دسته: مطالب به زبان ترکی(اویغوری، اوزبیکی، قزاقی، تورکمن و…)

مسلمان.

الله تعالی دینی اِسلامگه  اِیرگَشگنلرگه  اوُنی  باشلَنگن کُونیدَن باشلَب تا قِیامَت  کُونیگه چه  فَقَط  بیر اِسمنی تَنله گن  بُولیب، بُو هَم بُولسه “مُسُلمان” دِیگن نامدیر. مَنَه بُو اِسمنی الله تعالی  لا اله الّا الله ، یَعنی طاغُوتگه  کُفر کیلتیریب عِبادَتنی فَقَط الله نی اوُزیگه گینه  مَخصُوص قیلگن و مَنه بُو اِیکّی اَساسگه  تَسلیم  بُولگن  کِیشیلرگه  قُویگن؛

هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمينَ مِن قَبْلُ وَفِی هَذَا(حج/78)،

اوُزی  سِیزلرنی اِیلگه ریگی (مُقَدَّس  کِتابلرده) هَم، مَنه  شُو (قرآنده) هَم مُسُلمانلر (یَعنی  اوُزینی دینیگه  بُویسِینُوچیلر) دِیب اَته دی.

مُسُلمان  بِرادَرلر و آپَه – سِینگِیلّر! دِقّت  بیلن اِعتبار  بیرینگلر، مَنه  بُو اِسمنی الله تعالی  بُوتُون بَشَرِیَت  تاریخی  دَوامیده  اِسلام  دینیگه  اِیرگه شگه نلرگه  قُویگن، حاضیرده  هَم  بیزنی  اِسمیمیز مَنه  شُودیر. یِیرُو- آسمان،دِینگیز، تاغ، شَمال، قوُیاش و آینی اِسمینی  اوُزگه رتیره  آلمَگه نیمیزگه اوُحشَش، یَرَتگن  ذات  طَرَفیدَن  بُو اِسملرنی  اوُزگه رتیریشگه  هَم  بُویُوریلگن  اِیمَسمیز، الله تعالی بُوتوُن  تاریخ  دَوامیده گی  بَرچه  مُسُلمانلرگه  قُویگن  اِسمنی  هَم  اوُزگرتیره  آلمَیمیز. اَلبتّه  تاغنی اِسمینی  سِین  اوُزینگ  قُویگه نسَن، لیکن  سِینگه  الله تعالی نی  اوُزی  اِسمِینگنی  تَنله گن، اوُنی اوُزگه رتیره  آلمَیسَن.

شوُنگه  اُوحشَش “اِسلام دینی” هَم  بَرچه  پَیغَمبَرلرنی  رِسالتی  بُولگن، مَنه  شُو دینگه  اِیرگه شگه نلرگه “مُسُلمان” دیگن  نامنی  بیریلگن. اَگر  قُرآنّی  هَمّه سینی  قیدیریب  چیقسَنگیز هَم، اوُنده اِسلامگه  اِیرگه شگه نلرگه  “مُسُلمان” دَن  باشقه  اِسم  بیلن مُراجَعَت  قیلینمَگه نینی  کوُرَسیز. کوُریب  تُورگه نینگیزدیک  بُو اِسمنی بیزنی  یَرَتگن  ذاتنی  اوُزی  تانله گن  بُولیب، فَقَط  مَنه  بُو دینگه  اِیرگه شگن  کیشیلرگه  قوُییلگن و بُو دین قِیامَت  کوُنیگه چه  بیزلرگه   نازِل  قیلینگندیر.

МУСУЛМОН

Аллох таоло дини исломга эргашганларга уни бошланган кунидан бошлаб то қиёмат кунигача фақат бир исмни танлаган бўлиб, бу хам бўлса “мусулмон” деган номдир.  Мана бу исмни аллох таоло ла илаха иллаллох , яъни тоғутга куфр келтириб ибодатни фақат аллохни ўзигагина махсус қилган ва мана бу икки асосга таслим бўлган кишиларга қўйган;

هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمينَ مِن قَبْلُ وَفِی هَذَا(حج/78)،

Ўзи сизларни илгариги(муқаддас китобларда) хам, мана шу (қуръонда) хам мусулмонлар (яъни ўзини динига бўйсинувчилар) деб атади.

