Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?
 

(12- қисмат)

Хар касики вожайи “дин”ро дар қуръон ба сурати маърифа ё накра ва мужаррад ё музоъаф, мовриди баррасий қарор бидихад, алова бар ин чохор маънийи жузъийки то алъон баён шуда , мутаважжихи се маънийи куллий хам мешавадки вазъ ва сохтори онро мушаххас менамояд:  

1-Дини вохид назди аллох , ислом аст:

إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ(آل عمران/ ۱۹)

Бугумон дин дар пешгохи худо ислом аст.

2-Хадаф аз баёни вожайи “дин”, усули ақоид ва қавонини дини ислом аст,хамонгунаки дар ин фармудайи аллох таоло омада аст:

فرموده ی الله تعالی آمده است: «شَرَعَ لَکُم مِّنَ الدِّینِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِی أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ وَمَا وَصَّیْنَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَى وَعِیسَى أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلَاتَتَفَرَّقُوا فِیهِ … (شوری/۱۳)

1-Аллох диниро барои шумо (мўъминон) баён дошта ва ровшан карда астки онро ба Нух тўвсия карда аст ва мо онро ба ту вахий ва ба Иброхим ва Мусо ва Ийсо сифориш кардаем ( ба хаммайи онхо сифориш кардаемки) динро барпо дорид ва дар он тафрақа накунид.

2-Хамчунин гохи мурод аз вожайи “дин”, эътиқод ба қавонин, барномахо ва бовархойи пазирофта шудайи миллати аз миллатхост, сарфи назар аз даруст ё ғалат будани он бовархо. Хамонгунаки аллох таоло ба росулуллох саллаллоху алайхи васаллам дастур додаки ба кофарони мушрики (секуляр) бигуяд:

 لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ (کافرون/6)

Дини худитон барои худитон, ва дини худам барои худам!

Суъолики мумкин аст дар инжо матрах шавад ин астки оё вожайи “дин” танхо барои дини хақ ба кор меравад?

Хамчунонки ишора шуд, гохи мурод аз вожайи “дин” дар қуръон, бовархойи пазирофта шудайи миллати аз миллатхост, сарфи назар аз дуруст ё нодуруст будани он. Хамонгунаки дар ин ояйи

«لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ» (کافرون/6)

Динитон аз он худитон ва дини ман нез барои худам. Дар инжо мушаххас астки вожайи “дин” сирфан барои “дини” хақ ба кор намеравад,балки ба ончики мардум дуруст ё нодуруст ба он геройиш пейдо карданд ва эътиқод пейдо карданд, ба кор меравад. Ғейри мумкин астки секуляризм ва бутпарастий аз тарафи аллох нозил шуда бошад ва аллох таоло секуляризм ва бутпарастийро ба пайғамбари вахий карда бошад то ба мардум омузиш бидихад. Аммо бо ин вужуд, аллох таоло бовархойи мушрикин ё ахзоб ё секуляристхоро “дин” медонад.

(идома дорад…….)

Шайх Абу Хамза хўромий: муқаддамот дарслари / бешинчи дарс:Шаръий душманшиносий (4) шаръий адабиётдаги муртадларни аниқлаш ва муртадларга, уларни жибхасига қандай муносабатда бўлиш

Шайх Абу Хамза хўромий: муқаддамот дарслари / бешинчи дарс:Шаръий душманшиносий (4) шаръий адабиётдаги муртадларни аниқлаш ва муртадларга, уларни жибхасига қандай муносабатда бўлиш

Шайх Абу Хамза хўромий хафизахуллохни аудио тасмасидан ёзиб олинган.

(46- қисм)

Бу ерда аллох таоло очиқ-ойдин мисолларни зикр қилиш билан бирга, бизларга вохид умматни вужудга келтириш учун охирги элчини шариатининг канали орқали аллох таолони ибодатларини қилиш эканини етказяпти, мана бу элчи хам шариатга эргашиш ва аллохни дастурларини баён қилиш билан исломий давлатни қобиғини остидаги улил амр шўросини, вохид умматни сақлаб қолиш учун ягона абзор деб таништиради:

«الَّذينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوري بَيْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ» (شوری/38).

Улар парвардигорларига ижобат-итоат этган ва намозни тўкис адо қилган зотлардир. Уларнинг ишлари (мудом) ўзаро шўро- маслахат (билан) бўлур ва биз уларни ризқлантирган нарсалардан инфоқ – эхсон қилурлар.

