وَاعْتَصِمُوا

تعارفي درسونه/پنځم درس: شرعي دښمن پېژندنه (4)/په شرعي ادبياتو کې د مرتد پېژندنه او مرتدین او له مرتدین ډلو سره د چلند څرنګوالی(25)

یوه مهمه مسئله چې لازم ده دلته ورته اشاره وشي او په دې زمانه کې ډېر لیدل کېږي، دا ده چې ځینې کسان شته چې حکم ورته په غلط ډول رسېدلی او دوی دا حکم غلط فهم کړی دی. یو غلط شی د دین او د اسلام د حقیقت په توګه ورته معرفي شوی، او که تاسې ورته د دې خلاف څه ووایئ، نو هغه خبره چې تاسې ورته کوئ، ګمراهي او کفر بولي؛ ځکه چې ښوونکو ورته د دې برعکس شی ورزده کړی دی او ورته ویلي یې دي چې د دې خلاف خبره ګمراهي او کفر دی.

په داسې مواردو کې، چې ډېر ورسره مخ کېږو، بیا هم دا شخص د داسې کس په څېر دی چې حق ورته نه‌دی رسېدلی. متوجه شئ! په داسې مواردو کې دا کس د هغه چا په څېر دی چې حق ورته نه‌دی رسېدلی، او نبوي حجت ورته واضح او روښانه نه‌دی معلوم، بلکې ناپوه دی. داسې کس چې حق ورته واضح نه‌وي رسېدلی او حکم ورته بديهې او روښانه نه‌وي، له جرم او د ارتداد له حکم څخه تبرئه کېږي.

دریم شرط د تکفیر:

دا شرط د هغه سخن یا عمل پورې اړه لري چې شخص ترسره کړی دی. یعني:

دا باید روښانه، ښکاره، قاطع او صریحه الدلاله وي،

هېڅ شک، شبهه یا ګومان باید پکې نه‌وي،

دا باید په یقین او اطمینان سره او پرته له هېڅ شک او شبهې ثابت شي چې دا عمل شخص له اسلامه ایستلی دی.

دا یو مهم ټکی دی.

موږ پوهېږو چې رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمایلي دي:
«إقَامَةُ حَدٍّ فِي الْأَرْضِ خَيْرٌ لِأَهْلِهَا مِنْ مَطَرِ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً»
یعنې: د یوې جزا پلي کول (حد جاري کول) د ځمکې خلکو ته له څلوېښتو شپو باران څخه غوره دي.

په دې صورت کې، پرته له شکه، دا ضروري ده چې د هغو ناروغانو ناروغي ثابت شي چې د طاعون، توبرکلوز (سل)، وبا، ایډز او ورته ساري ناروغیو اخته وي. که د دوی د ناروغۍ حکم ور نه کړل شي، نو دا ناروغي به نه یوازې د دوی خپل ژوند ته خطر پېښ کړي، بلکې د ټولنې روغتیا ته به هم جدي زیان ورسوي.

که چیرې یو ناروغ ته ونه ویل شي چې دا ناروغي لري، د هغه خپله روغتیا هم له خطر سره مخ کېږي، او د ټولنې روغتیا ته هم تهدید جوړېږي. نو کله چې د یو ناروغ تشخیص وشي، او د هغه د ناروغۍ حکم صادر شي، دا نه یوازې د هغه د ژوند لپاره ګټه ده، بلکې د ټولنې د ساتنې لپاره هم یوه مهمه چاره ده.

همداراز، دا حقیقت دی چې د عادلانه او یقیني مجازاتو پلي کول د ټولنې د بقا، ثبات او سوکالۍ لپاره داسې ارزښت لري، لکه څلوېښت شپې پرله‌پسې د رحمت باران چې د ځمکې شنه‌والی، سوکالي او حاصل‌خېزي ډېروي. بلکه، د حدودو عادلانه تطبیق د داسې باران څخه هم غوره دی.

خو، سره له دې چې د شرعي حدودو پلي کول لوی خیر لري، که دا حدود د شریعت له اصولو سره سم نه وي، یا د ظلم، بې‌عدالتی، شک او ګومان پر بنسټ پلي شي، نو دا به د الله حدود نه وي، بلکې د خلکو د نفسانې غوښتنو له مخې به ترسره شوي وي.

موږ ډېر داسې کسان لیدلي یو، او اوس هم وینو، چې د الله د حدودو د پلي کولو ادعا کوي، خو دا حدود واقعاً د الله نه دي، بلکې د دوی د شخصي نظریاتو او نفسانې خواهشاتو پر اساس جاري کېږي. دوی دا کار د ظلم، استبداد، شک او د غیرشرعي دلایلو پر بنسټ ترسره کوي او بیا یې توجیه کوي.

د اسلامي عدالت تطبیق او د اسلام د عدل کارنامه، یوازې د مجرمینو د سزا ورکولو له امله نه ده بریالۍ شوې، بلکې د ټولنې د افرادو د حقونو د عادلانه څېړنې او د هر چا د حقونو د خوندي کولو له امله بریالۍ ده.

د یو شخص د حقونو دفاع، او د هغه چا د حقونو ساتنه چې په جرم تورن شوی، تر هر څه ډېر مهم، ستونزمن او اړین کار دی.

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?
 

(24- қисмат)

Асхоби росулуллох саллаллоху алайхи васалламро нигох кунид, дар холи бо қабоили пейру ва амсоли мусайламайи каззоб жангидандки афроди ин қабоил шаходатайнро бар забон меоворданд, намоз мехонданд ва соири умури шаръийро анжом медоданд, танхо корики онхоро мустахаққи куфр кард ин будки мардиро то мартабайи нубувват боло бурданд.

Холо, аллох мутаол хамчунонки халқ карданро хаққи худиш дониста, хукм кардан ва қонунгузорийро хам хаққи худиш медонад, аммо каси 1-“огохона”,2-“амдан” ва 3-“ба мейли худиш ва ихтиёран” еки аз бандагонишро дар амри қонунгузорий жонишини аллох қарор медихад. Дар ин сурат, дар мовриди касики махлуқиро то мартабайи холиқи осмонхо ва замин боло мебарад, чи бояд гуфт? Оё ин шахс шойистатар ба куфр нест, ба нисбати касики махлуқиро то мартабайи махлуқи дигар мисли пайғамбар боло мебарад?

