وَاعْتَصِمُوا

Илмий, мустанад назари бўйича истеъмор нима бўлади?

Истеъмор луғат жихатидан маданиятли давлатлардан бир гурух одамларни ахолиси йўқ ёки ободончилик,маданият жихатидан  кам ривожланган диёрларга мана бу диёрларни ободонлаштириш учун  мухожират қилишларига айтилади. Лекин истеъмор  сўзини воқеиятдаги кўриниши уни луғавий маъносидан фарқ қилади, амалда қудратли жамиятлар ва давлатларнинг бошқа жамиятлар ва диёрларни улардан фойдаланиш,бахра олиш ниятида  босиб олишларига айтилади.  

 (مجیدرهنما،مسائل کشورهای آسیایی،آفریقایی،ص۱۵)

“истеъмор” (colonialism) истелохи бошқани қўл остида бўлиш ва ижтимоий бандаликка ишора қилади, яъни давлат ё миллатнинг сиёсий,иқтисодий ё маданият жихатидан ривожланган жамият ё миллатнинг хукмронлиги остида бўлишидир. Бу истелох кўпроқ заиф тарафлар томонидан ишлатилади, чунки буни воситасида қудратли тарафлар томонидан уларни истакларига қарши олиб борилаётган хар қандай ишларни ойдинлаштиришга харакат қилишади.

( جولیوس گولد ، فرهنگ علوم اجتماعی، ص 57.)

Сиёсат иқтисодий жихатдан яхши ривожланмаган одамларни,давлатларни табиий манбаъларидан фойдаланишни,бахра олишни, уларни қул қилишни устига   ва истеъморгар давлатни сиёсий,харбий,иқтисодий хукмронлигини ўрнатиш учун уларни фан,иқтисод,маданият жихатидан  ривожланишига монеълик қилишни устига бино қилингандир. Ёки бошқа ибора билан айтганда, истеъмор шундай бир жараёнки буни воситасида бир қудратли миллат, ўзини иқтисодий,харбий,сиёсий,ижтимоъий хукмронлигини заиф жамият ё миллатни устида мажбурлаб юритади. Мана бу жараён жамиятдаги махаллий ахолини нобуд бўлишига ёки улардан бахра олинишига сабаб бўлиши  ёки мана бу жамиятдаги одамларнинг  бир қисмини ёрдами ва иштирокида бўлиши мумкин. 

( آقابخشى،فرهنگ علوم سياسى،ص 95)

Саййид Жамолиддин Асадободийни назарида “истеъмор” сўзи

ободонлаштиришдан кўра кўпроқ қулчилик,озод кишиларни қулга айлантириш, хароб қилишга яқиндир.

( سیداحمد موثقی ،علل وعوامل ضعف وانحطاط مسلمین دراندیشه‌های سیاسی وآرای اصلاحی سیدجمال‌الدین اسدآبادی،ص 94)

Истеъмор сўзини мазмунини ташкил қилган хилма-хил омилларни  назарга олган холда, қуйидаги таърифлар умумий суратда уни маъносини баён қила олади: “истеъмор сиёсий ва иқтисодий бир режим бўлиб бир диёр ё мамлакатда бошқа бир ёки бир неча давлат томонидан барқарор қилинади ва мана бу йўл орқали ташқи  давлат (ёки давлатлар) мана бу мамлакатда шундай тузумни ўрнатишадики, одамларни розилигисиз уни  уларга мажбурлаб юкланади, бундан бўлган асосий мақсад ташқи манфаъатларни таъминлашдир. 

(مجید رهنما، پیشین،ص۱۶)

Мана бу аслий истеъморгарларни биринчи мархаладаги белгилари, европа давлатларини манфаъатларини химоя қилиш учун қилинадиган зўравонликдир, иккинчи мархалада махаллий санъатгарларни фалаж қилиш бўлади; буни натижасида европа давлатлари ривожланади, мисол тариқасида хиндистонни 18 асрни иккинчи ярмида  британия томонидан эгаллаб олинишига ишора қилса бўлади.

 (همایون الهی،امپریالیسم وعقب‌ماندگی، ص۱۷)

Шунингдек истеъмор сиёсий жихатдан олиб қараганда  ташқи қудратли гурухнинг бошқа одамлар ё мамлакатни устида хукмронлик қилиши  маъносидадир. Марксистлар истеъмор сўзини ўрнига унга ўхшаш “империализм” сўзидан фойдаланишади. Хақиқатда империализм шундай бир хукуматга ишлатиладики, унда бир қудратманд хоким ўзини яқин ва узоғидаги  жуда кўп мамлакатларга хукмронлик қилади, ( императорларга ўхшаш) лекин кейинроқ мустақим ё ғайри мустақим қудратли давлатларнинг хокимиятига империализм номи берилди. 

(مومسن ولفگانگ، نظريه‌هاي امپرياليسم، صص 12 ـ‌7)

عِلمِی، مُستَنَد نَظَرِی بُویِیچَه اِستِعمار نِیمَه بُولَدِی؟

اِستِعمار لوُغَت جِهَتِیدَن مَدَنِیَتلِی دَولَتلَردَن بِیر گوُرُوهِی آدَملَرنِی اَهالِیسِی یُوق یاکِی آبادانچِیلِیک، مَدَنِیَت جِهَتِیدَن کَم رِواجلَنگن دِیارلَرگه مَنَه بُو دِیارلَرنِی آبادانلَشتِیرِیش اوُچُون مُهاجِرَت قِیلِیشلَرِیگه اَیتِیلَدِی. لِیکِن اِستِعمار سُوزِینِی واقِیعِیَتدَگِی کوُرِینِیشِی اوُنِی لوُغَوِی مَعناسِیدَن فَرق قِیلَدِی، عَمَلدَه قُدرَتلِی جَمِیعَتلَر وَ دَولَتلَرنِینگ باشقَه جَمِیعَتلَر وَ دِیارلَرنِی اوُلَردَن فایدَلَنِیش، بَهرَه آلِیش نِیَتِیدَه باسِیب آلِیشلَرِیگه اَیتِیلَدِی.   (مجیدرهنما،مسائل کشورهای آسیایی،آفریقایی،ص۱۵)

“اِستِعمار” (colonialism ) اِصطِلاحِی باشقَه نِی قوُل آستِیدَه بُولِیش وَ اِجتِمائِی بَندَه لِیکگه اِشارَه قِیلَدِی، یَعنِی دَولَت یا مِلَّتنِینگ سِیاسِی، اِقتِصادِی یا مَدَنِیَت جِهَتِیدَن رِواجلَنگن جَمِیعَت یا مِلَّتنِینگ حُکمرانلِیگِی آستِیدَه بُولِیشِیدِیر. بُو اِصطِلاح کوُپراق ضَعِیف طَرَفلَر تامانِیدَن اِیشلَتِیلَدِی، چُونکِی بُونِی واسِیطَه سِیدَه قُدرَتلِی طَرَفلَر تامانِیدَن اوُلَرنِی اِیستَکلَرِیگه قَرشِی آلِیب بارِیلَیاتگن هَر قَندَی اِیشلَرنِی آیدِینلَشتِیرِیشگه حَرَکَت قِیلِیشَدِی.    ( جولیوس گولد ، فرهنگ علوم اجتماعی، ص 57.)