Ха, улил амр шўроси қулашидан олдин ихтилоф зиддият эмас,балки хилма-хиллик бўлган, хилма-хиллик эса хамиша бойлик ва баракотни масдари бўлади ва бўлган, мусулмонларнинг ихтилофи хато йўлни босиб ўтаётган пайтида у ўша унутиш,хато доирасида қолади ва мусулмонларни шўросига мурожаъат қилиш билан бу иш хал бўлади; уммул мўъминин Оиша розиаллоху анхо улар билан назар бўйича ихтилофга эга бўлган сахобалар хақида шундай деб мархамат қилган эдилар: у ёлғон айтмаган, эхтимолан у ё унутиб қўйган ёки хато қилган ёки матлабни нотўғри тушунган. Мана бундай жамиятда баъзи кишилар ижтиход қилинадиган масалалар бўйича гўёки бошқачага ўхшаб туюлишади ва  хукмга,сурат масаласида  эътиқод қилиш бўйича бошқалар билан ихтилофга эга эмас, балки уларни бошқалар билан ягона фарқи баён қилиш,тушунтириш равишидадир. Улар хукмга ва масалани суратига эътиқод қилишда эмас ,балки  хукмни  баён қилиш,тушунтириш шевасида  бошқалар билан ихтилофга эга.

Албатта олдин хам айтиб ўтганимиздек, шаръий хужжатларга нисбатан хато таъвил қилишлик, росулуллох саллаллоху алайхи васалламни ва сахобаларни асрларида хам содир бўлган, хатто тахлил ва тахрим хаддидаги таъвилга Қуддома розиаллоху анху ва уни хамрохлари дучор бўлишади. Аммо исломий хукуматни ва сахобаларни шўросини мавжудлиги сабабли, шахсни устида “набавий хужжат” иқома қилинмагунича ва уларни жохилликлари шаръий канал орқали йўқотилмагунича ва улардан тавба қилишни талаб қилинмагунича, Қуддома розиаллоху анху ва у кишини хамрохлари оят ва шаръий манбаълар бўйича қилган хато таъвиллари учун такфир қилинишмаган.

Мана шу намуна хақида биз қайта-қайта хаворижлар хақида жуда кўп такрорий холда баён қилганмизки, алмуғнийда қуйидагиларни ўқиймиз:” агар шахс бегунох кишиларни ўлдиришни ва уларни молларини тортиб олишни хеч қандай шубхасиз ва таъвилсиз жоиз деб билса, кофир бўлади, лекин агар хаворижга ўхшаб уни таъвил қиладиган  бўлишса, агарчи улар мусулмонларни қонини тўкишни  ва молларини тортиб олишни мубох деб билишса ва бу ишларни аллохга яқинлашиш учун қилишса хам уламолар уларни такфир қилишмаган”. Буни давомида айтадики: ” шу жумладан хавориж мазхабида танилган ўринлардан бири шуки, улар жуда кўп сахобаларни, тобеъинларни такфир қилишган, шунингдек уларни молларини ва қонларини халол қилишган ва уларни ўлдиришлик худога яқинлашишга сабаб бўлади ,деб санашган,лекин мана бу масалаларга қарамасдан фуқахолар улардаги таъвил сабабли уларни устида кофирлик хукмини содир қилишмаган.”

Қаранглар дўстлар, айтишларича хаворижлар жуда кўп сахобаларни такфир қилишган, жуда кўп тобеъинларни такфир қилишган, уларни мол ва қонларини халол қилиб олишган, уларни ўлдириш  воситаси билан  аллохга яқинлашиш содир бўлади,деб санашган. Уларни фикрлашича, агар улар имоми Али розиаллоху анхуни ўлдиришса худога яқинроқ бўлишади. Улар ашара мубашшарадан хисобланган ва аллохни шариатида буюк мақомга эга бўлган имоми Алидек шахсни ўлдиришлик орқали  аллохга яқинлашиш  хосил  бўлади ,деб билишарди, аммо шунга қарамасдан хеч ким уларни такфир қилмади. Нима учун? Чунки таъвил қилишган эди.

Демак дўстлар диққат қилинглар, бизларнинг катта кишиларимиз сахобаларни,тобеъинларни такфир қилган кишиларни хам такфир қилишмаган. Улар ўзларини хақларига зулм қилган кишилар эди, сен хам ўзингни хаққингга зулм қилма. Чунки агар сен хам уларни такфир қиладиган бўлсанг, улардан фарқинг қолмайди, худди уларга ўхшаган  золим бўласан. Шунинг учун хам алмуғнини сохиби айтадики: сахобаларни,тобеъинларни такфир қилган ва уларни молларини,қонларини халол қилиб олган ва бу ишлар уларни аллохга яқинлаштиради,деб фикрлайдиган кишиларни хеч ким такфир қилган эмас.

(давоми бор…….)