Замоники шумо аз қудрати хукуматий, қонун ва барномайи шариати аллох, итоат ва пейравий аз ин қонун ва барнома ва мужозот кардан ва подош додан бар асоси ин барнома даст бикашид, он вақт даст аз мухтавойи дини худ накашидид? Хуб, секулярхо хаминро аз шумо мехоханд, ва барои хамин хамиша бо шумо қитол мекунанд ва межанганд.

Диққат кунид, то расидан ба ин хадаф бо шумо гуфтагу намекунанд, қитол мекунанд ва жанги мусаллахона, гуфтагуйи онхо жанги равоний жихати тазъифи иймон шумо ва пуштибоний аз жанги гарми онхост.

Ками фикр кунид, бибинид агар барои мусалмон узрхойи шаръий наёварем ва масоили чун хато, шубха, таъвил, шурут ва мавонеъи такфир ва масоили чун иқомайи хужжайи набавий ва авомили тадовуми жахл чун набуди хукумати исломий ва находхойи тахти пушиши он ва масоили аз ин дастро барои муслимин дар назар нагирем, чи мезон аз муслиминики сохиби ислом хукми хастанд, сохиби иймони исломий мегарданд?

(идома дорад……)

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?

(23- қисмат)

Холо секуляристхо аз шумо чи мехоханд? Онхо аз пейравони шариатхойи осмоний ва бахусус шариати пайғамбари хотам саллаллоху алайхи васаллам мехохандки даст аз мафохими чохоргонайи дини ислом ва дар воқеъ мухтавойи дини ислом бардоранд, хамин ва бас. Барои хамин хам, қитол ва жанги мусаллахонаро хамиша бар муслимин тахмил карданд.

Тамоми фирақ ва мазохиби исломий бар  ин боварандки хар касики “огохона” ба баъзи аз шариати пайғамбари хотам саллаллоху алайхи васаллам иймон надошта бошад, монанди каси астки тамоми динро қабул накарда ва ба он куфр варзида аст.

Дар ин сурат, агар каси шаходатайн биёварад аммо 1- “огохона”, 2- “амдан” ва 3- “ба мейли худиш ва ихтиёран” мункари намоз шавад, кофар аст; ва агар зимни шаходатайн, намоз хам ба жой оворд, аммо боз 1-“огохона”,2- “амдан” ва 3- “ба мейли худиш ва ихтиёран” вожиб будани закотро инкор кунад, боз кофар мешавад; ва дар сурати иқрор ба шаходатайн, намоз ва закот, агар 1-“огохона”,2- “амдан” ва 3-“ба мейли худиш ва ихтиёран” вожиб будани рузаро инкор кунад, боз кофар аст ва дар сурати иқрор ва амал ба хаммайи инхо, агар 1-“огохона”,2-“амдан” ва 3-“ба мейли худиш ва ихтиёран” вожиб будани татбиқи шариати аллох дар мовриди “атъамахум мин жуъ” ва ё “аманахум мин ховф” ва умури хукуматий ва ижроийи жомеъаро инкор кунад, боз кофар мешавад. Дар инжостки ба ин жумлайи бунёдин пей мебаремки “ё исломи комил ё хеч”. Албатта агар каси тамоми инхоро қабул кунад аммо амдан ва ба мейли худиш дохили еки аз гуруххо ё ахзоби секуляри монанди мусайламайи каззоб ворид шавад, огох бошад ё ноогох бошад боз хам кофар мешавад. Чун жомеъайи мутамойиз ва мушаххаси куффори аслий ва муртаддин масалайи огох будан ё ноогох будан, узр ба жахл доштан ё надоштан барои онхо матрах нест.

Дини аллох, мажмуъайи аз тамоми ин жузъиёти дигарики дар он хаст, холо чигуна аст агар каси 1- “огохона”, 2-“амдан” ва 3-“ба мейли худиш ва ихтиёран” чизи аз ин умурро инкор кунад кофар мешавад, хар чанд ба тамоми ончи дар дин аст амал кунад; аммо дар сурати инкор 1- “огохона”,2- “амдан” ва 3-“ихтиёрий” кулли қавонини дини ислом дар умури зиндагийи дунёвий ва жойгузин кардани қавонини дини секуляризм ба жойи қавонини дини ислом, кофар намешавад? Субханаллох! Ин жахолат ва химоқат чиқадар таъажжуб овар аст?!

(идома дорад……)

Шайх Абу Хамза хўромий: муқаддамот дарслари / бешинчи дарс:Шаръий душманшиносий (4) шаръий адабиётдаги муртадларни аниқлаш ва муртадларга, уларни жибхасига қандай муносабатда бўлиш

Шайх Абу Хамза хўромий хафизахуллохни аудио тасмасидан ёзиб олинган.

(49- қисм)

Мана бу борада ибни Рушд рохимахуллох албаян ваттахсилда келтиришича, имоми Молик айтадики: одамлар учун фатво беришлик мана бу тарзда бўлмайди, яъни мана бу халол ва мана бу харом дейилмайди,балки мен мана бу ишни нотўғри деб биламан ёки мен мана бундай ишни қилмайман,дейилиши керак. Ўтган замонларда одамлар мана шу билан кифояланишган ва хурсанд бўлишган, улар айтишардики, биз буни хуник деб биламиз ёки ундан пархез қилиш керак, лекин улар мана бу халол ёки мана бу харом дейишмасди  ва ибни Рушд рохимахуллох давом этиб айтадики: менга шуниси қизиқки, бу бизни минтақаларимизда хам ривожланган нарса. Яъни ибни Рушд рохимахуллохни замонида хам шундай нарсалар бор бўлган.

Мусулмонлар яшайдиган диёрлардаги уламолар яна қайтадан мана шундай даркни қўлга киритишларига ва ижтиход қилса бўладиган ишларда ёки жуда кўп ижтиходлар қилишга тўғри келадиган ишларда мана буни  халол дейман  ва мана буни харом дейишади,демасликларини,балки мен буни нотўғри деб санайман ё мени назаримда бу тўғри бўлади  ёки мен бу ишни қилмайман, дейиш билан кифояланишларини умид қиламиз. Чунки бир-бирини зиддига айтилган сўзларни орқасидан ўзаро такфир қилишлар хам бошланади. Уламолар ўзларининг  солих ота-боболарини равишларига қайтишларини умид қиламиз.