سِیاسَت اِقتِصادِی جِهَتدَن یَجشِی رِواجلَنمَگن آدَملَرنِی، دَولَتلَرنِی طَبِیعِی مَنبَعلَرِیدَن فایدَلَنِیشنِی، بَهرَه آلِیشنِی، اوُلَرنِی قوُل قِیلِیشنِی اوُستِیگه وَ اِستِعمارگَر دَولَتنِی سِیاسِی، حَربِی، اِقتِصادِی حُکمرانلِیگِینِی اوُرنَتِیش اوُچُون اوُلَرنِی فَن،اِقتِصاد، مَدَنِیَت جِهَتِیدَن رِواجلَنِیشِیگه مانِعلِیک قِیلِیشنِی اوُستِیگه بِینا قِیلِینگندِیر. یاکِی باشقَه عِبارَه بِیلَن اَیتگندَه، اِستِعمار شوُندَی بِیر جَرَیانکِی بُونِی واسِیطَه سِیدَه بِیر قُدرَتلِی مِلَّت، اوُزِینِی اِقتِصادِی، حَربِی، سِیاسِی، اِجتِمائِی حُکمرانلِیگِینِی ضَعِیف جَمِیعَت یا مِلَّتنِی اوُستِیدَه مَجبُورلَب یُورِیتَدِی. مَنَه بُو جَرَیان جَمِیعَتدَگِی مَحَلِّی اَهالِینِی نابوُد بوُلِیشِیگه یاکِی اوُلَردَن بَهرَه آلِینِیشِیگه سَبَب بوُلِیشِی یاکِی مَنَه بُو جَمِیعَتدَگِی آدَملَرنِینگ بِیر قِیسمِینِی یاردَمِی وَ اِیشتِراکِیدَه بُولِیشِی موُمکِین .  ( آقابخشى،فرهنگ علوم سياسى،ص 95)

سَیِّد جَمالِ الدِّین اَسَد آبادِینِی نَظَرِیدَه “اِستِعمار”سُوزِی آبادانلَشتِیرِیشدَن کوُرَه کوُپراق قوُلچِیلِیک، آزاد کِیشِیلَرنِی قوُلگه اَیلَنتِیرِیش، خَراب قِیلِیشگه یَقِیندِیر.   (موثقی -،علل وعوامل ضعف وانحطاط مسلمین دراندیشه‌های سیاسی وآرای اصلاحی سیدجمال‌الدین اسدآبادی،ص 94)

اِستِعمار سُوزِینِی مَضمُونِینِی تَشکِیل قِیلگن هِیلمَه- هِیل عامِللَرنِی نَظَرگه آلگن حالدَه، قوُیِیدَگِی تَعرِیفلَر عُمُومِی صُورَتدَه اوُنِی مَعناسِینِی بَیان قِیلَه آلَدِی: “اِستِعمار سِیاسِی وَ اِقتِصادِی بِیر رِیجِیم بُولِیب بِیر دِیار یا مَملَکَتدَه باشقَه بِیر یاکِی بِیر نِیچَه دَولَت تامانِیدَن بَرقَرار قِیلِینَدِی وَ مَنَه بُو یوُل آرقَلِی تَشقِی دَولَت (یاکِی دَولَتلَر) مَنَه بُو مَملَکَتدَه شوُندَی توُزُومنِی اوُرنَتِیشَدِیکِی، آدَملَرنِی راضِیلِیگِیسِیز اوُنِی اوُلَرگه مَجبُورلَب یوُکلَنَدِی، بُوندَن بُولگن اَساسِی مَقصَد تَشقِی مَنفَعَتلَرنِی تَأمِینلَشدِیر. 

(مجید رهنما، پیشین،ص۱۶)

مَنَه بُو اَصلِی اِستِعمارگرلَرنِی بِیرِینچِی مَرحَلَه دَگِی بِیلگِیلَرِی، یِوراپَه دَولَتلَرِینِی مَنفَعَتلَرِینِی حِمایَه قِیلِیش اوُچُون قِیلِینَدِیگن زوُرَوانلِیکدِیر، اِیککِینچِی مَرحَلَه دَه مَحَلِّی صَنعَتگرلَرنِی فَلَج قِیلِیش بُولَدِی؛ بُونِی نَتِیجَه سِیدَه یِوراپَه دَولَتلَرِی رِواجلَنَدِی، مِثال طَرِیقَه سِیدَه هِندِستاننِی 18 عَصرنِی اِیککِینچِی یَرمِیدَه برِیطَنِیَه تامانِیدَن اِیگللَب آلِینِیشِیگه اِشارَه قِیلسَه بُولَدِی.    (همایون الهی،امپریالیسم وعقب‌ماندگی، ص۱۷)

شُونِینگدِیک اِستِعمار سِیاسِی جِهَتدَن آلِیب قَرَگندَه تَشقِی قُدرَتلِی گوُرُوهنِینگ باشقَه آدَملَر یا مَملَکَتنِی اوُستِیدَه حُکمرانلِیک قِیلِیشِی مَعناسِیدَه دِیر. مَرکسِیستلَر اِستِعمار سُوزِینِی اوُرنِیگه اوُنگه اوَحشَش “اِیمپِیرِیالِیزم” سُوزِیدَن فایدَلَنییشَدِی. حَقِیقَتدَه اِیمپِیرِیالِیزم شوُندَی بِیر حُکوُمَتگه اِیشلَتِیلَدِیکِی، اوُندَه بِیر قُدرَتمَند حاکِم اوُزِینِی یَقِین وَ اوُزاغِیدَگِی جُودَه کوُپ مَملَکَتلَرگه حُکمرانلِیک قِیلَدِی،(اِیمپِیرَتارلَرگه اوُحشَش) لِیکِن کِییِینراق مُستَقِیم یا غَیرِی مُستَقِیم قُدرَتلِی دَولَتلَرنِینگ حاکِمِیَتِیگه اِیمِپیرِیالِیزم نامِی بِیرِیلَدِی.   (ولفگانگ،نظريه‌هاي امپرياليسم،صص 12 ـ‌7)

از نظر علمی و مستند، استعمار یعنی چه؟

استعمار از لحاظ لغوي به معناي مهاجرت گروهي از افراد كشورهاي متمدن به سرزمين‌هاي خالي از سكنه يا كم‌رشد به منظور عمران يا متمدن كردن آن سرزمين است. لكن واقعيت پديده­ي استعمار با معناي لغوي آن متفاوت است و در عمل به معناي تسلط جوامع و كشورهاي قدرتمند بر جوامع و سرزمين‌هاي ديگر به منظور استثمار و بهره‌كشي از آن‌ها در آمد. (مجیدرهنما،مسائل کشورهای آسیایی،آفریقایی،ص۱۵)

  اصطلاح «استعمار»(colonialism) اشاره دارد به حالت زیردستى یا بندگى اجتماع، کشور یا ملتى که از لحاظ سیاسى، یا اقتصادى و یا فرهنگى زیر سلطه‏ ى اجتماعى یا ملت پیشرفته‏اى است. این اصطلاح از سوى واحدهاى ضعیف ‏تر به کار برده مى ‏شود تا هر گونه اقدامى را که از سوى واحدهاى ملى نیرومندتر علیه خواست‏ه هایشان به عمل مى ‏آید، تبیین کند.( جولیوس گولد ، فرهنگ علوم اجتماعی، ص 57.)