 شَیخ اَبُو حَمزَه مُهاجِر هوُرامِی : مَقَدَّمات دَرسلَرِی/ بِیشِینچِی دَرس: شَرعِی دُشمَنشُوناسِی (4) شَرعِی اَدَبِیاتدَگِی مُرتَدلَرنِی اَنِیقلَش وَ مُرتَدلَرگه، مُرتَدلَرنِی جِبهَه سِیگه قَندَی مُناسَبَتدَه بوُلِیش.

 شَیخ اَبُو حَمزَه مُهاجِر هوُرامِی : مَقَدَّمات دَرسلَرِی/ بِیشِینچِی دَرس: شَرعِی دُشمَنشُوناسِی (4) شَرعِی اَدَبِیاتدَگِی مُرتَدلَرنِی اَنِیقلَش وَ مُرتَدلَرگه، مُرتَدلَرنِی جِبهَه سِیگه قَندَی مُناسَبَتدَه بوُلِیش.

شَیخ اَبُو حَمزَه مُهاجِر هوُرامِی حَفِظَهُ الله نِی اَاوُدِیا تَسمَه سِیدَن یازِیب آلِینگن

(46- قیسم)

بُو یِیردَه اَلله تَعالَی آچِیق – آیدِین مِثاللَرنِی ذِکر قِیلِیش بِیلَن بِیرگه، بِیزلَرگه واحِد اوُمَّتنِی وُجُودگه کِیلتِیرِیش اوُچُون آخِیرگِی اِیلچِینِی شَرِیعَتِینِینگ کَنَلِی آرقَه لِی اَلله تَعالَی نِی عِبادَتلَرِینِی قِیلِیش اِیکَه نِینِی یِیتکَزیَپتِی، مَنَه بُو اِیلچِی هَم شَرِیعَتگه اِیرگه شِیش وَ اَلله نِی دَستوُرلَرِینِی بَیان قِیلِیش بِیلَن اِسلامِی دَولَتنِی قابِیغِی آستِیدَگِی اوُلِی الاَمر شوُراسِینِی، واحِد اوُمَّتنِی سَقلَب قالِیش اوُچُون یَگانَه آبزار دِیب تَنِیشتِیرَه دِی:   «الَّذينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوري بَيْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ (شورا/38).  اوُلَر پَروَردِیگارلَرِیگه اِجابَت – اِطاعَت اِیتگن وَ نَمازنِی توُکِیس عَدا قِیلگن ذاتلَردِیر. اوُلَرنِینگ اِیشلَرِی (مُودام) اوُزَرا شوُرا- مَصلَحَت (بِیلَن) بوُلوُر وَ بِیز اوُلَرنِی رِزقلَنتِیرگن نَرسَه لَردَن اِنفاق – اِحسان قِیلوُرلَر.

حَه، اوُلِی الاَمر شوُراسِی قوُلَه شِیدَن آلدِین اِیختِلاف زِدِّیَت اِیمَس، بَلکِی هِیلمَه – هِیللِیک بوُلگن، هِیلمَه – هِیللِیک اِیسَه هَمِیشَه بایلِیک وَ بَرَکاتنِی مَصدَرِی بُولَه دِی وَ بوُلگن، مُسُلمانلَرنِینگ اِیختِلافِی خَطا یوُلنِی باسِیب اوُتَیاتگن پَیتِیدَه اوُ اوُشَه اوُنوُتِیش،خَطا دائِرَه سِیدَه قالَه دِی وَ مُسُلمانلَرنِی شوُراسِیگه مُراجَعَت قِیلِیش بِیلَن بُو اِیش حَل بوُلَه دِی؛ اُمُّ المُؤمِنِین عائِشَه رَضِیَ الله عَنها اوُلَر بِیلَن نَظَر بُویِیچَه اِیختِلافگه اِیگه بوُلگن صَحابَه لَر حَقِیدَه شوُندَی دِیب مَرحَمَت قِیلگن اِیدِیلَر: اوُ یالغان اَیتمَه گن، اِحتِمالاً اوُ یا اوُنوُتِیب قوُیگن یاکِی خَطا قِیلگن یاکِی مَطلَبنِی ناتوُغرِی توُشوُنگن. مَنَه بوُندَی جَمِیعیَتدَه بَعضِی کِیشِیلَر اِیجتِهاد قِیلِینَه دِیگن مَسَلَه لَر بُویِیچَه گوُیاکِی باشقَه چَه گه اوُحشَب توُیُولِیشَه دِی وَ حُکمگه، صوُرَت مَسَلَه سِیدَه اِعتِقاد قِیلِیش بُویِیچَه باشقَه لَر بِیلَن اِیختِلافگه اِیگه اِیمَس، بَلکِی اوُلَرنِی باشقَه لَر بِیلَن یَگانَه فَرقِی بَیان قِیلِیش، توُشوُنتِیرِیش رَوِیشِیدِیر. اوُلَر حُکمگه وَ مَسَلَه نِی صُورَه تِیگه اِعتِقاد قِیلِیشدَه اِیمَس، بَلکِی حُکمنِی بَیان قِیلِیش، توُشوُنتِیرِیش شِیوَه سِیدَه باشقَه لَر بِیلَن اِیختِلافگه اِیگه.