Мана бу ижтиход қилса бўладиган ишлар бўйича турли-хил таъвилотлар вужудга келади, қишлоқда ва шахарда, минтақадаги мусулмонларнинг вохид улил амр шўроси ёки бутун жахоннинг вохид улил амр шўроси ташкил бўлгунича, бир мужтахиднинг ижтиходи билан бошқа бир мужтахидга ёки мана бундай ижтиходга амал қиладиган муқаллид кишига хамла қилиб бўлмайди, ёки уларни такфир хам қилиб  бўлмайди; балки уларни кўз- қарашларини танқид қилиш чорчўпи бўйича шаръий услубларни риоя қилган холда танқид қилса бўлади холос.

Демак, бир мужтахиднинг ижтиходи  билан бошқа бир мужтахидга ёки ана ўша бошқа бир мужтахид билан бирга бўлган муқаллидга хамла қила олмайсиз. Сиз хам бир мужтахиднинг тарафини олсангиз ва у хам бошқа бир мужтахидни тарафини олса, сен бир мужтахидни ижтиходи билан хамла қиласан ва у хам бошқа мужтахидни ижтиходи билан сенга хамла қилади, бу билан  хозирги даврларда бизлар гувох бўлиб турган   ўйинлар,жиноятлар содир бўлади.

Мусулмонлар яшайдиган диёрларда яна қайтадан исломий хукумат ташкил бўлиб улил амр шўроси шаклланмагунча ва ўзини вохид ижмоъси билан амр ба маъруф ва нахий аз мункарни рисолатини ўзини зиммасига олмагунича, мана бу изтирорий холат, яъни  худди ўлакса хайвонларни гўштини истеъмол қилишдек бу вазият ўртадан кетмагунча давом этади. Олдимиздаги мавзу билан тўғри муносабатда бўлишимиз  лозим.

Ибни Таймия рохимахуллох мазхабларнинг  имомлари хақида айтадики: уларни хеч қайси бири росулуллох саллаллоху алайхи васалламни сахих  хадисларига қасддан қаршилик қилишмаган. Демак сахих хадисларни тарк қилишда улар учун узр,асос келтиришимиз керак. Буни давомида айтадики: хамма узрлар уч хил бўлади:

1-Мана бу сўзни росулуллох саллаллоху алайхи васаллам айтганликларига ишонмаслик.

2-Хадисни хадафи фалончи мавзу эканига ишонмаслик.

3-Масалани хукми  мансух бўлганига эътиқод қилиш.

Хўп, хозирги пайтда исломий мазхабларни,фирқаларни барча  ихтилофларига назар солсангиз, бу ихтилофларнинг оятларга тегишли бўлган масалаларда,таъвилотларда ва ривоятларга тегишли  таъвилотларда эканини кўрасиз. Хамма исломий фирқаларни ,мазхабларни ихтилофлари мана шунда. Ёки улар росулуллох саллаллоху алайхи васалламнинг мана бундай сўзни айтганларига ишонишмайди. Ёки хадиснинг хадафи, сен сухбат қилаётган нарса хақидаги фалончи мавзу эканига ишонишмайди, ёки мана бу масалани мансух бўлган деб эътиқод қилишади.  Хўп, улар росулуллох саллаллоху алайхи васалламни мана бу ривоятларини таъвил қилишган эди ва улар учун узр келтирган ва улар узрга эгадурлар. Хўп, қуръон оятларидан хам шундай таъвилотлар мавжуд ва бундай таъвилотлар бутун жахон ё минтақадаги улил амр шўроси ташкил бўлгунича давом этади ва  ўша пайтгача исломий фирқаларни,мазхабларни шаръий таъвилотлар сабабли такфир қилиб бўлмайди; модомики улар аллохни шариатидаги чорчўпни ичида ва мусулмонларни жамоатида харакат қилишар экан.

Хатто ибни Таймия рохимахуллохни сўзи бўйича агар улар ботинда кофир бўлган  кофир мунофиқ бўлишса ёки аллохга иймон келтирган мунофиқ бўлишса хам, хар қандай холатда агар уларни мунофиқларни жумласидан,деб хисоблаганимизда хам улар мусулмонлардан хисобланади; мана буларни хаммаси хам узрдир. 73 фирқа хақидаги хадисда кўрганимиздек хамма фирқалар хам диндан четга чиқишмаган, чунки росулуллох саллаллоху алайхи васаллам уларни хаммасини ўзини уммати деб хисоблаганлар. Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам бир кофирни ўзларини умматларидан деб хисоблашлари мумкинми?

(давоми бор…….)

 شَیخ اَبُو حَمزَه مُهاجِر هوُرامِی : مَقَدَّمات دَرسلَرِی/ بِیشِینچِی دَرس: شَرعِی دُشمَنشُوناسِی (4) شَرعِی اَدَبِیاتدَگِی مُرتَدلَرنِی اَنِیقلَش وَ مُرتَدلَرگه، مُرتَدلَرنِی جِبهَه سِیگه قَندَی مُناسَبَتدَه بوُلِیش.

شَیخ اَبُو حَمزَه مُهاجِر هوُرامِی حَفِظَهُ الله نِی اَاوُدِیا تَسمَه سِیدَن یازِیب آلِینگن

(49- قیسم)

مَنَه بُو بارَه دَه اِبنِ رُشد رَحِمَهُ الله  اَلبَیان وَ التَّحصِیلدَه کِیلتِیرِیشِیچَه، اِمامِی مالِک اَیتَه دِیکِی: آدَملَر اوُچُون فَتوا بِیرِیشلِیک مَنَه بُو طَرزدَه بوُلمَیدِی، یَعنِی مَنَه بُو حَلال وَ مَنَه بُو حَرام دِییِیلمَیدِی، بَلکِی مِین مَنَه بُو اِیشنِی ناتوُغرِی دِیب بِیلَه مَن یاکِی مِین مَنَه بوُندَی اِیشنِی قِیلمَیمَن، دِییِیلِیشِی کِیرَک. اوُتگن زَمانلَردَه آدَملَر مَنَه شُو بِیلَن کِفایَه لَه نِیشگن وَ حُرسَند بُولِیشگن، اوُلَر اَیتِیشَردِیکِی، بِیز بوُنِی حُونِیک دِیب بِیلَه مِیز یاکِی اوُندَن پَرهِیز قِیلِیش کِیرَک، لِیکِن اوُلَر مَنَه بُو حَلال یاکِی مَنَه بُو حَرام دِییِیشمَسدِی وَ اِبنِ رُشد رَحِمَهُ الله دَوام اِیتِیب اَیتَه دِیکِی: مِینگه شوُنِیسِی قِیزِیقکِی، بُو بِیزنِی مِنطَقَه لَرِیمِیزدَه هَم رِواجلَنگن نَرسَه. یَعنِی اِبنِ رُشد رَحِمَهُ الله نِی زَمانِیدَه هَم شوُندَی نَرسَه لَر بار بوُلگن.