سیاست مبتنى بر برده کردن، سودجویى از منابع طبیعى و بهره‏ کشى از مردم و کشورهایى که از نظر اقتصادى کم رشد هستند و ممانعت از پیشرفت فنى و اقتصادى و فرهنگى آنها براى تحکیم سلطه‏ ى سیاسى، نظامى و اقتصادى دولت استعمارگر است. به عبارت دیگر، استعمار جریانى است که از طریق آن، یک ملت قدرتمند،سلطه‏ ى اقتصادى، نظامى، سیاسى، و اجتماعى خود را بر یک جامعه یا ملت ضعیف اعمال مى ‏کند. این جریان ممکن است همراه با نابودى بومیان جامعه یا بهره ‏کشى از آنان و یا به کمک و شرکت بخشى از افراد آن جامعه صورت گیرد.( آقابخشى،فرهنگ علوم سياسى،ص 95)

«استعمار» به نظر سید جمال‏الدین اسدآبادى، استعباد و برده ساختن آزادان و آزادگان و تخریب نزدیک‏تر است تا به عمران و آبادانى.( سیداحمد موثقی ،علل وعوامل ضعف وانحطاط مسلمین دراندیشه‌های سیاسی وآرای اصلاحی سیدجمال‌الدین اسدآبادی،ص 94)

با توجه به عوامل گوناگونی که مفهوم استعمار را تشکیل می‌دهد، تعریف ذیل می‌تواند به نحو جامع معنای آن را بیان کند: «استعمار رژیم سیاسی و اقتصادی است که در یک سرزمین یا کشور، از طرف یک (یا چند) دولت خارجی، برقرار می‌شود و از این رهگذر، دولت (یا دولت‌های) خارجی، نظامی را در آن سرزمین مستقر می‌سازند که بدون رضایت مردم از خارج بر آنان تحمیل شده و هدف اصلی آن تامین منافع خارجیان و عمال آنان است.(مجید رهنما، پیشین،ص۱۶)

از مشخصات اصلی استعمار در وهله اول، اعمال زور در جهت حفظ منافع کشورهای اروپایی است و در وهله دوم فلج کردن صنعتگران بومی؛ که در نتیجه به توسعه کشورهای اروپایی می‌انجامد و به عنوان مثال می‌توان به استثمار هندوستان توسط بریتانیا در نیمه دوم قرن هیجدهم میلادی اشاره کرد. (همایون الهی،امپریالیسم وعقب‌ماندگی، ص۱۷)

بنابراين استعمار از لحاظ سياسي به معناي حاكميت گروهي از قدرت‌هاي خارجي بر مردم يا بر سرزمين ديگر است. ماركسيست‌ها به جاي كلمه ي استعمار از كلمه ي مشابهي تحت عنوان «امپرياليسم» استفاده مي‌كنند. امپرياليسم در حقيقت به حكومتي اطلاق مي‌شود كه در آن يك حاكم نيرومند بر بسياري از سرزمين‌هاي دور و نزديك حكومت داشت، (همانند امپراطوري‌ها) ولي بعدها به هرگونه حاكميت مستقيم و غيرمستقيم كشورهاي قدرتمندو كشورهاي ديگر عنوان امپرياليسم داده شد.(مومسن ولفگانگ، نظريه‌هاي امپرياليسم، صص 12 ـ‌7)

Савол: истеъмор нима ва уни империялизм билан фарқи нимада?

Жавоб: “истеъмор” араб тилида (амаро) илдизидан бўлиб ривожланишни,ободонлаштиришни талаб қилиш маъносидадир, бу француз тилидаги колинолизм ( colonialism) сўзини таржимаси бўлади ва колони сўзидан олингандир. Истеъмор луғат жихатидан маданиятли давлатлардан бир гурух одамларни ахолиси йўқ ёки ободончилик,маданият жихатидан  кам ривожланган диёрларга мана бу диёрларни ободонлаштириш учун  мухожират қилишларига айтилади. Лекин истеъмор  сўзини воқеиятдаги кўриниши уни луғавий маъносидан фарқ қилади, амалда қудратли жамиятлар ва давлатларнинг бошқа жамиятлар ва диёрларни улардан фойдаланиш,бахра олиш ниятида  босиб олишларига айтилади.    

  (محمود طلوعى، فرهنگ جامع سیاسى.ص15)

“истеъмор” сўзини истелохи бир жамиятнинг бошқа ривожланган  миллат ё давлатнинг сиёсий ё иқтисодий ё маданият жихатидан қўл остида бўлишидаги,бандалик қилишидаги холатига ишора қилади.

   (ویلیام کولب،فرهنگ علوم اجتماعی، ص 57.)

Сиёсат иқтисодий жихатдан яхши ривожланмаган одамларни,давлатларни табиий манбаъларидан фойдаланишни,бахра олишни, уларни қул қилишни устига   ва истеъморгар давлатни сиёсий,харбий,иқтисодий хукмронлигини ўрнатиш учун уларни фан,иқтисод,маданият жихатидан  ривожланишига монеълик қилишни устига бино қилингандир. Ёки бошқа ибора билан айтганда, истеъмор шундай бир жараёнки буни воситасида бир қудратли миллат, ўзини иқтисодий,харбий,сиёсий,ижтимоъий хукмронлигини заиф жамият ё миллатни устида мажбурлаб юритади. Мана бу жараён жамиятдаги махаллий ахолини нобуд бўлишига ёки улардан бахра олинишига сабаб бўлиши  ёки мана бу жамиятдаги одамларнинг  бир қисмини ёрдами ва иштирокида бўлиши мумкин. 

 (افشاري راد،فرهنگ علوم سياسى،ص 95)

Саййид Жамолиддин Асадободийни назарида “истеъмор” сўзи

ободонлаштиришдан кўра кўпроқ қулчилик,озод кишиларни қулга айлантириш, хароб қилишга яқиндир.

 (موثقی -،علل وعوامل ضعف وانحطاط مسلمین دراندیشه‌های سیاسی وآرای اصلاحی سیدجمال‌الدین اسدآبادی،ص 94)

Истеъмор сўзини мазмунини ташкил қилган хилма-хил омилларни  назарга олган холда, қуйидаги таърифлар умумий суратда уни маъносини баён қила олади: “истеъмор сиёсий ва иқтисодий бир режим бўлиб бир диёр ё мамлакатда бошқа бир ёки бир неча давлат томонидан барқарор қилинади ва мана бу йўл орқали ташқи  давлат (ёки давлатлар) мана бу мамлакатда шундай тузумни ўрнатишадики, одамларни розилигисиз уни  уларга мажбурлаб юкланади, бундан бўлган асосий мақсад ташқи манфаъатларни таъминлашдир. 

 (مجید رهنما، مسائل کشورهای آسیایی،آفریقایی ،ص۱۶ )

Мана бу аслий истеъморгарларни биринчи мархаладаги белгилари, европа давлатларини манфаъатларини химоя қилиш учун қилинадиган зўравонликдир, иккинчи мархалада махаллий санъатгарларни фалаж қилиш бўлади; буни натижасида европа давлатлари ривожланади, мисол тариқасида хиндистонни 18 асрни иккинчи ярмида  британия томонидан эгаллаб олинишига ишора қилса бўлади.

 (همایون الهی،امپریالیسم وعقب‌ماندگی،تهران،اندیشه، ۱۳۶۷، ص۱۷)

Шунингдек истеъмор сиёсий жихатдан олиб қараганда  ташқи қудратли гурухнинг бошқа одамлар ё мамлакатни устида хукмронлик қилиши  маъносидадир. Марксистлар истеъмор сўзини ўрнига унга ўхшаш “империализм” сўзидан фойдаланишади. Хақиқатда империализм шундай бир хукуматга ишлатиладики, унда бир қудратманд хоким ўзини яқин ва узоғидаги  жуда кўп мамлакатларга хукмронлик қилади, ( императорларга ўхшаш) лекин кейинроқ мустақим ё ғайри мустақим қудратли давлатларнинг хокимиятига империализм номи берилди. 

 (ولفگانگ،نظريه‌هاي امپرياليسم،صص 12 ـ‌7)

Истеъмор уч мархалага қадимги, янги ва нихоятда янги.