Мусулмон биродарлар ва опа-сингиллар! Диққат билан эътибор беринглар, мана бу исмни аллох таоло бутун башарият тарихи давомида ислом динига эргашганларга қўйган,хозирда хам бизни исмимиз мана шудир. Еру-осмон,денгиз, тоғ, шамол, қуёш ва ойни исмини ўзгартира олмаганимизга ўхшаш, яратган зот тарафидан бу исмларни ўзгартиришга хам буюрилган эмасмиз,аллох таоло бутун тарих давомидаги барча мусулмонларга қўйган исмни хам ўзгартира олмаймиз. Албатта тоғни исмини сен ўзинг қўйгансан, лекин сенга аллох таолони ўзи исмингни танлаган, уни ўзгартира олмасан.

Шунга ўхшаш “ислом дини” хам барча пайғамбарларни рисолати бўлган, мана шу динга эргашганларга “мусулмон” деган номни берилган. Агар қуръонни хаммасини қидириб чиқсангиз хам, унда  исломга эргашганларга “мусулмон”дан бошқа исм билан мурожаат қилинмаганини кўрасиз. Кўриб турганингиздек бу исмни бизни яратган зотни  ўзи танлаган бўлиб,фақат мана бу динга эргашган кишиларга қўйилган ва бу дин қиёмат кунигача бизларга нозил қилингандир.

علوی شیعه لرینینگ جریانیگه نسبتاً غولّاتنی نفوذی

خالد هورامی

علوی شیعه لرینینگ حرکتی اوموی شیعه لرینی حرکتیگه نسبتاً پرلیل رویشدگی بیر جریان بولیب، اولر اسلامی شوراگه اساسلنگن حکومتنی و اونی مؤسّسه لرینی قیتریش و سلطنتگه اساسلنگن حکومتلرگه قرشی مبارزه قیلیشردی.

بو حرکتلرنی عقیده سینی اساسی، امام علی علیه السلامگچه بولگن دورده مسلمانلرنینگ اورتسیده رواج تاپگن شریعت اوصول لریگه کوره بولگن،امام علی و اوکیشیدن کیینگی ائمّه لرنی دوریده هم عمل لرنی رویشی و یوقاریدگیلرنی سوزیگه اساسلنگن حالده دوام ایتدی.

پیغمبر و قرآنّی منهجینی ثابت قیلیشیچه، اسلامنی مستحکملش و اونی ثباتی یالغان- توقیمه لرگه،همده اونی پایدیوارینی یالغان،تعصّب،دشنام،بیهوده سوزلرگه ایحتیاجی بولگن ایمس. عموماً ایتگنده قرآن و پیغمبرنی سنّتی صحیحده شیطان و اونی یارانلریگه نسبتاً حتّی بیر یالغان و توحمت هم تاپه آلمیمیز.

ادامه خواندن علوی شیعه لرینینگ جریانیگه نسبتاً غولّاتنی نفوذی

Алавий шиъаларининг жараёнига нисбатан  ғуллотларни нуфузи

Холид хўромий

Алавий шиъаларининг харакати умавий шиъаларини харакатига нисбатан  паралел равишдаги бир жараён  бўлиб, улар исломий шўрога асосланган хукуматни ва уни муассасаларини  қайтариш ва салтанатли хукуматларга қарши мубораза қилишарди.

Бу харакатларни ақидасини асоси, имом Али алайхиссаломгача бўлган даврда мусулмонларнинг  ўртасида ривож топган шариат усулларига кўра бўлган,имом Али ва у кишидан кейинги аиммаларни даврида хам  амалларни равиши ва юқоридагиларни сўзига асосланган холда давом этди.