مُسُلمانلَر یَشَیدِیگن دِیارلَردَگِی اوُلَمالَر یَنَه قَیتَه دَن مَنَه شوُندَی دَرکنِی قوُلگه کِیرِیتِیشلَرِیگه وَ اِجتِهاد قِیلسَه بوُلَه دِیگن اِیشلَردَه  یاکِی جوُدَه کوُپ اِجتِهادلَر قِیلِیشگه توُغرِی کِیلَه دِیگن اِیشلَردَه مَنَه بوُنِی حَلال دِییمَن وَ مَنَه بوُنِی حَرام دِییِیشَه دِی دِیمَسلِیکلَرِینِی، بَلکِی مِین بوُنِی ناتوُغرِی دِیب سَنَیمَن یا مِینِی نَظَرِیمدَه بُو توُغرِی بوُلَه دِی یاکِی مِین بوُ اِیشنِی قِیلمَیمَن، دِییِیش بِیلَن کِفایَه لَه نِیشلَرِینِی اوُمِید قِیلَه مِیز. چوُنکِی بِیر – بِیرِینِی زِدِّیگه اَیتِیلگن سوُزلَرنِی آرقَه سِیدَن اوُزَرا تَکفِیر قِیلِیشلَر هَم باشلَه نَدِی. اوُلَمالَر اوُزلَرِینِینگ صالِح آتَه – بابالَرِینِی رَوِیشلَرِیگه قَیتِیشلَرِینِی اوُمِید قِیلَه مِیز.

مَنَه بُو اِجتِهاد قِیلسَه بوُلَه دِیگن اِیشلَر بُویِیچَه توُرلِی- هِیل تَعوِیلاتلَر وُجُودگه کِیلَه دِی، قِیشلاقدَه وَ شَهَردَه، مِنطَقَه دَگِی مُسُلمانلَرنِینگ واحِد اوُلِی الاَمر شوُراسِی یاکِی بوُتوُن جَهاننِینگ واحِد اوُلِی الاَمر شوُراسِی تَشکِیل بوُلگوُنِیچَه، بِیر مُجتَهِدنِینگ اِجتِهادِی بِیلَن باشقَه بِیر مُجتَهِدگه یاکِی مَنَه بوُندَی اِجتِهادگه عَمَل قِیلَه دِیگن مُقَلِّد کِیشِیگه حَملَه قِیلِیب بُولمَیدِی، یاکِی اوُلَرنِی تَکفِیر هَم قِیلِیب بُولمَیدِی؛ بَلکِی اوُلَرنِی کوُز- قَرَشلَرِینِی تَنقِید قِیلِیش چارچوُپِی بوُیِیچَه شَرعِی اوُصلوُبلَرنِی رِعایَه قِیلگن حالدَه تَنقِید قِیلسَه بوُلَه دِی خالاص.

دِیمَک، بِیر مُجتَهِدنِینگ اِجتِهادِی بِیلَن باشقَه بِیر مُجتَهِدگه یاکِی باشقَه بِیر مُجتَهِد بِیلَن بِیرگه بوُلگن مُقَلِّدگه حَملَه قِیلَه آلمَیسِیز. سِیز هَم بِیر مُجتَهِدنِینگ طَرَفِینِی آلسَنگِیز وَ اوُ هَم باشقَه بِیر مُجتَهِدنِی طَرَفِینِی آلسَه، سِین بِیر مُجتَهِدنِی اِجتِهادِی بِیلَن حَملَه قِیلَه سَن وَ اوُهَم باشقَه مُجتَهِدنِی اِجتِهادِی بِیلَن سِینگه حَملَه قِیلَه دِی، بُو بِیلَن حاضِرگِی دَورلَردَه بِیزلَر گوواه بُولِیب توُرگن اوُیِینلَر، جِنایَتلَر صادِر بوُلَه دِی.

مُسُلمانلَر یَشَیدِیگن دِیارلَردَه یَنَه قَیتَه دَن اِسلامِی حُکُومَت تَشکِیل بوُلِیب اوُلِی الاَمر شوُراسِی شَکللَنمَه گوُنِیچَه وَ اوُزِینِی واحِد اِجماعسِی بِیلَن اَمر بَه مَعرُوف وَ نَهِی اَز مُنکَرنِی رِسالَه تِینِی اوُزِینِی زِمَّه سِیگه آلمَه گوُنِیچَه، مَنَه بوُ اِضطِرارِی حالَت، یَعنِی حوُددِی اوُلَکسَه حَیوانلَرنِی گوُشتِینِی اِستِعمال قِیلِیشدِیک وَ وَضِیعیَت اوُرتَه دَن کِیتمَه گوُنچَه دَوام اِیتَه دِی. آلدِیمِیزدَگِی مَوضُوع بِیلَن توُغرِی مُناسَبَتدَه بُولِیشِیمِیز کِیرَک.

اِبنِ تَیمِیَّه رَحِمَهُ الله مَذهَبلَرنِینگ اِماملَرِی حَقِیدَه اَیتَه دِیکِی: اوُلَر هِیچ قَیسِی بِیرِی رَسُول الله صلی الله علیه وَسَلَّمنِی صَحِیح حَدِیثلَرِیگه قَصددَن قَرشِیلِیک قِیلِیشمَه گن. دِیمَک صَحِیح حَدِیثلَرنِی تَرک قِیلِیشدَه اوُلَر اوُچُون عُذر، اَساس کِیلتِیرِیشِیمِیز کِیرَک. بوُنِی دَوامِیدَه اَیتَه دِیکِی: هَمَّه عُذرلَر اوُچ هِیل بوُلَه دِی:

1. مَنَه بُو سوُزنِی رَسُول الله صلی الله عَلَیهِ وَسَلَّم اَیتگنلِیکلَرِیگه اِیشانمَسلِیک.
2. حَدِیثنِی هَدَفِی فَلانچِی مَوضُوع اِیکَه نِیگه اِیشانمَسلِیک.
3.  مَسَلَه نِی حُکمِی مَنصُوح بوُلگه نِیگه اِعتِقاد قِیلِیش.