اَلبَتَّه آلدِین هَم اَیتِیب اوُتگه نِیمِیزدِیک، شَرعِی حُجَّتلَرگه نِسبَتاً خَطا تَعوِیل قِیلِیشلِیک، رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمنِی وَ صَحابَه لَرنِی عَصرلَرِیدَه هَم صادِر بُولگن، حَتَّی تَحلِیل وَ تَحرِیم حَددِیدَگِی تَعوِیلگه قُدّامَه رَضِیَ الله عَنهُ وَ اوُنِی هَمراهلَرِی دوُچار بوُلِیشَه دِی. اَمّا اِسلامِی حُکوُمَتنِی وَ صَحابَه لَرنِی شُوراسِینِی مَوجُودلِیگِی سَبَبلِی، شَخصنِی اوُستِیدَه “نَبَوِی حُجَّت” اِقامَه قِیلِینگوُنِیچَه وَ اوُلَرنِی جاهِللِیکلَرِی شَرعِی کَنَل آرقَه لِی یوُقاتِیلمَه گوُنِیچَه وَ اوُلَردَن تَوبَه قِیلِیشنِی طَلَب قِیلِینمَه گوُنِیچَه، قُدّامَه رَضِیَ الله عَنهُ وَ اوُ کِیشِینِی هَمراهلَرِی آیَت وَ شَرعِی مَنبَعلَر بُویِیچَه قِیلگن خَطا تَعوِیللَرِی اوُچُون تَکفِیر قِیلِینِیشمَه گن.

مَنَه شُو نَمُونَه حَقِیدَه بِیز قَیتَه – قَیتَه خَوارِجلَر حَقِیدَه جُودَه کوُپ تَکرارِی حالدَه بَیان قِیلگنمِیزکِی، اَلمُوغنِیدَه قوُیِیدَگِیلَرنِی اوُقِیمِیز: ” اَگر شَخص بِیگوُناه کِیشِیلَرنِی اوُلدِیرِیشنِی وَ اوُلَرنِی ماللَرِینِی تارتِیب آلِیشنِی هِیچ قَندَی شُبهَه سِیز وَ تَعوِیلسِیز جائِز دِیب بِیلسَه، کافِر بوُلَه دِی، لِیکِن اَگر خَوارِجگه اوُحشَب اوُنِی تَعوِیل قِیلَه دِیگن بوُلِیشسَه، اَگرچِی اوُلَر مُسُلمانلَرنِی قانِینِی توُکِیشنِی وَ ماللَرِینِی تارتِیب آلِیشنِی مُوباه دِیب بِیلِیشسَه وَ بُو اِیشلَرنِی اَلله گه یَقِینلَه شِیش اوُچُون قِیلِیشسَه هَم اوُلَمالَر اوُلَرنِی تَکفِیر قِیلِیشمَه گن.”  بوُنِی دَوامِیدَه اَیتَه دِیکِی: “شُو جُملَه دَن خَوارِج مَذهَبِیدَه تَنِیلگن اوُرِینلَردَن بِیرِی شوُکِی، اوُلَر جوُدَه کُوپ صَحابَه لَرنِی، تابِیعِنلَرنِی تَکفِیر قِیلِیشگن، شوُنِینگدِیک اوُلَرنِی ماللَرِینِی وَ قانلَرِینِی حَلال قِیلِیشگن وَ اوُلَرنِی اوُلدِیرِیشلِیک خُداگه یَقِینلَه شِیشگه سَبَب بُولَه دِی، دِیب سَنَشگن، لِیکِن مَنَه بُو مَسَلَه لَرگه قَرَمَسدَن فُقَهالَر اوُلَردَگِی تَعوِیل سَبَبلِی اوُلَرنِی اوُستِیدَه کافِرلِیک حُکمِینِی صادِر قِیلِیشمَه گن.”