ادامه خواندن Алавий шиъаларининг жараёнига нисбатан ғуллотларни нуфузи

اسلامنی عمومی معناسی.

اِسلامنی عُمُومِی، کِینگ  قَمراولِی مَعناسی مَنه  بُودیر:

1. -لا اِله – طاغُوتگه  کُفر کِیلتِیریش، یَعنی الله نی شَریعَتیدَگی قانُونلرگه  قَرشی بُولگن بَرچَه پراگرَمَّه لرنی، قانُونلرنی، یُولّرنی  رَد  قیلیش، آیاق  آستِی  قیلیش  دِیگه نی  بُوله دی.
2. -الّا الله – الله گه  اِیمان  کِیلتیریش، یَعنی  بیز  نَمازلریمیزده  دائِمی  قیله دیگن  عَهد  بُوله دی:[1]

« ‏إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ‏»

“سِینگه گینه  عِبادَت  قیله میز و سِیندَن گینه   یاردَم  سُورَیمیز” بُولیب، بیزلر مَنه  شُو عَهدگه بِنائَن  اوُزیمیزنی بَرچه  عِبادِی  اِیشلریمیزنی، حَیاتیمیزنی، کوندَلیک   اِیشلریمیزنی، عائِله میزنی، حاکِمِیَتنی، قانُونّی، تَعلیم و مَعارِیف صاحَه سینی  هَمّه سیده  اوُزیمیزنی  الله گه تاپشیرَمییز.

بُوتُون  تاریخ  دَوامیده  مَنه  بُو اِیکّی  اَساسگه  اَنه  اوُشَه عَصردَگی  پَیغَمبَرنی  کَنَلی  آرقَلی بُویسینگن  هَر قَندَی  شَخص  اِسلام  دائِره سیگه  کِیریبدی، یَنه  بِیر مَرته  قَیتَریب اَیتَمَن، باشقه چه  قِیلیب  اَیتگنده  مَنه  بُو اِیکّی  اَساس، اِیلدیزگه  بُویسِینیش  آخِیرگی  پَیغَمبَرنی  کَنَلی  آرقَلی بُولیشی  لازِم.

بُو دُنیاده  بُو شَخصنی  اِسلامی  قَبُول  قیلینَدی، اِیندی  بُو شَخصنی  قَلبِیده  نِیمه  بارلیگینی  یا نیمه لر  کِیچیاتگه نی  یا  راست و یالغان  اِیکه نی  بُو الله گه، قِیامَت  کوُنیگه  تاپشیریله دی. اوُ بُو  دُنیاده  اِسلام  دائِره سیگه  کِیرگن و بیز  اوُنی  قَلبیده گی  نَرسه دَن  خَبَریمیز  یُوق.

مَنه  اِیندی  رسول الله صلی الله علیه وسلم بیر نیچه دَقیقه نی  اِیچیده  قَرشیسیدَگی  کِیشیلرگه یِیتکَزیب  بیره  آله دیگن  سادّه، تُوشُونَرلی، رَوشَن  اِسلام  قَیسی  اِیکه نینی  تُوشُونیب آلگندیرسیزلر؟ مُکَلَّف بُولگن هَر قَندَی  یاشدَگی اِنسان  اوُزی  اِیگه  بُولگن  سَوادیدَن  قَطعِی  نَظَر  یا اوُنی  قَبُول  قیله دی  یا رَد قیله دی.  

---

[1]که در جلسه ی قبل به صورت موردی به چند مورد اساسی آن ها اشاره کردیم.

Исломни умумий маъноси.

Исломни умумий, кенг қамровли  маъноси мана будир:

1-Ла илаха- тоғутга куфр келтириш, яъни аллохни шариатидаги қонунларга қарши бўлган барча программаларни, қонунларни, йўлларни рад қилиш, оёқ ости қилиш дегани бўлади.