 حوُپ، حاضِرگِی پَیتدَه اِسلامِی مَذهَبلَرنِی، فِرقَه لَرنِی بَرچَه اِیختِلافلَرِیگه نَظَر سالسَنگِیز، بُو اِیختِلافلَرنِینگ آیَتلَرگه تِیگِیشلِی بوُلگن مَسَلَه لَردَه، تَعوِیلاتلَردَه وَ رِوایَتلَرگه تِیگِیشلِی تَعوِیلاتلَردَه اِیکَه نِینِی کوُرَه سِیز. هَمَّه اِسلامِی فِرقَه لَرنِی، مَذهَبلَرنِی اِیختِلافلَرِی مَنَه شوُندَه. یاکِی اوُلَر رَسُول الله صلی الله علیه وَسَلَّمنِینگ مَنَه بوُندَی سوُزنِی اَیتگنلَرِیگه اِیشانِیشمَیدِی. یاکِی حَدِیثنِینگ هَدَفِی، سِین صُحبَت قِیلَیاتگن نَرسَه حَقِیدَگِی فَلانچِی مَوضُوع اِیکَه نِیگه اِیشانِیشمَیدِی، یاکِی مَنَه بُو مَسَلَه نِی مَنصُوح بوُلگن دِیب اِعتِقاد قِیلِیشَه دِی. [1] حوُپ، اوُلَر رَسُول الله صلی الله علیه وَسَلَّمنِی مَنَه بوُ رِوایَتلَرِینِی تَعوِیل قِیلِیشگن اِیدِی وَ اوُلَر اوُچُون عُذر کِیلتِیرگن وَ اوُلَر عُذرگه اِیگه دوُرلَر. حُوپ، قُرآن آیَتلَرِیدَه هَم شوُندَی تَعوِیلاتلَر مَوجُود وَ بوُندَی تَعوِیلاتلَر بوُتوُن جَهان یا مِنطَقَه دَگِی اوُلِی الاَمر شُوراسِی تَشکِیل بوُلگوُنِیچَه دَوام اِیتَه دِی وَ اوُشَه پَیتگه چَه اِسلامِی فِرقَه لَرنِی، مَذهَبلَرنِی شَرعِی تَعوِیلاتلَر سَبَبلِی تَکفِیر قِیلِیب بوُلمَیدِی؛ مادامِیکِی اوُلَر اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی چارچوُپنِی اِیچِیدَه وَ مُسُلمانلَرنِی جَماعَه تِیدَه حَرَکَت قِیلِیشَر اِیکَن.

  حَتَّی اِبنِ تَیمِیَّه رَحِمَهُ الله نِی سوُزِی بُویِیچَه اَگر اوُلَر باطِندَه کافِر بوُلگن کافِر مُنافِق بُولِیشسَه یاکِی اَلله گه اِیمان کِیلتِیرگن مُنافِق بوُلِیشسَه هَم، هَر قَندَی حالَتدَه اَگر اوُلَرنِی مُنافِقلَرنِی جُملَه سِیدَن، دِیب حِسابلَه گه نِیمِیزدَه هَم اوُلَر مُسُلمانلَردَن حِسابلَه نَدِی؛ مَنَه بوُلَرنِی هَمَّه سِی هَم عُذردِیر. 73 فِرقَه حَقِیدَگِی حَدِیثدَه کوُرگه نِیمِیزدِیک هَمَّه فِرقَه لَر هَم دِیندَن چِیتگه چِیقِیشمَه گن، چوُنکِی رَسُول الله صلی الله عَلَیهِ وَسَلَّم اوُلَرنِی هَمَّه سِینِی اوُزِینِی اوُمَّه تِی دِیب حِسابلَه گنلَر. رَسُول الله صلی الله علیه وَسَلَّم بِیر کافِرنِی اوُزلَرِینِی اوُمَّتلَرِیدَن دِیب حِسابلَشلَرِی مُومکِینمِی؟

(دوامی بار…….)

---

[1]در مورد ناسخ و منسوخ صحبت می کنند که هر چند از مسائلی است که باید روی آن بیشتر دقت شود و بعداً در مورد آن صحبت می کنیم . ان شاء الله

شیخ ابوحمزه المهاجر هورامی:درس های مقدماتی/ درس پنجم:  دشمن شناسی شرعی (4)/ شناسائی مرتد در ادبیات شرعی و چگونگی برخورد با مرتدین و جبهه ی مرتدین

پیاده شده از نوار صوتی شیخ ابوحمزه المهاجر هورامی حفظه الله

(49- قسمت)

در همین زمینه ابن رشد رحمه الله در البیان و التحصیل می گوید مالک گفته است: فتوا دادن برای مردم این گونه نیست که گفته شود این حلال است و آن حرام، بلکه گفته می‌شود من آن را نمی‌پسندم یا من چنین کاری نمی‌کنم. در گذشته مردم به این بسنده کرده و خشنود می‌شدند و می‌گفتند ما این را زشت می‌دانیم، یا باید از این پرهیز کرد، امانمی‌گفتند این حلال است، این حرام است. و ابن رشد رحمه الله ادامه می دهد و می گوید: این برایم جالب است که در مناطق ما هم رواج دارد. یعنی در زمان ابن رشد رحمه الله  هم چنین چیزی بوده است.

امیدورام دوباره علمای سرزمینهای مسلمان نشین هم به این درجه از درک برسند که در اموری که قابل اجتهاد بوده و ممکن است اجتهادات زیادی وجود داشته باشد تنها به این بسنده کنند، و نگویند که من می گویم این حلال است و آن می گوید حرام است، پس طرف مقابل من حلالی را حرام کرده و اینگونه شروع کنند به تکفیر همدیگر، بلکه روش این باشد که بگوید به نظر من این درست است یا بگوید من این کار را نمی پسندم، یا من این کار را نمی کنم. امیدورام دوباره علماء به این سبک گذشتگان صالح خودشان برگردند.