قَرَنگلَر دُوستلَر، اَیتِیشلَرِیچَه خَوارِجلَر جوُدَه کوُپ صَحابَه لَرنِی تَکفِیر قِیلِیشگن؛ جوُدَه کوُپ تابِیعِنلَرنِی تَکفِیر قِیلِیشگن، اوُلَرنِی مال وَ قانلَرِینِی حَلال قِیلِیب آلِیشگن، اوُلَرنِی اوُلدِیرِیش واسِیطَه سِی بِیلَن اَلله گه یَقِینلَه شِیش صادِر بوُلَه دِی، دِیب سَنَشگن. اوُلَرنِی فِکرلَه شِیچَه، اَگر اوُلَر اِمامِی عَلِی رَضِیَ الله عَنهُ نِی اوُلدِیرِیشسَه خُداگه یَقِینراق بوُلِیشَه دِی. اوُلَر عَشَرَه مُبَشَّرَه دَن حِسابلَنگن وَ اَلله نِی شَرِیعَتِدَگِی بُویُوک مَقامگه اِیگه بوُلگن اِمامِی عَلِی دِیک شَخصنِی اوُلدِیرِیشلِیک آرقَه لِی اَلله گه یَقِینلَه شِیش خاصِل بُولَه دِی، دِیب بِیلِیشَردِی، اَمّا شوُنگه قَرَمَسدَن هِیچ کِیم اوُلَرنِی تَکفِیر قِیلمَه دِی. نِیمَه اوُچُون؟ چوُنکِی تَعوِیل قِیلِیشگن اِیدِی.

دِیمَک دوُستلَر دِققَت قِیلِینگلَر، بِیزلَرنِینگ کَتتَه کِیشِیلَرِیمِیز صَحابَه لَر، تابِیعِنلَرنِی تَکفِیر قِیلگن کِیشِیلَرنِی هَم تَکفِیر قِیلِیشمَه گن. اوُلَر اوُزلَرِینِی حَقلَرِیگه ظُلم قِیلگن کِیشِیلَر اِیدِی، سِین هَم اوُزِینگنِی حَققِینگگه ظُلم قِیلمَه. چوُنکِی اَگر سِین هَم اوُلَرنِی تَکفِیر قِیلَه دِیگن بُولسَنگ، اوُلَردَن فَرقِینگ قالمَیدِی، حوُددِی اوُلَرگه اوُحشَه گن ظالِم بُولَه سَن. شوُنِینگ اوُچُون هَم اَلمُوغنِینِی صاحِبِی اَیتَه دِیکِی: صَحابَه لَرنِی، تابِیعِنلَرنِی تَکفِیر قِیلگن وَ اوُلَرنِی ماللَرِینِی، قانلَرِینِی حَلال قِیلِیب آلگن وَ بُو اِیشلَر اوُلَرنِی اَلله گه یَقِینلَشتِیرَه دِی، دِیب فِکرلَیدِیگن کِیشِیلَرنِی هِیچ کِیم تَکفِیر قِیلگن اِیمَس.

(دوامی بار……)

شیخ ابوحمزه المهاجر هورامی:درس های مقدماتی/ درس پنجم:دشمن شناسی شرعی (4)/ شناسائی مرتد در ادبیات شرعی و چگونگی برخورد با مرتدین و جبهه ی مرتدین

شیخ ابوحمزه المهاجر هورامی:درس های مقدماتی/ درس پنجم:  دشمن شناسی شرعی (4)/ شناسائی مرتد در ادبیات شرعی و چگونگی برخورد با مرتدین و جبهه ی مرتدین

پیاده شده از نوار صوتی شیخ ابوحمزه المهاجر هورامی حفظه الله

(46- قسمت)

در اینجا، الله تعالی واضح و روشن با ذکر این مثالها به ما می رساند که تنها راه تبدیل شدن به امت واحده، عبادت الله متعال از کانال شریعت آخرین فرستاده ی اوست که این فرستاده هم با پیروی از شریعت و با بیان دستور الله، شورای اولی الامرِ تحت پوشش دولت اسلامی را یگانه ابزار و ضامن حفظ این امت واحده معرفی می کند:«الَّذينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ أَمْرُهُمْ شُوري بَيْنَهُمْ وَ مِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ» (شوری/38).

بله، قبل از انهدام شورای اولی الامر، اختلاف تنوع بود نه تضاد، و تنوع همیشه مصدر ثروت و برکت بوده و هست، و زمانی که اختلافات مسلمین مسیر اشتباهی را طی می کرد در همان دایره ی نسیان، خطا و فراموشی باقی می ماند، و با مراجعه به شورای مسلمین، اینهم رفع می شد؛ به گونه ای که ام المؤمنین عایشه رضی الله عنها درباره ی برخی از صحابه که با آنان در آرائی اختلاف داشت، فرمود: او دروغ نگفته است، ممکن است فراموش کرده یا اشتباه می کند، یا مطلب را اشتباهی متوجه شده است. در چنین جامعه ای، بعضی از افراد در مسائل قابل اجتهاد، در حالی متفاوت به نظر می رسند که از جهت اعتقادِ به حكم و صورتِ مسأله با دیگران اختلافی ندارند بلکه، تنها فرقشان با دیگران در شيوه ی بيان آن و عرضه كردن آن است. این ها در شيوه ی بيان و عرضه كردن  حکم با دیگران اختلاف دارند نه در اعتقاد به حکم و صورتِ مسأله.