2-Иллаллох- аллохга иймон келтириш, яъни биз намозларимизда доимий қиладиган ахд бўлади:[1]

« ‏إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ‏»

“сенгагина ибодат қиламиз ва сендангина ёрдам сўраймиз” бўлиб, бизлар мана шу ахдга биноан ўзимизни барча ибодий ишларимизни, хаётимизни,кундалик ишларимизни, оиламизни, хокимиятни,қонунни,таълим ва маориф сохасини хаммасида ўзимизни аллохга топширамиз.

Бутун тарих давомида мана бу икки асосга  ана ўша асрдаги пайғамбарни канали орқали  бўйсинган хар қандай шахс ислом доирасига кирибди, яна бир марта қайтариб айтаман,бошқача қилиб айтганда  мана бу икки асос, илдизга бўйсиниш охирги пайғамбарни канали орқали бўлиши лозим.

Бу дунёда бу шахсни исломи қабул қилинади, энди бу шахсни қалбида нима борлигини ё нималар кечаётгани ё рост ва ёлғон экани бу аллохга , қиёмат кунига топширилади. У бу дунёда ислом доирасига кирган ва биз уни қалбидаги нарсадан хабаримиз йўқ.

Мана энди росулуллох саллаллоху алайхи васаллам бир неча дақиқани ичида қаршисидаги кишиларга етказиб бера оладиган содда,тушунарли, равшан ислом қайси эканини тушуниб олгандирсизлар? Мукаллаф бўлган хар қандай ёшдаги инсон ўзи  эга бўлган саводидан қатъий назар ё уни қабул қилади ё рад қилади.

---

[1]که در جلسه ی قبل به صورت موردی به چند مورد اساسی آن ها اشاره کردیم.

بدعت.(6)

اَگر بیز “اوُچ اَبزار” کَنَلی  آرقَلی هَمّه  قاضی صِیفَتیده  قَبُول  قیله دیگن  واحِد  شُورا  و واحِد اوُمَّتگه  اِیگه  بُولمَس  اِیکنمیز و شَخص  اَگرده  قُدّامَه نی  حَدّیده گی  جِنایَتلرنی  قیلگن  تَقدیرده  هَم، تَکفیر  شَرطلریده عُذری  بارلیگی  یا  تکفیر مانِعلیکلری  سَبَبلی  و واحِد  اوُلی الاَمر شُوراسینینگ واحد  اِجماعسِی  یُوقلیگی  اوُچُون – صَلاحِیَتگه  اِیگه  بُولگن  یَکّه  قاضی صِیفَتیده- بیز او کیشینی پاکلَی آلمَیمِیز، تَکفیر هَم  قیلالمَیمیز. شُونینگدیک  بُو شَخص مَنه  شُورانی  یُوقلیگی  بائِث- صَلاحِیَتگه  اِیگه یَکّه  قاضی صِیفَتیده- قیله یاتگن  گناهِیده  دَوام  اِیته دی، بُو شَخص  بیزنی  کوُز- قَرَشِیمیز و بیزنی اِجتِهادیمیز بُوییچه  جِنایَتچی، بِدعَت اَهلی حِسابلَنَدی. بُو شَخص  اوُزینی  یا گُرُوهِینی،تُوده سینی، مَذهَبینی  نَظَریده اوُزینی  بِدعَت اَهلی دِیب حِسابلمَسلیگی هَم  مُومکین، حَتّی اوُنی عَقیده سیگه  قَرَمَه- قَرشی عَقیده گه  اِیگه  بُولگنِیمِیز یا  اوُنی  اِیشلریگه  قَرَمَه- قَرشی  اِیشلرنی قیلگه نِیمِیز  بائِث  بیزلرنی  بِدعَت اَهلی  دیب سَنَشِی هَم مُومکین .بُو یِیرده  واحِد  شُورا  و واحِد اِجماعگه  اِیگه  صَلاحِیَتلی و بیزلرنی  آرَمیزده  حُکم  چِیقَرَدیگن و بیزلرنی  اوَرتَمیزده  حُجَّتنی  قائِم قیله دیگن  قاضینی  یُوقلیگی  سَبَبلی، بیزلرنی  هَر بیریمیز اوُزیمیزنی  حَق  دِیب حِسابلَب  مُخالف طَرَفنی  جِنایَتچی، بِدعَت اَهلی  دِییشیمیز طَبِیعِی.