این در اموری است که قابل اجتهاد بوده و ممکن است تأویلات مختلفی به وجود بیایند، و نمی توان تا زمان تشکیل شورای اولی الامر واحد مسلمین در روستا، شهر،منطقه یا شورای اولی الامر واحد جهانی با اجتهاد یک مجتهد به مجتهد یا مقلدی که به چنین اجتهاداتی عمل می کنند حمله کرد، و یا آن ها را تکفیر نمود؛ بلکه، تنها می توان در چارچوب خود انتقادی به نقد دیدگاههای آن ها، آن هم با رعایت اسلوب شرعی اقدام کرد.

پس، با اجتهاد یک مجتهد به مجتهد دیگر یا مقلدی که با یک مجتهد دیگر است نمی توانید حمله کنید. شما طرف یک مجتهدی و او هم طرف یک مجتهد دیگر، تو با اجتهاد مجتهدی حمله می کنی او هم با اجتهاد مجتهد دیگری به تو حمله می کند و همین بازی و جنایاتی رخ می دهد که هم اکنون شاهد آن هستیم.

تا زمانی که بار دیگر با تشکیل حکومت اسلامی در سرزمینهای مسلمان نشین، شورای اولی الامر شکل نگیرد و امتی به وجود نیاید که با اجماعی واحد رسالت امر به معروف و نهی از منکر را بر عهده بگیرد، این حالت اضطرار مثل خوردن گوشت مردار تارفع این حالت ادامه دارد. باید درست با موضوع برخورد کرد.

ابن تیمیه رحمه الله درباره‌ی امامان مذاهب می گوید: هیچ کدام از آن ها با احادیث صحیح رسول الله صلی الله علیه و سلم عمداً مخالف نکرده است. پس، باید برای آنان در ترک حدیث صحیح توجیه و عذر بیاوریم. در ادامه می گوید: همه‌ی عذرها سه گونه‌اند:

1- باور نداشتن به این که رسول الله صلی الله علیه و سلم آن سخن را گفته است.

2- باور نداشتن به این که هدف حدیث، فلان موضوع است.

3- اعتقاد به منسوخ بودن حکم مسأله.

 خوب، الان هم کل اختلافات فرق و مذاهب اسلامی را اگر نگاه کنید در همین مسائل و تأویلات مربوط به آیات است، و همین تأویلات مربوط به روایات است. همه ی اختلافات فرق و مذاهب اسلامی در همین است. یا باور ندارند که رسول الله صلی الله علیه و سلم چنین سخنی را گفته است. یا باور ندارند به این که هدف حدیث، فلان موضوع است که تو در مورد آن صحبت می کنی، یا معتقدند که این مسأله منسوخ شده است[1].خوب، این ها از این روایات رسول الله صلی الله علیه و سلم تأویل داشتند و برایشان عذر آورده و عذر هم دارند. خوب، از آیات قرآن هم چنین تأویلاتی هست و همین تأویلات شرعی ادامه خواهد داشت تا زمان تشکیل شورای اولی الامر جهانی یا منطقه ای، و تا آن زمان تمام فرق و مذاهب اسلامی را به دلیل تأویلات شرعیشان نمی توان تکفیر کرد؛ مادام که هنوز در چارچوب شریعت الله و جماعت مسلمین در حرکت هستند.

حتی به قول ابن تیمیه رحمه الله اگر این ها حتی منافق کافری باشند که در درون کافر هستند یا منافقی باشند که به خدا هم ایمان دارند در هر صورت، این ها را جزو منافقین حساب کنیم باز جزو مسلمین آن ها را حساب کردیم؛ همه ی این ها هم دارای عذر هستند.دیدیم که حدیث 73 فرقه هم می رساند که همه ی فرق از دین خارج نیستند، چون رسول الله صلی الله علیه وسلم همه را امت خودش معرفی کرده است. مگر ممکن است رسول الله صلی الله علیه وسلم یک کافر را جزو امت خودش حساب کند؟

(ادامه دارد……)

---

[1]در مورد ناسخ و منسوخ صحبت می کنند که هر چند از مسائلی است که باید روی آن بیشتر دقت شود و بعداً در مورد آن صحبت می کنیم . ان شاء الله

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?
 

(22- қисмат)

Ин шахсики танхо қонуни шариати аллохро рад карда, ва изхор мекунадки фақат аллохро қабул дорад, дар воқеъ мегуяд: наъузу биллах – аллох, шойистагийи онро  надорадки  ман хокимиятамро ба қавонини у биспорам, наузу биллах – аллох, шойистагийи онро надорад ва арзиши онро надорадки итоат ва фармонбурдорийи худро ба у тақдим кунам, балки хавойи нафс ва соири худоён ва илохахоки барои худ интихоб кардам доройи чанин шойистагий хастанд.

Чанин шахси дуруғгу ва хуққабози, дар воқеъ, илохики худишро дар қуръониш ва аз тариқи пайғамбариш саллаллоху алайхи васаллам маърифий карда қабул надорад, балки тобеъи худоён ва илохахойи дуруғини астки барои худ тарошида.

Дар мовриди суъоли дувуми шумо дар мовриди оя:

وَلا یَزَالُونَ یُقَاتِلُونَکُمْ حَتَّى یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا (بقره/۲۱۷)

Ва “пейваста ва хамиша” бо шумо хоханд жангид то агар битавонанд шуморо аз динитон муртад кунанд, дар бахши дигар суъолот гуфта будид: ” аммо бо ин вужуд мебинемки дар европо, амрико, русия, австралия, ва хатто исроил ва чини коммунист хам шахс метавонад дини худро хифз кунад ва сохиби он хамма масжид хам шавад. Оё ин ек парадокс ва тазод дар қуръон нест?”

Агар дар маъонийи чохоргонайи дин диққат кунид мефахмидки ин ек парадокс ва тазод нест, балки баёни ек воқеият ва хақиқати зиндагий аст.

Имоми Табарий рохимахуллох бо воситахойи аз Мужохид ривоят мекунадки ин жангжуён бо муслимин дар каломи аллох азза ва жаллаки мефармояд:

“وَلا یَزَالُونَ یُقَاتِلُونَکُمْ حَتَّىَ یرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِاسْتَطَاعُوا”

Куффори қурайш хастанд, яъни ин жангжуёники хамиша бо муслимин межанганд то замоники муслимин даст аз динишон бикашанд ва муртад шаванд , ахзоби секуляр ё “мушрикин” ва ба забони имрузий “секуляристхо” хастанд.

