилиниши лозимки, бошқа нарсалар билан адаштириб қўймаслиги керак. Мана бундай  илмга эга бўлган шахс,диндаги барча мусулмонлар танийдиган ва унга ошкор ва маълум бўлган  зарурий ишга мункар бўлса.

(القاسمي، محاسن التأويل 5 /1307)

Ханбалий бўлган ибни Таймия айтадики: бир киши аллох ва росулига нисбатан умумий ,мутлақ иймонга эга бўлса, шариатни ёмон ва яхшиликларини ташхис бера оладиган даражадаги илм унга етиб келмаган бўлса, унга нисбатан куфр хукми чиқарилмайди, бу шахсга хужжат иқома қилинади, агар унга қаршилик қилса бу шахс кофир бўлади. Кўпинча жуда кўп одамлар қуръонни таъвили бўйича хато қилишади, кўпчилик эса қуръонни маъноси ва суннат хақида хам жохил,илмсиздир, бунга қўшимча равишда мана бу умматдан хато ва ёдидан чиқиб кетишлар олиб ташланган, бу суратда шахс очиқ-ойдин хукмни етказилмагунча кофир бўлмайди.  

( مجموع الفتاوى12/ 23-24)

2-Мусулмон шахсга хукм етиши билан унга хужжат қоим бўлади; агар уни фахмламаса хам бу мухим эмас. Мухаммад ибни абдулваххобга эргашган кишилар мана шу назарга эга.

Чунки Исхоқ ибни абдуррохмон ибни хасан мухаммад ибни абдулваххобдан бир неча жумла келтириб айтадики: қуръон етказилган ва уни эшитган  кишига хужжат қоим бўлади,агарчи у қуръонни тушунмаса хам. 

( حكم تكفير المعين ص 13)

Абдуллох ибни Абу батин хам мана бу матлабни таъкидлаган ва бундай шахслар узр ба жахлга эга бўлмайди,деб хисоблайди.

 (الـــدرر الســـنية  ،10  / 315وانظـــر)

Рашид Ризо мана бу кўз-қарашга қарши айтадики: нажд уламоларидан бир гурухи фақатгина қуръон етиши билан одамларни устида хужжат қоим бўлади,агарчи уни фахмламаган бўлишса хам,деб хисоблашади, бу оқилона иш эмас………аллох таоло уларни қалбларига мухр урилган кару-лол,деб сифатлаган мушрикларни барчаси тавхид бўйича қуръон ояти далолат қилган нарсани,рисолатни яхши тушунишарди,чунки улар луғат ва адабиёт ахли бўлишган.

 (مجموعة الرسائل والمسائل  5/638)