مَنه  بُونگه  اوُحشَش  اوُرینلرده  بیز  فَلان  گرُوهنی  بِدعَت اَهلی دیب  بیلَمیز. یَعنی ، اَنه  اوُشه  فَلان  گرُوه  بیزنی  نَظَریمیزده  بیزنی اِجتِهادیمیزده  بُو عَمَل  یا  سُوز  کُفر  بُوله دی، اَمّا  اوُزلرینی نَظَریده  اِیسه  تَعویل و اِجتِهاد  حِسابلَنَدی؛ شُو سَبَبلی هَم  بیز اوُلرنی  تَکفیر  قیله آلمَیمِیز و اِسلام دائِره سیدَن  هَم  چیقَریب  یُوباره  آلمَیمِیز، فَقَط  اوُلرگه  اَهلی  بِدعَت  دِییمیز  حَلاص.

بُو اَهلی  بِدعَت  قَچانگه چه  دَوام  اِیته دی؟ واحِد  اوُلی الاَمر شُوراسی اَنه  اوُشه “اوُچ اَبزار” آرقَلی کیلیب  قاضی صِیفَتیده  اوُزینی آخِیرگِی حُکمینی صادِر  قیلگوُنیچه  و هَمّه گه حُجَّتنی  قائِم  قیلگوُنیچه و اوُزینی  تَشخِیصی، قَضاوَتی  بیلن اِختِلافلرنینگ  عُمرینی تُوگه تیب  بیزلر  بِدعَت  دیب سَنَیاتگن  نَرسه لرگه  خاتِمه  بِیرگوُنیچه  دَوام  اِیته دی. مَنه  بُو ییرده  قاضینی، قَضاوَتنی  اوُرنیده تُوریب  آخِیرگی  حُکمنی  صادِر  قیله دیگن  فَقَط  شُورا  بُوله دی و فَقَط  قاضی  بَرچَه آدَملر،کُرُوهلر، پَرتِیه لر، مَذهَبلر  اوُستِیدَن حُجَّتنی  قائِم  قیله دی  و اوُزینی  واحِد اِجماع سی  بیلن آخیرگی حُکمنی  صادِر  قیله دی. بُو یِیرده  هیچ  قَیسی شَخص، گرُوه،مَذهَب، تَفسیر،پَرتِیَه  “مِعیار، اوُلچاو” صِیفَتیده  اوُزیگه  حاص  نَظَری بیلن  باشقه  مَذهَب  گرُوهلری، تَفسیرلری، توُرلی- هیل جَماعَتلرنی  اوُستِیدَن حُجَّتنی  اِقامَه  قیلیش صَلاحِیَتیگه  اِیگه  اِیمَس. مَنه  بُو صَلاحِیَتنی “اوُچ اَبزار” واسیطه سیده  وُجُودگه  کیلگن  اولی الاَمر شُوراسیگه  تاپشیریش  کیرَک  بُوله دی.  

Бидъат. (6)