Ин жанги мусаллахона ва даргирий, пейваста ва хамиша бейни секуляристхо ва қонуни шариати аллох то рузи қиёмат боқий мемонад. Таважжух шавад, ин пейвастагий шомили секуляристхост  на жомеъайи куффори яхуд ва насоро ва шибхи ахли китоб. Ин нуктайи хассос ва асосий дар душманшиносий астки бисёри аз муслимин аз он ғофил шуданд. Хуб  кудум аз шумохо ва падарони шумохо чанд сол син дорид? Дар тули зиндагийики кардаид танхо ек рузро биёваридки секуляристхойи хорижий ё дохилий бо муслимин жанги мусаллахона накарда бошанд, чанин рузи вужуд надорад, аммо ман метавонам барои шумо биёварамки қарнхост насронийхо ва мажус ва собеин ва аксарияти қотиъи яхудиён бо муслимин жанги мусаллахонайи надоштанд, ва агар жанг шудаки инхо ба хамрохи мусалмонзодахо дар он ширкат доштанд рахбарият дар дасти секуляристхо буда ва инхо танхо нақши абзорро доштанд.

(идома дорад…….)

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?
 

(21- қисмат)

Дар мовриди шубхайи дастайи дигарки мегуянд:” фақат худоро қабул доранд аммо динро қабул надоранд” бояд бигуем: дар мовриди адами пазириши дин, инхо хам хамон харфхойи муфти дастайи қаблийро мезанандки, боз ниёзи ба тўвзих надорад. Аммо дар мовриди пазириши аллох тавассути инхо мешавад ба ин нуктайи асосий ишора кардки:

“дини секуляризм” бо тарвижи прогматик, ё ба истелохи худишон, бехудоийи амалий, тасвириро тарвиж мекунандки тейи он, афродро жури вориди зиндагий мекунанд, жури бор меоварандки ингор аллох сохиби хеч хокимият, қудрат, барнома, қонун, фармонпазирий ва жазо ва подоши дар ин дунё нест; ва аслан худойи дар идорайи зиндагийи дунёвий ва ижтимоийи инсонхо вужуд надорад, ва умури зиндагийи дунёвийи инсонхоро бидуни тавассул ба қавонин ва барномахойи аллох метавонанд тўвзих диханд ва барояш қонун тадвин кунанд. Ин гурух, мустақиман аллохро рад намекунанд аммо, дар зиндагийи дунёвийи инсонхо, чун аллох дар умури ижроийи хукуматий ва находхойи муртабит бо он, умури иқтисодий, хонуводагий , хуқуқий ва ……ғейри зарурий ва бехуда нигариста мешавад, мустақиман таъсири аллох бар зиндагийи дунёвийи инсонхоро аз бейн мебаранд ва “амалан” тафовути бо гурухи қаблий надоранд.

Чанин афроди умонизм ё ба забони форсий, инсониятро жойгузини аллох ва қавонини у намуданд. Мо инсонхойи зиёдийро дидемки ба жойи инки бинависанд ё бигуянд: ба номи худо, матолиби худро бо ибороти ба номи инсоният шуруъ карданд, ё афроди зиёдийро дидаемки ба жойи аллох, ба инсоният қасам мехурандки дар воқеъ қасам ба хамон умонизми мовриди пазириши секуляристхост. Умонизм яъни инсон михварий  ба жойи аллох михварий.

Паёми аслий ва амалийи инхо, кинор гузоштани “аллох” ва халли мушкилоти жомеъа бидуни тавассул ба аллох ва бидуни тавассул ба қавонини шариати аллох аст. Касони чун росел, сортер, фовейрбох, фервид, нича ва ……мубалиғи ин нигариш будандки, карл маркс ва муридони у, онро ба шикли сарих ва навин теориза карданд.

Инхо кудом худоро қабул дорандки динишро қабул надоранд? Худойики мегуяд:

أَلَا لَهُ الْخَلْقُ وَالْأَمْرُ (اعراف/54)

Ё худойики худ барои худ тарошиданд?!

Инхо дуруғгу хастанд, инхо аз худойики барои худ тарошиданд чи хавойи нафс, порламони секуляристий, ё барномахойи хизбий, хукуматий, қавониники худишон тарошиданд ва одоб ва русуми жохилийки  вужуд дорад ва ……ва бо камоли мейл итоат мекунанд; ва хокимият, қавонин ва системи қазоий ва жазоий ва подоши онро мепазиранд ва фармонбурдори он хастанд.

(идома дорад……)

تعارفي درسونه/پنځم درس: شرعي دښمن پېژندنه (4)/په شرعي ادبياتو کې د مرتد پېژندنه او مرتدین او له مرتدین ډلو سره د چلند څرنګوالی(24)

تعارفي درسونه/پنځم درس: شرعي دښمن پېژندنه (4)/په شرعي ادبياتو کې د مرتد پېژندنه او مرتدین او له مرتدین ډلو سره د چلند څرنګوالی(24)

که، که موږ پرته له شک او تردید څخه د قرآن او صحیح سنت له لارې دا ثابته کړو چې دغه عمل ښکاره کفر دی او د شخص د ارتداد سبب ګرځي، نو بیا درېیم پړاو ته داخلیږو، چې دا د مسلمان د تکفیر شروط دي:

• لومړی شرط د هغه چا سره تړاو لري چې دا قول یا عمل یې کړی، او دا شخص باید:

مکلف وي: یعنې بالغ، عاقل او آزاد وي، ماشوم، لیونی او مست نه وي، ځکه رسول الله ﷺ فرمایلي:
“رُفِعَ الْقَلَمُ عَنْ ثَلَاثَةٍ: عَنِ النَّائِمِ حَتَّى يَسْتَيْقِظَ، وَعَنِ الصَّبِيِّ حَتَّى يَحْتَلِمَ، وَعَنِ الْمَجْنُونِ حَتَّى يَعْقِلَ”
دا لومړی شرط دی، باید مکلف وي او تکلیف پرې لازم شوی وي.