البته، قبلاً هم چندین بارعرض کردیم که تأويل اشتباه نسبت به نصوص شرعی در عصر رسول الله صلی الله علیه وسلم و صحابه هم رخ داده، حتی تأویلی در حد تحلیل و تحریم که قدامه رضی الله عنه و همراهانش مرتکب آن شدند. اما، با وجود حکومت اسلامی و شورای صحابه، تا زمانی كه «حجتِ نبوی» بر شخص اقامه نشده بود و از کانال شرعی آن جهلش رفع نشده و از آن ها طلب توبه نشده بود، قدامه رضی الله عنه و همراهانش به واسطه ی تأویل اشتباه از آیات و منابع شرعی تکفیر نشدند.

در مورد همین نمونه ای که ما بارها و بارها درمورد خوارج بارها و بارها آن را بیان می کنیم در المغنی می خوانیم که: “اگر شخص، کشتن بی گناهان و گرفتن اموالشان را بدون هیچگونه شبهه و تأویلی جایز بداند کافر می شود، ولی اگر چون خوارج برای انجام آن تأویل داشته باشند بیشتر فقهاء آنها را هر چند ریختن خون مسلمانان و گرفتن اموالشان را مباح دانسته و آن ها را به قصد نزدیکی به خدا انجام داده اند، تکفیر نکرده اند”. و در ادامه می گوید: “از جمله موارد شناخته شده در مذهب خوارج، تکفیر بسیاری از صحابه ، تابعین و همچنین خون و مالشان را حلال و کشتن آنها را وسیله ی تقرب به خدا قرار داده بودند، ولی علی رغم همه ی این مسائل، فقهاء به خاطر تأویلاتشان حکم به کفر آن ها صادر نکردند”.

نگاه کنید دوستان، می گوید خوارج بسیاری از صحابه را تکفیر کردند، بسیاری از تابعین را تکفیر کردند، خون مال آن ها را حلال کردند، کشتن آنها را وسیله ی تقرب به خدا می دانستند. خیال می کردند اگر این ها امام علی رضی الله عنه را بکشند به خدا نزدیک تر می شوند. این ها کشتن امام علی را که عشره ی مبشره بوده، آن جایگاه بزرگ را در شریعت الله داشته، باز می بینیم کشتن چنین شخصی را باعث تقرب خودشان به الله می دانستند و با این وجود، کسی آن ها را تکفیر نکرد. چرا؟ چون تأویل کردند.

 پس دقت کنید دوستان، بزرگواران ما کسانی که اصحاب  و تابعین را تکفیر کردند کسی آن ها را به جرم تکفیر اصحاب و تابعین تکفیر نکرده است. این ها در حق خودشان ظلم کرده اند تو حق نداری به خودت ظلم کنی. چون اگر تو هم آن ها را تکفیر کنی چیزی می شوی مثل آن ها، ظالمی می شوی مثل آن ها. برای همین، صاحب المغنی می گوید: هیچ کسی که اصحاب و تابعین را تکفیر کردند و خون و مالشان را حلال دانستند برای این که به خدا نزدیک شوند و به خدا تقرب پیدا کنند هیچ کسی آن ها را تکفیر نکرده است.

(ادامه دارد…….)

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?
 

(11- қисмат)

Дар ин оя нез аллох таоло ба мусалмонон дастур медихадки барои ришаканийи дини секуляристхо ва барпоийи дини ислом то жойи бижангандки хеч фитнайи дар замин боқий намонад; ба ибороти дигар, то замони бижангандки тамоми низомхойи мубтаний бар бағий ва тамарруд тўлид шуда тавассути башар дар баробари дастуроти  худованд аз курайи замин барчида шаванд, ва хаммайи мардумон, холисона мутиъ ва бандайи қавонин ва барномахойи шариати худойи мутаол шаванд ва танхо ек дин бимонад онхам дини ислом. Дар жойи дигар аллох таоло мефармояд:

–        إِذَا جَاء نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ* وَرَأَیْتَ النَّاسَ یَدْخُلُونَ فِی دِینِ اللَّهِ أَفْوَاجًا* فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کَانَ تَوَّابًا (نصر/1- 3)

Хенгомики ёрийи аллох ва пийрузий ( ва фатхи макка) фаро мерасад. Ва мардумро мебиники даста даста ва гурух гурух дохили дини аллох мешаванд ( ва ба ислом иймон меоваранд). Парвардигори худро сипос ва ситойиш кун, ва аз у омурзиш бихох. Аллох бисёр тўвба пазир аст.