سَوال: اِستِعمار نِیمَه وَ اوُنِی اِمپِیرِیالِیزم بِیلَن فَرقِی نِیمَه دَه؟

جَواب: “اِستِعمار” عَرَب تِیلِیدَه (عمر) اِیلدِیزِیدَن بُولِیب رِواجلَنِیشنِی، آبادانلَشتِیرِیشنِی طَلَب قِیلِیش مَعناسِیدَه دِیر، بُو فرَنسُوز تِیلِیدَگِی کالِنالِیزم ( colonialism ) سُوزِینِی لوُغَت جِهَتِیدَن مَدَنِیَتلِی دَولَتلَردَن بِیر گوُرُوه اَهالِیسِی یُوق یاکِی آبادانچِیلِیک، مَدَنِیَت جِهَتِیدَن کَم رِواجلَنگن دِیارلَرگه مَنَه بُو دِیارلَرنِی آبادانلَشتِیرِیش اوُچُون مُهاجِرَت قِیلِیشلَرِیگه اَیتِیلَدِی. لِیکِن اِستِعمار سُوزِینِی واقِیعِیَتدَگِی کوُرِینِیشِی اوُنِی لوُغَوِی مَعناسِیدَن فَرق قِیلَدِی، عَمَلدَه قُدرَتلِی جَمِیعَتلَر وَ دَولَتلَرنِینگ باشقَه جَمِیعَتلَر وَ دِیارلَرنِی اوُلَردَن فایدَلَنِیش، بَهرَه آلِیش نِیَتِیدَه باسِیب آلِیشلَرِیگه اَیتِیلَدِی.   (محمود طلوعى، فرهنگ جامع سیاسى.ص15)

“اِستِعمار” سُوزِینِی اِصطِلاحِی بِیر جَمِیعَتنِینگ باشقَه رِواجلَنگن مِلَّت یا دَولَتنِینگ سِیاسِی یا اِقتِصادِی یا مَدَنِیَت جِهَتِیدَن قوُل آستِیدَه بُولِیشِیدَگِی، بَندَه لِیک قِیلِیشِیدَگِی حالَتِیگه اِشارَه قِیلَدِی.     (ویلیام کولب،فرهنگ علوم اجتماعی، ص 57.)

سِیاسَت اِقتِصادِی جِهَتدَن یَجشِی رِواجلَنمَگن آدَملَرنِی، دَولَتلَرنِی طَبِیعِی مَنبَعلَرِیدَن فایدَلَنِیشنِی، بَهرَه آلِیشنِی، اوُلَرنِی قوُل قِیلِیشنِی اوُستِیگه وَ اِستِعمارگَر دَولَتنِی سِیاسِی، حَربِی، اِقتِصادِی حُکمرانلِیگِینِی اوُرنَتِیش اوُچُون اوُلَرنِی فَن،اِقتِصاد، مَدَنِیَت جِهَتِیدَن رِواجلَنِیشِیگه مانِعلِیک قِیلِیشنِی اوُستِیگه بِینا قِیلِینگندِیر. یاکِی باشقَه عِبارَه بِیلَن اَیتگندَه، اِستِعمار شوُندَی بِیر جَرَیانکِی بُونِی واسِیطَه سِیدَه بِیر قُدرَتلِی مِلَّت، اوُزِینِی اِقتِصادِی، حَربِی، سِیاسِی، اِجتِمائِی حُکمرانلِیگِینِی ضَعِیف جَمِیعَت یا مِلَّتنِی اوُستِیدَه مَجبُورلَب یُورِیتَدِی. مَنَه بُو جَرَیان جَمِیعَتدَگِی مَحَلِّی اَهالِینِی نابوُد بوُلِیشِیگه یاکِی اوُلَردَن بَهرَه آلِینِیشِیگه سَبَب بوُلِیشِی یاکِی مَنَه بُو جَمِیعَتدَگِی آدَملَرنِینگ بِیر قِیسمِینِی یاردَمِی وَ اِیشتِراکِیدَه بُولِیشِی موُمکِین  (افشاري راد،فرهنگ علوم سياسى،ص 95)

سَیِّد جَمالِ الدِّین اَسَد آبادِینِی نَظَرِیدَه “اِستِعمار”سُوزِی آبادانلَشتِیرِیشدَن کوُرَه کوُپراق قوُلچِیلِیک، آزاد کِیشِیلَرنِی قوُلگه اَیلَنتِیرِیش، خَراب قِیلِیشگه یَقِیندِیر.   (موثقی -،علل وعوامل ضعف وانحطاط مسلمین دراندیشه‌های سیاسی وآرای اصلاحی سیدجمال‌الدین اسدآبادی،ص 94)

اِستِعمار سُوزِینِی مَضمُونِینِی تَشکِیل قِیلگن هِیلمَه- هِیل عامِللَرنِی نَظَرگه آلگن حالدَه، قوُیِیدَگِی تَعرِیفلَر عُمُومِی صُورَتدَه اوُنِی مَعناسِینِی بَیان قِیلَه آلَدِی: “اِستِعمار سِیاسِی وَ اِقتِصادِی بِیر رِیجِیم بُولِیب بِیر دِیار یا مَملَکَتدَه باشقَه بِیر یاکِی بِیر نِیچَه دَولَت تامانِیدَن بَرقَرار قِیلِینَدِی وَ مَنَه بُو یوُل آرقَلِی تَشقِی دَولَت (یاکِی دَولَتلَر) مَنَه بُو مَملَکَتدَه شوُندَی توُزُومنِی اوُرنَتِیشَدِیکِی، آدَملَرنِی راضِیلِیگِیسِیز اوُنِی اوُلَرگه مَجبُورلَب یوُکلَنَدِی، بُوندَن بُولگن اَساسِی مَقصَد تَشقِی مَنفَعَتلَرنِی تَأمِینلَشدِیر.  (مجید رهنما، مسائل کشورهای آسیایی،آفریقایی ،ص۱۶ )

مَنَه بُو اَصلِی اِستِعمارگرلَرنِی بِیرِینچِی مَرحَلَه دَگِی بِیلگِیلَرِی، یِوراپَه دَولَتلَرِینِی مَنفَعَتلَرِینِی حِمایَه قِیلِیش اوُچُون قِیلِینَدِیگن زوُرَوانلِیکدِیر، اِیککِینچِی مَرحَلَه دَه مَحَلِّی صَنعَتگرلَرنِی فَلَج قِیلِیش بُولَدِی؛ بُونِی نَتِیجَه سِیدَه یِوراپَه دَولَتلَرِی رِواجلَنَدِی، مِثال طَرِیقَه سِیدَه هِندِستاننِی 18 عَصرنِی اِیککِینچِی یَرمِیدَه برِیطَنِیَه تامانِیدَن اِیگللَب آلِینِیشِیگه اِشارَه قِیلسَه بُولَدِی.   (همایون الهی،امپریالیسم وعقب‌ماندگی،تهران،اندیشه، ۱۳۶۷، ص۱۷)

شُونِینگدِیک اِستِعمار سِیاسِی جِهَتدَن آلِیب قَرَگندَه تَشقِی قُدرَتلِی گوُرُوهنِینگ باشقَه آدَملَر یا مَملَکَتنِی اوُستِیدَه حُکمرانلِیک قِیلِیشِی مَعناسِیدَه دِیر. مَرکسِیستلَر اِستِعمار سُوزِینِی اوُرنِیگه اوُنگه اوَحشَش “اِیمپِیرِیالِیزم” سُوزِیدَن فایدَلَنییشَدِی. حَقِیقَتدَه اِیمپِیرِیالِیزم شوُندَی بِیر حُکوُمَتگه اِیشلَتِیلَدِیکِی، اوُندَه بِیر قُدرَتمَند حاکِم اوُزِینِی یَقِین وَ اوُزاغِیدَگِی جُودَه کوُپ مَملَکَتلَرگه حُکمرانلِیک قِیلَدِی،(اِیمپِیرَتارلَرگه اوُحشَش) لِیکِن کِییِینراق مُستَقِیم یا غَیرِی مُستَقِیم قُدرَتلِی دَولَتلَرنِینگ حاکِمِیَتِیگه اِیمِپیرِیالِیزم نامِی بِیرِیلَدِی.   (ولفگانگ،نظريه‌هاي امپرياليسم،صص 12 ـ‌7)

اِستِعمار اوُچ مَرحَلَه گه قَدِیمگِی، یَنگِی وَ نِهایَتدَه یَنکِی.