• دویم شرط، چې تر ټولو مهم دی، دا دی چې د نبوي حجت اقامه پر دغه شخص شوې وي او د هغه لپاره حکم واضح او څرګند شوی وي. یعنې هغه باید په دې مسئله کې، چې پرې تور پورې شوی، کافي معلومات ولري، او د “حجت نبوي” له لارې ورته واضح شوی وي. داسې چې څنګه یو پلار خپل اولادونه پېژني، هماغسې دې ته معلومه شي چې حق څه دی، لکه څنګه چې قرآن فرمایي:
«يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ»
باید داسې ورته واضحه شوې وي چې د شریعت حکم د کفر له حکمونو سره تفکیک کړای شي، او د الله حکم له باطلو احکامو څخه بېل پېژني، لکه څنګه چې یو انسان خپل پلار له نورو پلارانو بېل پېژني.
که، که د الله دا حق او حکم لکه لمونځ، روژه، حج او نور چې د ټولو لپاره څرګند او واضح دي، او عام و خاص پرې پوهیږي، که یو شخص ادعا وکړي چې زه نه وم خبر، نو دا ادعا نه قبلیږي. مهمه دا ده چې دا حق خلکو ته دومره څرګند وي چې هېڅ شک پکې پاتې نه‌شي، او هېڅوک داسې نه‌وي پاتې چې له دې حکم څخه بې‌خبره وي.

خو ځینې نورې مسئلې داسې دي چې ممکن د ځینو خلکو لپاره روښانه وي، خو نورو ته نه‌وي واضحه، او که یو شخص په داسې موضوع کې ښکېل شي چې د ارتداد خطر لري، خو دی پرې نه‌وي خبر، نو په دې حالت کې دی له دې جرم څخه معاف دی، ځکه چې دا حکم ورته واضح او څرګند شوی نه‌دی.

دی داسې یو قول یا عمل کړی وي چې پخوا ورته نه‌و معلوم چې دا کفر دی، او دا جرم ورته نه‌و ښکاره، نو له همدې امله د ارتداد له حکم څخه تبرئه کېږي.

پس، معیار دا دی چې حق مخکې له مخکې د شخص لپاره واضح او څرګند شوی وي، نه دا چې یوازې په شریعت کې بیان شوی وي، یا نورو ته معلوم وي. دا مهمه نه ده چې دا مسئله د عقیدې اړوند ده که د فقهې، بلکه ضروري خبره دا ده چې دا پیژندنه باید په هماغه جرم کې وي چې دی یې مرتکب شوی، پرته له دې چې دا د عقیدې مسئله وي او که د شریعت نور احکام وي.

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?
 

(20- қисмат)  

Инхо беурзатар ва бе ғайраттар аз он хастандки дар миёни муслимин журъат дошта бошанд мисли куффори ошкор эъломи мовжудият кунанд ва хамиша дунболи мовқеият мегарданд, ё инки дар панохи куффори секуляри ошкор иқдом ба шубха пароканий ва дуруғ пароканий мекунандки аксаран шубхоти секуляристхо нез тавассути хамин даста матрах мешавад – корики хам акнун аз дур дар шабакахойи мохвораий ва аз тариқи интернет ва фазойи мажозий дар панохи куффори секуляри ошкори амрико ва европо ва ғейрих онро анжом медиханд – ё ин корхоро дар панохи ек хокими тоғут ва золим ва даст нишондайи махаллий ё мунхарифи махаллий анжом медиханд ё дар панохи ек  амир, раис ва мужрийи фосиди идораийи махаллийи дорул ислом анжом медиханд.

Хуб бо ин тўвхизоти лозим, мерасем ба суъолоти дустон:

Дар мовриди бахши аввал суъол мабний бар инки секулярхо иддаъо дорандки: “бехудо хастанд ва ба дини эътиқод надоранд”, алъон барои шумо хам ровшан шудаки, ин хам нишон аз жахолат ва нафахмийи онхо ва жузви хамон таваххумоти бепоя ва асоси онхост ва хам мехоханд шуморо фариб бидихандки шумо ба нафъи онхо, даст аз динитон бикашид. Қаблан собит кардемки инхо ба дини эътиқод доранд, аммо дини ғейри аз дини аллохки махсули муштараки инсон бо шайтон аст ва садхо хизби мухталифи дорадки дар қуръон еки аз исмхойи мушрикин ё секуляристхо “ахзоб” аст. Яъни бо онки хаммагий жузви хизбуш шайтон хастанд аммо харгиз ба мейли худ ек хизб намешаванд балки хамиша дар ахзоби мухталифи боқий мемонанд чун маржаъи муштараки ғейри аз хавойи нафс надоранд ва хавойи нафс хам ба теъдоди инсонхо ва гуруххо ва ахзоби мухталиф аст ба хамин далил секуляристхо харгиз еки намешаванд ба хамин далил системи демокрасийро пазирофтанд бо пазириши раъйи аксарият ва соири мутаъаллиқотиш.

Албатта ин дуруст астки дар тули торих касони вужуд доштандки хамчун атеистхойи юнони бостон,ё чинихо дар миёни будизм, ё дахрийхойи қабл ва баъди аз асри росулуллох саллаллоху алайхи васаллам эътиқод ба аллох надоштанд, аммо ба сурати имрузий ва модерни он, касони дар қарни 18 ва дар европо худро бехудо номиданд ва хам акнун жамияти касири аз кишвархойи чун англис, холанд, суейд, донморк, норвеж, финланд,устуни, жапон,чин ва ……нез расман худро бехудо меноманд. Инхо мегуянд мо аллохро қабул надорем хамон илохики худиш худишро аз тариқи охарин фристодаш маърифий карда, ин аллохро қабул надоранд. Ин даста аз секуляристхо дар воқеъ ба жойи аллох чизхо ва илохахойи дигари чун: хавойи нафс, хавохишхойи нафсонийи худ, шайтон, миллият, хизб, одоб ва русуми ижтимоий, инсонхойи дигар мисли худишон, табиат ва ……ро худо ва илоха карданд ва ба парастиши он мепардозанд.

Иддаохойи инхо дар мовриди адами қабули аллохро метавон пазирофт, хамон илохики худишро дар қуръон ва аз тариқи охарин пайғамбариш маърифий карда , аммо , наметавон пазирофтки инхо илохахойи барои худ қарор надода бошанд ва ё хамчун аксарияти будоийхо, дахрийхо, ва соири мушрикин  бедин бошанд. Инхо хам дин доранд.Инсон хам метавонад аллохро қабул надошта бошад ва чизхойи дигари ба жойи аллохро қабул дошта бошад ва хам диндор бошад. Дар хар сурат инсони  бе дин вужуд надорад.

(идома дорад……)