Агар биз “уч абзор” канали орқали хамма қози сифатида қабул қиладиган  вохид шўро ва вохид умматга эга бўлмас эканмиз ва шахс агарда Қуддомани хаддидаги жиноятларни қилган тақдирда хам, такфир шартларида узри борлиги ё такфир монеъликлари сабабли ва вохид улил амр шўросининг вохид ижмоъси йўқлиги учун  – салохиятга эга бўлган якка қози сифатида- биз у кишини поклай хам олмаймиз, такфир хам қилолмаймиз. Шунингдек бу шахс мана шўрони йўқлиги боис – салохиятга эга якка қози сифатида- қилаётган гунохида давом этади, бу шахс бизни кўз- қарашимиз ва бизни ижтиходимиз бўйича жиноятчи, бидъат ахли хисобланади. Бу шахс ўзини ё гурухини,тўдасини, мазхабини назарида ўзини бидъат ахли деб хисобламаслиги хам мумкин, хатто уни ақидасига қарама-қарши ақидага эга бўлганимиз ё уни ишларига қарама-қарши ишларни  қилганимиз боис бизларни бидъат ахли деб санаши хам мумкин. Бу ерда вохид шўро ва вохид ижмоъга эга салохиятли ва бизларни орамизда хукм чиқарадиган ва бизларни ўртамизда хужжатни қоим қиладиган  қозини йўқлиги сабабли, бизларни хар биримиз ўзимизни хақ деб хисоблаб мухолиф тарафни жиноятчи, бидъат ахли дейишимиз табиий.

Мана бунга ўхшаш ўринларда биз фалон гурухни бидъат ахли деб биламиз. Яъни, ана ўша фалон гурух бизни назаримизда бизни ижтиходимизда бу амал ё сўз куфр бўлади, аммо ўзларини назарида эса таъвил ва ижтиход хисобланади; шу сабабли хам биз уларни такфир қила олмаймиз ва ислом доирасидан хам чиқариб юбора олмаймиз, фақат уларга ахли бидъат деймиз холос.

Бу ахли бидъат қачонгача давом этади? Вохид улил амр шўроси ана ўша “уч абзор” орқали келиб қози сифатида ўзини охирги хукмини содир қилгунича ва хаммага хужжатни қоим қилгунича ва ўзини ташхиси, қазовати билан ихтилофларнинг  умрини тугатиб бизлар бидъат деб санаётган нарсаларга хотима бергунича  давом этади. Мана бу ерда қозини, қазоватни ўрнида туриб охирги хукмни содир қиладиган фақат шўро бўлади ва фақат қози барча одамлар, гурухлар, партиялар, мазхаблар устидан хужжатни қоим қилади ва ўзини вохид ижмоъси билан  охирги хукмни содир қилади. Бу ерда хеч қайси шахс, гурух, мазхаб, тафсир, партия “меъёр, ўлчов” сифатида ўзига хос назари билан бошқа мазхаб гурухлари, тафсирлари, турли-хил жамоатларни устидан хужжатни иқома қилиш салохиятига эга эмас. Мана бу салохиятни “уч абзор” воситасида вужудга келган  улил амри шўросига топшириш керак бўлади.

بدعت. (5)

شُوندَی مَنبَعلر هَم بارکی  فقط  لُغَت  جِهَتیدَن  اوُلرگه  نِسبَتاً بِدعَت  دیگن  نامنی اِیشلَتسه  بُوله دی، یاکی بُولمَسَم  بَعضی  اوُرینلَرده  شَرعِی  مَنبَعلرگه  قَرشی  بُولگه نی  بیلن  اوُلرنی  اَصلاً  بِدعَت دیب هَم بُولمَیدی. هَر اِیکّی  اُورین هَم  شَرعِی جِهَتدَن  بِدعَت حُکمیدَگی  تَعریفگه  کِریمَیدی.

شَرعِی مَنبَعلرگه  قَرَمه- قَرشی  بُولگه نی  بیلن  بیرگه  اوُنگه  بِدعَت  دیب و اوُنگه  اِیرگشگنلرنی هَم  بِدعَت اَهلی  دیب بُولمَیدیگن  اوُرینلرنی  بیری  اِجتِهاد  بُوله دی. اِجتِهاد  دیگه نی، اِجتِهاد قیلینیشی  رُحصَت  بیریلگن  اَصلی  مَنبَعلردَن  شَرعِی قانون و حُکملرنی  چیقریشگه  حَرَکَت قیلیشدیر. مَنه  شُو حُکملرنی  اَصلی مَنبَعلردَن  چیقریشنی  بیله دیگن، تُوشُونَدیگن  کیشیلرگه  مُجتَهِد دییله دی.