س. استعمار یعنی چه و چه فرقی با امپریالیسم دارد؟

 ج: «استعمار» به زبان عربی از ریشه (عَمَرَ) به معناى طلب عمران و آبادانى است که ترجمه ی واژه ی فرانسوی کلینالیزم(colonialism)است که این هم از کلنی مشتق است. استعمار از لحاظ لغوي به معناي مهاجرت گروهي از افراد كشورهاي متمدن به سرزمين‌هاي خالي از سكنه يا كم‌رشد به منظور عمران يا متمدن كردن آن سرزمين است. لكن واقعيت پديده­ي استعمار با معناي لغوي آن متفاوت است و در عمل به معناي تسلط جوامع و كشورهاي قدرتمند بر جوامع و سرزمين‌هاي ديگر به منظور استثمار و بهره‌كشي از آن‌ها در آمد. (محمود طلوعى، فرهنگ جامع سیاسى.ص15)

  اصطلاح «استعمار» اشاره دارد به حالت زیردستى یا بندگى اجتماع، کشور یا ملتى که از لحاظ سیاسى، یا اقتصادى و یا فرهنگى زیر سلطه‏ ى اجتماعى یا ملت پیشرفته‏اى است. (ویلیام کولب،فرهنگ علوم اجتماعی، ص 57.)

سیاست مبتنى بر برده کردن، سودجویى از منابع طبیعى و بهره‏ کشى از مردم و کشورهایى که از نظر اقتصادى کم رشد هستند و ممانعت از پیشرفت فنى و اقتصادى و فرهنگى آنها براى تحکیم سلطه‏ ى سیاسى، نظامى و اقتصادى دولت استعمارگر است. به عبارت دیگر، استعمار جریانى است که از طریق آن، یک ملت قدرتمند،سلطه‏ ى اقتصادى، نظامى، سیاسى، و اجتماعى خود را بر یک جامعه یا ملت ضعیف اعمال مى ‏کند. این جریان ممکن است همراه با نابودى بومیان جامعه یا بهره ‏کشى از آنان و یا به کمک و شرکت بخشى از افراد آن جامعه صورت گیرد. (افشاري راد،فرهنگ علوم سياسى،ص 95)

«استعمار» به نظر سید جمال‏الدین اسدآبادى، استعباد و برده ساختن آزادان و آزادگان و تخریب نزدیک‏تر است تا به عمران و آبادانى. (موثقی -،علل وعوامل ضعف وانحطاط مسلمین دراندیشه‌های سیاسی وآرای اصلاحی سیدجمال‌الدین اسدآبادی،ص 94)

با توجه به عوامل گوناگونی که مفهوم استعمار را تشکیل می‌دهد، تعریف ذیل می‌تواند به نحو جامع معنای آن را بیان کند: «استعمار رژیم سیاسی و اقتصادی است که در یک سرزمین یا کشور، از طرف یک (یا چند) دولت خارجی، برقرار می‌شود و از این رهگذر، دولت (یا دولت‌های) خارجی، نظامی را در آن سرزمین مستقر می‌سازند که بدون رضایت مردم از خارج بر آنان تحمیل شده و هدف اصلی آن تامین منافع خارجیان و عمال آنان است. (مجید رهنما، مسائل کشورهای آسیایی،آفریقایی ،ص۱۶ )

از مشخصات اصلی استعمار در وهله اول، اعمال زور در جهت حفظ منافع کشورهای اروپایی است و در وهله دوم فلج کردن صنعتگران بومی؛ که در نتیجه به توسعه کشورهای اروپایی می‌انجامد و به عنوان مثال می‌توان به استثمار هندوستان توسط بریتانیا در نیمه دوم قرن هیجدهم میلادی اشاره کرد. (همایون الهی،امپریالیسم وعقب‌ماندگی،تهران،اندیشه، ۱۳۶۷، ص۱۷)

بنابراين استعمار از لحاظ سياسي به معناي حاكميت گروهي از قدرت‌هاي خارجي بر مردم يا بر سرزمين ديگر است. ماركسيست‌ها به جاي كلمه ي استعمار از كلمه ي مشابهي تحت عنوان «امپرياليسم» استفاده مي‌كنند. امپرياليسم در حقيقت به حكومتي اطلاق مي‌شود كه در آن يك حاكم نيرومند بر بسياري از سرزمين‌هاي دور و نزديك حكومت داشت، (همانند امپراطوري‌ها) ولي بعدها به هرگونه حاكميت مستقيم و غيرمستقيم كشورهاي قدرتمند و كشورهاي ديگر عنوان امپرياليسم داده شد. (ولفگانگ،نظريه‌هاي امپرياليسم،صص 12 ـ‌7)

استعمار به سه مرحله ی استعمار قدیم، نو و فرانو تقسیم می شود.

---

Сизни “дин”ингиз нима? Ислом ё секуляризм?

Бисмиллахир рохманир рохим

«إنِ الْحَمْدَ لِلَّهِ، نَحْمَدُهُ، وَنَسْتَعِينُهُ، وَنَسْتَغْفِرُهُ، وَنَعُوذُ بِاللَّهِ مِنْشُرُورِ أَنْفُسِنَا، وَمِنْ سَيِّئَاتِ أَعْمَالِنَا، مَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلَا مُضِلَّ لَهُ ، وَمَنْ يُضْلِلْ فَلَا هَادِيَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّااللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ»

Албатта хамд ва сано танхо аллохга лойиқдир, унга шукр айтамиз ва ундан ёрдам сўраймиз, ва ундан мағфират талаб қиламиз ва ўзимизни нафсларимизни  шарридан ,амалларимизни ёмонлигидан аллохдан панох сўраймиз, кимни аллох хидоят қилса уни хеч ким гумрох қила олмайди, кимники аллох гумрох қиладиган бўлса уни хеч ким хидоят қила олмайди, ва аллохдан ўзга илох йўқлигига ва уни шериксиз эканига гувохлик бераман, Мухаммад уни бандаси,элчиси эканига шаходат бераман.  

یأْ أیهَاْ الَّذِینَ آمَنُوْاْ اتَّقُوا اللهَ حَقَّ تُقَاْتِهِ وَلاَتَمُوْتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُون” (آل عمران /102)

“Эй мўъминлар, аллохдан хақ-рост қўрқиш билан қўрқинглар ва фақат мусулмон бўлган холларингда дунёдан ўтинглар!”

 یأْ أیهَا النَّاْسُ، اتَّقُوْاْ رَبَّکُمُ الَّذِی خَلَقَکُم مِنْ نَّفْسٍ وَّاحِدَةٍ وَّ خَلَقَ مِنْهَاْ زَوْجَهَاْ وَ بَثَّ مِنْهُمَاْ رِجَالاً کَثِیراً وَّ نِسَاءً وَّاتَّقُوْاْ اللهَ الَّذِی تَسَاءَلُوْنَ بِهِ وَالأرْحَاْمَ إِنّ اللهَ کَاْنَ عَلَیکُمْ رَقِیبَاً  (نساء /1)

“Эй инсонлар! Сизларни бир жондан (одамдан) яратган ва ундан жуфтини (хавони) вужудга келтирган хамда у икковидан кўп эркак ва аёлларни тарқатган парвардигорингиздан қўрқингиз! Яна ораларингиздаги савол- жавобларда ўртага номи солинадиган аллохдан қўрқингиз ва қариндош- уруғларингиз ( билан ажралиб кетишдан сақланингиз)! Албатта аллох устингизда кузатувчи бўлган зотдир.”

 -یأْ أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوْاْ اتَّقُوا اللهَ وَ قُوْلُوْاْ قَوْلاً سَدِیداً * يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمَالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَن يُطِعْ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فَازَ فَوْزًا عَظِيمًا (احزاب / 70)

“Эй мўъминлар, аллохдан қўрқинглар, тўғри сўзни сўзланглар! ( шунда аллох) ишларингизни ўнглар ва гунохларингизни мағфират қилур. Ким аллохга ва унинг пайғамбарига итоат этса, бас у улуғ бахтга эришибди.”