Ин оя дақиқан замони пайғамбаришро мовриди хитоб қарор медихадки росулуллох саллаллоху алайхи васаллам пас аз бист ва се сол талош ва муборизоти мустамир, инқилоби исломийро ба пийрузий расонда ва ислом амалан ба унвони низом ва қудрати хукуматий, довлати ақидатий, фикрий, ахлоқий, тарбиятий, маданий, ижтимоий, сиёсий ва иқтисодийро бо тамоми ажзо ва тафосили он мустақар карда ва пас аз  он будки хайъатхойи сиёсийи қабоили секуляри ( мушрики) араб, пеёпей аз навохийи мухталифи шибхи жазирайи арабистон ба суйи росулуллох саллаллоху алайхи васаллам меомаданд ва мусалмон мешуданд; ингуна будки росулуллох саллаллоху алайхи васаллам рисолатироки барои ижройи он мабъус шуда буд, комилан адо кард!”

Мурод аз вожайи “дин” дар ин оётики зикр кардам хамон низоми комили астки шомили тамоми жанбахо ва абъоди мухталифи зиндагийи инсон хамчун умури хукуматий, қонуний, эътиқодий, фикрий, ахлоқий, амалий ва итоат кардан ва мужозот ва подош додан аст.

(идома дорад…….)

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?
 

(10- қисмат)  

Шояд битавон гуфт, дар хеч ек аз забонхойи дунё истелохи ин чанин жомеъ ва фарогирики, тамоми ин мафохимро фақат бо ек вожа баён мекунад, вужуд надорад. Ба унвони мисол дар ин маъни ва мафхуми густардайи “дин” аллох таоло мефармояд:

إِنَّ الدِّینَ عِندَ اللّهِ الإِسْلاَمُ (آل عمران/۱۹)

Бегумон дин дар назди аллох ислом аст.

وَمَن یَبْتَغِ غَیْرَ الإِسْلاَمِ دِینًا فَلَن یُقْبَلَ مِنْهُ وَهُوَ فِی الآخِرَهِ مِنَ الْخَاسِرِینَ (آل عمران/۸۵)

Ва касики ғейри аз ислом, дини дигариро интихоб кунад, аз у пазирофта намешавад ва у дар охират аз замрайи зарармандон хохад буд.

Аллох таоло дар ин ду оя мефармоядки аз диди у, ек низоми солим ва пасандида барои зиндагийи дунёвийи инсонхо, низомий астки мубтаний бар итоат аз қавонини аллох ва бандагийи аллох бошад ва ба ин тартиб , соири низомхойики мубтаний бар итоат аз султайи ғейри аллох аст, мардуд ва ботил хастанд ва табиатан мовриди ризояти аллох нестанд; зеро аллох барои инсоники махлуқ, мамлук, банда ва тарбият шудайи уст ва дар малакути у мисли соири мардумон зиндагий мекунад, харгиз рози нестки ин инсон, ин хақро ба худ бидихад, дар зери сояйи итоат аз султа ва қонуни ғейри худо ва бандагийи ғейри худо зиндагий кунад ва пейру дастурот ва қавонин ва барномахойи ғейри у бошад.

Аллох мутаол дар жойи дигари мефармояд:

  هُوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ(توبه/۳۳)

Аллох астки пайғамбари худ (мухаммад)ро хамрох бо хидоят ва дини ростин фристода аст то ин дини комилро бар хаммайи динхо пийруз кунад хар чандки мушрикин ( секуляристхо) хушишон наёяд ва чанин чизиро напасанданд.

Худойи азза ва жалла дар оя мефармоядки у пайғамбаришро бо хамон низоми хаққи (ислом) фристода астки сахихтарин низомхо барои зиндагийи инсонхост ва хадаф рисолатиш нез ин астки исломро бар соири низомхо ва системхо бартарий дихад ва пийрузиш кунад. Дар жойи дигар аллох мутаол мефармояд:

 ‏وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَإِنَّ اللَّهَ بِمَا يَعْمَلُونَ بَصِيرٌ‏ (انفال/۳۹)

Ва бо онон (мушрикин- секуляристхо) жанг кунид то фитнайи боқий намонад ва дин, холисона аз он аллох бишавад; пас, агар даст кашиданд ва дини исломро қабул карданд, даст аз онхо бардорид, чироки аллох мебинад чизхойироки анжом медиханд.(идома дорад……

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?
 

(9-қисмат)

Дин бо маънойи чохорум: ( подош додан ва мужозот кардан)

Аллох таоло мефармояд:

  إِنَّمَا تُوعَدُونَ لَصَادِقٌ* وَإِنَّ الدِّینَ لَوَاقِعٌ (ذاریات/۶-۵)

Мусалламан чизики бидон ваъда дода мешавид, рост ва қатъий аст ва рузи жазо (мухосиба ва подош додан ва мужозот кардан) хатман вуқуъ пейдо мекунад ва меояд.