اِیندی  مَنه  بُو اِجتِهاد  هَر قَندَی آدَمنی  قوُلیدَن  کیله دیگن  مَیده، کِیچکینه  مَسَله لرده  هَم  بُولیشی مُومکین  یاکی بُولمَسَم  مُتَخَصِّصلیکگه  مُحتاج  بُولیشی و مَنه  بُو مُتَحَصِّصلر مَندانگه  تُوشیشلری  هَم کیرَک  بُوله دی. مَثَلاً  اَگر  کِیچه سی  بِیابانده  قالیب  کِیتسَنگ و قِبله قَیسی  تامانده  اِیکه نینی تَشخِیص  بیره  آلمَسَنگ، مَنه  بُو یِیرده  اِجتِهاد  قیلیب  نَمازینگنی  اوُقِیسَن، اَگر  توُغری  اِجتهاد قِیلگن  بُولسَنگ  اِیکّیته  ثَواب  آله سَن و نَمازینگ  هَم  تُوغری  بُوله دی. اَمّا  ناتُوغری  اِجتِهاد قیلگن  بُولسَنگ  یَعنی  جَنُوبنی  اوُرنیگه  غَربگه  قَرَب  نَماز اوُقیگن  بُولسَنگ  بِیتّه  ثَواب  آله سَن و نَمازنگ  هَم  تُوغری  بُوله دی. مَنه بُو شَخصِی اِیشلردَگی  اِجتهاد بُولیب، اِیندی  بُو ییرده  بُوتُون جَمیعَتگه  باغلیق  بُولگن  اِیشلر هَم  بار، اَمّا  اوُلر بارَسِیده  شَخص  مُتَخَصِّصلیکگه اِیگه  بُولیشی لازم، حُکوُمَتنی  باشقریش،جِهاد،قُورالّی جَنگ،قَضاوَت  قیلیش، مِعراث تَقسِیملَش و باشقه لرگه اوُحشَش.

Бидъат. (5)

Шундай манбаълар хам борки фақат луғат жихатидан уларга нисбатан бидъат деган номни ишлатса бўлади,ёки бўлмасам баъзи ўринларда шаръий манбаъларга қарши бўлгани билан уларни аслан бидъат деб хам бўлмайди. Хар икки ўрин хам шаръий жихатдан бидъат хукмидаги таърифга кирмайди.

Шаръий манбаъларга қарама-қарши бўлгани билан бирга унга бидъат деб ва унга эргашганларни хам бидъат ахли деб бўлмайдиган ўринларни бири ижтиход бўлади. Ижтиход дегани,ижтиход қилиниши рухсат берилган аслий манбаълардан шаръий қонун ва хукмларни чиқаришга харакат қилишдир. Мана шу хукмларни аслий манбаълардан чиқаришни биладиган, тушунадиган кишиларга мужтахид дейилади.

Энди мана бу ихтиход хар қандай одамни қўлидан келадиган майда, кичкина масалаларда хам бўлиши мумкин ёки бўлмасам мутахассисликга  мухтож бўлиниши ва мана бу мутахассислар майдонга тушишлари хам керак бўлади. Масалан агар кечаси биёбонда қолиб кетсанг ва қибла қайси томонда эканини ташхис бера олмасанг, мана бу ерда ижтиход қилиб намозингни ўқийсан, агар тўғри ижтиход қилган бўлсанг иккита савоб оласан ва намозинг хам тўғри бўлади. Аммо нотўғри ижтиход қилган бўлсанг яъни жанубни ўрнига ғарбга қараб намоз ўқиган бўлсанг битта савоб оласан ва намозинг хам тўғри бўлади. Мана бу шахсий ишлардаги ижтиход бўлиб, энди бу ерда бутун жамиятга боғлиқ бўлган ишлар хам бор, аммо улар борасида  шахс мутахассисликга эга бўлиши лозим, хукуматни бошқариш, жиход, қуролли жанг, қазоват қилиш, меърос тақсимлаш ва бошқаларга ўхшаш.