Аммо баъад:

  “إِنَّ أَصْدَقَ الْحَدِيثِ كِتَابُ اللَّهِ وَ خَيْرَ الْهَدْىِ هَدْىُ مُحَمَّدٍ وَشَرَّ الأُمُورِ مُحْدَثَاتُهَا وَكُلَّ مُحْدَثَةٍ بِدْعَةٌ وَكُلَّ بِدْعَةٍ ضَلاَلَةٌ وَكُلَّ ضَلاَلَةٍ فِي النَّارِ ”

Энг рост сўз аллохни китоби ва энг яхши равиш Мухаммад саллаллоху алайхи васалламни равишидир, энг ёмон иш динда янгилик вужудга келтиришдир, динда янги пайдо бўлган нарса, бидъатдир; хар қандай бидъат гумрохлик ва хар бир  гумрохлик эса жаханнамдадир.

Ассаламу алайкум ва рохматуллохи ва барокатух.

Аллох таоло мархамат қиладики:

قَاتِلُواْ الَّذِینَ لاَ یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلاَ بِالْیَوْمِ الآخِرِ وَلاَ یُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللّهُ وَرَسُولُهُ وَلاَ یَدِینُونَ دِینَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِینَ أُوتُواْ الْکِتَابَ حَتَّى یُعْطُواْ الْجِزْیَةَ عَن یَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ (توبه/29)

Аллохга ва охират кунига  ишонмайдиган, аллох ва унинг пайғамбари харом деган нарсани харом деб билмайдиган, хақ ( яъни ислом) динига эътиқод қилмайдиган ахли китоблардан иборат бўлган кимсаларга қарши то улар хорланган (мағлуб) холларида  ўз қўллари билан (зиммаларидаги ) солиқни тўламагунларича жанг қилингиз!

Шубхасиз ахли китоблар худо,қиёмат, харом ва халол борасида ўзларини ақидаларининг асосига кўра ўз тасаввуротларига эгадирлар, аммо аллох таоло бундай тасаввуротларни қабул қилмайди,балким охирги  элчиси томонидан баён қилинган ақиданигина қабул қилади. 

-Хар бир киши худо хақида ўзини тасаввурига,таърифига эга, аммо бир мусулмон қуръонда ва пайғамбар орқали ўзини таништирган аллохни қабул қилади.

-Хар бир киши “қиёмат” хақида хам ўзини тасаввурига, таърифига  эга,аммо бир мусулмон киши аллох таоло ўзини охирги элчиси орқали сифатлаган қиёматни қабул қилади.

-Хар бири кишини “озодлик” ва “мамнуъият” хақида ўзига хос тасаввури бор, аммо бир мусулмон аллох “озод” дейдиган “озодлик” нигина “озодлик” деб  ва аллох “мамнуъ” қилган нарсани “мамнуъият” деб қабул қилади.

 “Дин” ни таърифи хақида хам инсонларни ўртасида жуда кўп ихтилофлар мавжуд, қуръон нозил бўлган араб тилида ва қуръон оятларида “дин” ни маъноси нима эканини билишимиз керак?

Бир араб учун дин калимаси зикр қилинган пайтда, у тўрт маънони ўз ичига олар эди:

ادامه خواندن Сизни “дин”ингиз нима? Ислом ё секуляризм?

Савол: агар дин комил бўладиган бўлса мана шунча ижтиходларни нима маъноси бор? Мана шунча хилма-хил ижтиходлар мусулмонларни ўртасидаги  шунчалик кўп тафарруқ ва ўлим,қирғинларга боис бўлмаганми?

Жавоб: агар Қатодадан нақл қилинган қуръон оятларини сони 6219 та оят ва ибни Масъуддан ривоят қилинган 6218 та оят ва бисмиллах билан бошланган хар бир сурани хам бир оят,деб хисоблайдиган кишилардан нақл қилинган 6666 оятларни   

 (ابن عطیه متاخر، مقدمتان فی علوم القرآن، ص۲۴۶./ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۳۰. / زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۱-۲۵۲)

орасидан 6400 оят эътиқодлар ва унга тегишли масалалар хақидадир, буни сабаби хам шуки мана бу доирадаги ишлар бўйича  башарни,инсонни ижтиходларига эхтиёж  қолмаслиги керак эди.

Чунки бу ақидага томон харакат қилишни бош нуқтаси хисобланади, агар иймон ва ақида масаласида ижтиход қилинадиган бўлса ихтилоф вужудга келади ва албатта хар бир мужтахид,шахс “бир асос” ни вужудга келтиради,шунга қараб “харакат қилиш йўли” хам ўзгаради, аллох таоло мана шундай ишларни олдини олиш учун нихоятда батафсил қилиб баён қилган ва инсонни ижтиход қилиш қудратига имкон қўйган эмас. Мисол тариқасида айтадиган бўлсак, қуръонда хатто кичкина ширк хақида хам батафсил сухбат қилинмаганини топа олмайсиз.

 Натижада хеч кимни ақида борасида ижтиход қилишга хаққи йўқ. Хар бир башар ўзини қодир бўлганича истидлол қилади ва иймони мустахкамлайди ва ўзини йўлида жони ва моли,қонини фидо қиладиган даражага ета олади. Бу ердаги истидлол юнонликларни муллоларига ўхшаган фақат уларни ўзлари биладиган,бошқалар эса уларга тақлид қиладиган истидлол бўлмаслиги керак.

Хорун Рашидни даврида “байтул хикмах муъассасаси” га баъзи уламоларни юноний,эроний,хиндий матнларни таржима қилиш учун……….ишга олинади ва натижада баъзилар юнонийзада,баъзилар эса эронийзада бўлишади. Мана бу дастадаги кишилар шунчалик мағрур бўлиб кетишадики, хар қандай асл юнонни фалсафасига,мантиғига тўғри келмаса уни қабул қилишмасди ва қуръонни унга мослаштиришга харакат қилишарди, мана шу ерда ақида масаласидаги ижтиходлар хосил бўлган. Ундан олдин бундай нарса умуман бўлган эмас. Мана шу ерда мўътазилани қудратга келиши,кириб келиши учун шароит яратилган.

Пайғамбаримизни замонида хар қандай араб содда тил билан қуръонни тушунарди ва иймон келтирарди, мана бу қуръонни 6400 ояти билан қилинадиган ягона ишдир,қолган 200 оят эса ахкомлар, шу равишда талоқ,намоз, хаж, рибони харом бўлиши,хадлар ва …….абадий шу холича қолади, хаво ва сув,ёруғликка ўхшаган нарсалар хам шу холича давом этади ва мужтахидга ё мутахассисликка эхтиёжи йўқ, улардан мана шу холда фойдаланса бўлади. Чунки қуръонга хеч қандай ташқаридан ортиқча нарса киргизилмаган.

Оятларни андак қисмида эса масалалар умумий суратда баён қилинган, майда жузъиётлари эса замон ва маконга қараб фарқ қилади. чунки агар уни жузъиётлари хам баён қилинганда юзлаб балким минглаб жилд китобга эхтиёж пайдо бўларди, мана бу иш аллохга осон аммо башар уни хифз қилиш,ёдлаш ва бу китобларни сақлашга қодир эмас, бунга қўшимча равишда инсонни истеъдодлари хам бекор бўларди. Лекин мана бу андак оятлар худди инсонни ихтиёридаги маъдан конларига ўхшаб қолади.

Маъдан тошларидан чиқариладиган темир конларига ўхшайди, мана бу оятлар шу маъданларга ўхшаб инсонни ихтиёридадир. Темир конларига ўхшаш уни чиқариб олиш ва фойдаланиш инсонни ўзига берилган неъмат бўлиб, инсон мана бу маъданлардан овозга,тасвирга,иссиқликка оид нарсаларни,қурол- аслаха ва бошқа жуда кўп асбобларни………. ишлаб чиқаради, бу ишлар башарни замони,макони,ривожланиши қараб ўзгариб туради,аммо истеъдоди,қобилияти йўқолиб кетмайди. Шунга ўхшаш мана бу оятлардан фойдаланиш хам инсонни ихтиёрида бўлиб, у ўзини ихтиёридаги маъдандан чиқариб олиб фойдалана олади.

Бу ерда очиқ-ойдин кўриниб турганидек,тиришиб-тирмашиб фаол харакат қилишни,бу хақида изланишни ўрнига ўтиб кетган кишиларга  кўр-кўрона тақлид қилишади( зухруф/23-24) , агар бир шахс ўзини мутаъассиблиги,калта фикрлаши билан бундан бир неча аср олдинги иситиш воситаларини ё қурол-аслахани, ўқ-яроғларни, транспорт воситаларини бугунги кундаги ривожланган воситалардан афзал кўриб  турса,нихоятда масхарали иш бўлади.  

سَوال: اَگر دِین کامِل بُولَدِیگن بوُلسَه مَنَه شوُنچَه اِجتِهادلَرنِی نِیمَه مَعناسِی بار؟ مَنَه شوُنچَه هِیلمَه – هِیل اِجتِهادلَر مُسُلمانلَرنِی اوُرتَسِیدَگِی شوُنچَه لِیک تَفَرُّق وَ اوُلِیم، قِیرغِینلَرگه بائِث بوُلمَگنمِی؟

جَواب: اَگر قَتادَه دَن نَقل قِیلِینگن قُرآن آیَتلَرِینِی سانِی 6219 تَه آیَت وَ اِبنِ مَسعُوددَن رِوایَت قِیلِینگن 6218 تَه آیَت وَ بِسمِ الله بِیلَن باشلَنگن هَر بِیر سُورَه نِی هَم بِیر آیَت، دِیب حِسابلَیدِیگن کِیشِیلَردَن نَقل قِیلِینگن 6666 آیَتلَرنِی  (اِبن عطیه متاخر، مقدمتان فی علوم القرآن، ص۲۴۶./ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۳۰. / زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۱-۲۵۲) آرَسِیدَن 6400 آیَت اِعتِقادلَر وَ اوُنگه تِیگِیشلِی مَسَلَه لَر حَقِیدَه دِیر، بُونِی سَبَبِی هَم شوُکِی مَنَه بُو دائِرَه دَگِی اِیشلَر بُویِیچَه بَشَرنِی، اِنساننِی اِجتِهادلَرِیگه اِیختِیاجِی قالمَسلِیگِی کِیرَک اِیدِی.

چُونکِی بُو عَقِیدَه گه تامان حَرَکَت قِیلِیشنِی باشقَه نُوقتَه سِی حِسابلَنَدِی، اَگر اِیمان وَ عَقِیدَه مَسَلَه سِیدَه اِجتِهاد قِیلِینَدِیگن بُولسَه اِیختِلاف وُجُودگه کِیلَدِی وَ اَلبَتَّه هَر بِیر مُجتَهِد، شَخص “بِیر اَساس” نِی وُجُودگه کِیلتِیرَدِی، شوُنگه قَرَب “حَرَکَت قِیلِیش یوُلِی” هَم اوُزگرَدِی، اَلله تعالی مَنَه شوُندَی اِیشلَرنِی آلدِینِی آلِیش اوُچُون نِهایَتدَه بَتَفصِیل قِیلِیب بَیان قِیلگن وَ اِنساننِی اِجتِهاد قِیلِیش قُدرَتِیگه اِمکان قوُیگن اِیمَس. مِثال طَرِیقَه سِیدَه اَیتَدِیگن بوُلسَک، قُرآندَه حَتّی کِیچکِینَه شِرک حَقِیدَه هَم بَتَفصِیل صُحبَت قِیلِینمَگنِینِی تاپَه آلمَیسِیز.

نَتِیجَه دَه هِیچ کِیمنِی عَقِیدَه بارَسِیدَه اِجتِهاد قِیلِیشگه حَققِی یُوق. هَر بِیر بَشَر اوُزِینِی قادِر بوُلگنِیچَه اِستِدلال قِیلَدِی وَ اِیمانِینِی مُستَحکَملَیدِی وَ اوُزِینِی یُولِیدَه جانِی وَ مالِی، قانِینِی فِدا قِیلَدِیگن دَرَجَه گه یِیتَه آلَدِی. بُو یِیردَگِی اِستِدلال یوُنانلِیکلَرنِی مُلّا لَرِیگه اوُحشَگن فَقَط اوُلَرنِی اوُزلَرِی بِیلَدِیگن، باشقَه لَر اِیسَه اوُلَرگه تَقلِید قِیلَدِیگن اِستِدلال بُولمَسلِیگِی کِیرَک.

 هارُون رَشِیدنِی دَورِیدَه “بَیتُ الحِکمَه مُئَسَّسَه سِی”گه بَعضِی اوُلامالَرنِی یُونانِی، اِیرانِی، هِندِی مَتنلَرنِی تَرجِیمَه قِیلِیش اوُچُون……..اِیشگه آلِینَدِی وَ نَتِیجَه دَه بَعضِیلَر یُونانِیزَدَه، بَعضِیلَر اِیسَه اِیرانِیزَدَه بُولِیشَدِی. مَنَه بُو دَستَه دَگِی کِیشِیلَر شوُنچَه لِیک مَغرُور بُولِیب کِیتِیشَدِیکِی، هَر قَندَی اَصل یُوناننِی فَلسَفَه سِیگه ، مَنطِیغِیگه توُغرِی کِیلمَسَه اوُنِی قَبُول قِیلِیشمَسدِی وَ قُرآننِی اوُنگه ماسلَشتِیرِیشگه حَرَکَت  قِیلِیشَردِی، مَنَه شوُ یِیردَه عَقِیدَه مَسَلَه سِیدَگِی اِجتِهادلَر حاصِل بُولگن. اوُندَن آلدِین بوُندَی نَرسَه عُمُوماً بُولگن اِیمَس. مَنَه شوُ یِیردَه مُؤتَزِیلَه نِی قُدرَتگه کِیلِیشِی، کِیرِیب کِیلِیشِی اوُچُون شَرائِط یَرَتِیلگن.

پَیغَمبَرِیمِیزنِی زَمانِیدَه هَر قَندَی عَرَب ساددَه تِیل بِیلَن قُرآننِی توُشُونَردِی اِیمان کِیلتِیرَردِی، مَنَه بُو قُرآننِی 6400 آیَتِی بِیلَن قِیلِینَدِیگن یَگانَه اِیشدِیر، قالگن 200 آیَتِی اِیسَه اِحکاملَر، شوُ رَوِیشدَه طَلاق، نَماز، حَج، رِبانِی حَرام بُولِیشِی، حَدلَر وَ ……..اَبَدِی شُو حالِیچَه قالَدِی، هَوا وَ سُوو، یارُوغلِیکگه اوُحشَگن نَرسَه لَر هَم شُو حالِیچَه دَوام اِیتَدِی وَ مُجتَهِدگه یا مُتَخَصِّصلِیکگه اِیختِیاجِی یوُق، اوُلَردَن مَنَه شُو حالدَه فایدَلَنسَه بُولَدِی. چُونکِی قُرآنگه هِیچ قَندَی تَشقَرِیدَن آرتِیقچَه نَرسَه کِیرگِیزِیلمَگن.

آیَتلَرنِی اَندَک قِیسمِیدَه اِیسَه مَسَلَه لَر عُمُومِی صُورَتدَه بَیان قِیلِینگن، مَیدَه جُزئِیاتلَرِی اِیسَه زَمان وَ مَکانگه قَرَب فَرق قِیلَدِی. چُونکِی اَگر اوُنِی جُزئِیاتلَرِی هَم بَیان قِیلِینگندَه یُوزلَب بَلکِیم مِینگلَب کِتابگه اِیختِیاج پَیدا بُولَردِی، مَنَه بُو اِیش اَلله گه آسان اَمّا بَشَر اوُنِی خِفط قِیلِیش، یادلَش وَ بُو کِتابلَرنِی سَقلَشگه قادِر اِیمَس، بُونگه قوُشِیمچَه رَوِیشدَه اِنساننِی اِستِعدادلَرِی هَم بِیکار بُولَردِی. لِیکِن مَنَه بُو اَندَک آیَتلَر حُودِّی اِنساننِی اِیختِیارِیدَگِی مَعدَن کانلَرِیگه اوُحشَب قالَدِی.

مَعدَن تاشلَرِیدَن چِیقَرِیلَدِیگن تِیمِیر کانلَرِیگه اوُحشَیدِی، مَنَه بُو آیَتلَر شوُ مَعدَنلَرگه اوُحشَب اِنساننِی اِیختِیارِیدَه دِیر. تِیمِیر کانلَرِیگه اوُحشَش اوُنِی چِیقَرِیب آلِیش وَ فایدَلَنِیش اِنساننِی  اوُزِیگه بِیرِیلگن نِعمَت بوُلِیب، اِنسان مَنَه بُو مَعدَنلَردَن آوازگه، تَصوِیرگه، اِیسسِیقلِیکگه آئِد نَرسَه لَرنِی، قوُرال- اَسلَحَه وَ باشقَه اَسبابلَرنِی ………اِیشلَب چِیقَرَدِی، بُو اِیشلَر بَشَرنِی زَمانِی، مَکانِی، رِواجلَنِیشِیگه قَرَب اوُزگرِیب توُرَدِی، اَمّا اِستِعدادِی، قابِیلِیَتِی یوُقالِیب کِیتمَیدِی. شوُنگه اوُحشَش مَنَه بُو آیَتلَردَن فایدَلَنِیش هَم اِنساننِی اِیختِیارِیدَه بُولِیب، اوُ اوُزِینِی اِیختِیارِیدَگِی مَعدَندَن چِیقَرِیب آلِیب فایدَلَنَه آلَدِی.

بُو یِیردَه آچِیق – آیدِین کوُرِینِیب توُرگنِیدِیک، تِیرِیشِیب- تِیرمَشِیب فَعال حَرَکَت قِیلِیشنِی، بُو حَقِیدَه اِیزلَنِیشنِی اوُرنِیگه اوُتِیب کِیتگن کِیشِیلَرگه کوُر- کوُرانَه تَقلِید قِیلِیشَدِی ( زخرف/ 23-24)، اَگر بِیر شَخص اوُزِینِی مُتَعَصِّبلِیگِی، کَلتَه فِکرلَشِی بِیلَن بوُندَن بِیر نِیچَه عَصر آلدِینگِی اِیسِیتِیش واسِیطَه لَرِینِی  بُوگوُنگِی کوُندَه رِواجلَنگن واسِیطَه لَردَن اَفضَل کوُرِیب توُرسَه، نِهایَتدَه  مَسخَرَه لِی اِیش بُولَدِی.

س: اگر دین کامل است اینهمه اجتهاد چه معنی دارد؟ آیا اینهمه اجتهادات مختلف باعث اینهمه تفرق و کشت و کشتار بین مسلمین نشده؟

ج: اگر تعداد آیات قرآن را به نقل از قتاده  ۶۲۱۹ آیه  و به نقل از ابن مسعود ۶۲۱۸ آیه و به نقل از کسانی که بسم الله شروع هر سوره را نیز یک آیه می دانند 6666 آيه بدانيم (ابن عطیه متاخر، مقدمتان فی علوم القرآن، ص۲۴۶./ سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۳۰. / زرکشی، البرهان فی علوم القرآن، ج۱، ص۲۴۹-۲۵۱-۲۵۲) 6400 آيه در مورد اعتقاديات و متعلقات آن مي باشد آن هم بدين دليل كه كار در اين حيطه بدست بشر و اجتهاد انسان نيفتد .

چون مبدأ حركت عقيده است و اگر اجتهاد در مسئله ايمان و عقيده صورت گيرد اختلاف حاصل شده و طبعاً هر مجتهد و شخصي « مبدأي»  را به وجود آورده و قطعاً « مسير حركت » نيز تغيير خواهد كرد و خداوند براي جلوگيري از وقوع چنين امري آن را به تفصيل بيان نموده و قدرت اجتهاد انسان را منهدم نموده و خلع كرده است . به عنوان مثال تحدي مي نمائيم كه كوچكترين شركي وجود ندارد كه در قرآن به تفصيل از آن بحث نشده باشد .

 در نتيجه كسي حق اجتهاد در عقيده را ندارد. و هر فرد بشري در حد توان خود مي تواند استدلال نموده و ايمانش را استوار گرداند و در راهش به چنان درجه اي برسد كه جان و مال و خونش را نثار گرداند. نه فقط استدلال يوناني كه فقط ملاهاي يوناني زده بلدند و ديگران چون بلد نيستند بايد تقليد كنند.

در زمان هارون الرشيد در« مؤسسه بيت الحكمه» بعضي از علما جهت ترجمه متون يوناني، ايراني، هندي و … به اجاره گرفته شدند كه در نتيجه بعضي يوناني زده، بعضي ايراني زده شدند. . این دسته چنان مغرور شدند كه هر اصلي با فلسفه و منطق يوناني هماهنگ نبود آن را قبول نمي كردند و قرآن را موافق با آن مي كردند و از اينجا بود كه مسئله اجتهاد در عقيده حاصل شد و بس. وقبل از آن وجود نداشت. و از اینجا بود که زمینه های نفوذ و قدرت یابی معتزله فراهم شد. 

در زمان پيامبر هر عربي با زبان ساده قرآن را مي فهميد و ايمان مي آورد و اين تنها كاريست كه با 6400 آيه قرآن مي توان كرد و 200 آيه ديگر احكام اند و به همين شيوه تا ابد مي مانند طلاق، نماز، حج ، تحريم ربا،اخلاق، حد و … و به همان شيوه باقي مي مانند همچون هوا، آب ، روشنايي و نيازي به مجتهد و تخصص ندارند و همين جوري دست نخورده قابل استفاده اند. چون هيچگونه ناخالصي وارد قرآن نگرديده كه كسي در صدد پاك نمودن آن برآيد.

و اندك آياتي كه باقي مي مانند بصورت كلياتي بيان شده اند و جزئياتش نسبت به زمان و مكان فرق مي كند. چون اگر جزئياتش بيان مي گرديد، نياز به چندين صد يا هزاران جلد كتاب بود كه اين امر براي خدا آسان است اما براي بشر امكان حفظ و نگهداري نبود و همچنين تمام استعدادهاي انساني به هدر مي رفت. اما اين آيات اندكي كه مانده اند همچون نعمتهاي مادي اينها نيز معدنش در اختيار انسان قرار دارد. همچون معدن آهن كه از سنگ معدن است و استخراج و تبديل آن به عهده بشر گذاشته شده است كه از همان معدن وسايل صوتي و تصويري، گرمايي، اسلحه و مهمات، وسايل حمل و نقل و … به تناسب زمـان و مكان و پيشرفت بشر استخراج مي گردند و استعداد و توانايي تسخير منهدم نمي شود. بدين صورت جزئياتش بر عهده انساني است كه از اين كلي و معدن در اختيار وي، استخراج نمايد .

و در اينجا هم به روشني پيداست كه به جاي جهد و كوشش فعالانه و مستمر و پي گير جايي براي تقليد و پيروي كور كورانه از گذشتگان باقي نمي ماند (زخرف/ 24- 23) چون خيلي مسخره خواهد بود كسي بيايد با تعصب و كوته فكري جنون آميزي تكنولوژي گرمايي يا اسلحه و مهمات و يا وسايل حمل و نقل چندين قرن پيش را برتر از پيشرفت كنوني دانسته و به تقليد از آن اصرار نمايد