Ё дар жойи дигар мефармояд:

أَرَأَیْتَ الَّذِی یُکَذِّبُ بِالدِّینِ* فَذَلِکَ الَّذِی یَدُعُّ الْیَتِیمَ* وَلَا یَحُضُّ عَلَى طَعَامِ الْمِسْکِینِ (ماعون/۳-۱)‏

Касоники ба дин, ва сазо ва жазо иймон надоранд, мефахмики чигуна касониянд? Онон касонияндки ятимро сахт аз пеши худ меронанд. Ва ба хўрок додан ба мискинхо ташвиқ ва тарғиб намекунанд.

Ё дар жойи дигар мефармояд:

 وَمَا أَدْرَاکَ مَا یَوْمُ الدِّینِ* ثُمَّ مَا أَدْرَاکَ مَا یَوْمُ الدِّینِ*یوْمَ لَا تَمْلِکُ نَفْسٌ لِّنَفْسٍ شَیْئًا وَالْأَمْرُ یَوْمَئِذٍ لِلَّهِ (انفطار/۱۹-۱۷)‏

(эй инсон!) ту чи медоники  рузи жазо ( мухосиба ва подош додан ва мужозот кардан) чигуна аст? Рузи астки хеч каси барои хеч каси кори наметавонад бикунад ва аз дасти каси барои каси кори сохта нест, ва дар он руз фармон, фармони худост ва бас, ва кор ва бор куллан ба аллох вогузор мешавад.

Вожайи “дин” дар ин оят ба маънойи мухосиба, қазоват кардан дар мовриди аъмоли инсон, мужозот кардан ва подош додан аст.

Дин ба унвони истелохи жомеъ ва фарогир:

То ба инжо, сухани қуръони карим каламайи “дин” ро бештар ба чохор маънойи роижики аъроб онро мефахмиданд, ба кор мебарад; аммо аз инжо ба баъад, ин вожаро ба унвони истелохи жомеъ ва фарогир барои таъбир аз низоми ба кор мегирадки дар он, шахс ек қудрати хокимиятийи хоссиро бартар аз  тамоми султахо талаққий мекунад; итоат ва пейравий аз дастуротишро бар худиш лозим медонад; дар зиндагий муқайяд ба худуд, қавонин ва қавоиди он султайи бартар аст; бо итоат аз он султа, умиди даст ёфтан ба иззат, пешрафт ва подоши никро дар сар мепарвонад ва бо сарпичий дар баробариш аз зиллат, хори ва оқибати шарри худиш харрос дорад.

(идома дорад…….)

تعارفي درسونه/پنځم درس: شرعي دښمن پېژندنه (4)/په شرعي ادبياتو کې د مرتد پېژندنه او مرتدین او له مرتدین ډلو سره د چلند څرنګوالی(21)

تعارفي درسونه/پنځم درس: شرعي دښمن پېژندنه (4)/په شرعي ادبياتو کې د مرتد پېژندنه او مرتدین او له مرتدین ډلو سره د چلند څرنګوالی(21)

انکار، په دې معنا چې شخص حقیقت پېژني او په هغه کې شک او تردید نه لري، خو بیا هم هغه ردوي او اصطلاحاً ترې انکار کوي، یعنې په هېڅ ډول تردید نه لري او پوهېږي چې حقیقت څه دی، خو هغه انکار کوي. زموږ قاعده د مسلمان په اړه د حسن ظن او د مسایلو تفسیر د مسلمان په ګټه او د هغه لپاره د عذر راوړل دي تر هغه ځایه چې امکان ولري. له همدې امله، موږ د مسلمان دا انکار په دې توګه تفسیر کوو چې دا انکار د توبې یوه بڼه ده او شخص توبه کړې ده.
خو، که همدا کار یو کافر د اسلام د حقایقو په وړاندې وکړي، وایو چې دا شخص کافر په عناد او لجبازۍ کې دی او د الله شریعت قانون او د اسلام دین په حقانیت باندې یقین سره، هغه انکار کوي. “وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَیقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ” (نمل/۱۴)، که یو کافر د انکار، لجبازۍ او جحود سره مخ شي، موږ نه شو کولی د دې لجباز شخص لپاره څه وکړو او یوازې هغه پرېږدو.
دا انکار د یو مسلمان یا د یو کافر لخوا په هغو امورو کې دی چې دنني او پټ وي، د شخص جهل د توبې په توګه تفسیر کوو، خو دویم ځل چې همدا معلوم او مشخص جرم ترسره کړي نور عذر نه لري، بلکې په پوهه او عمدي توګه او په خپله خوښه داسې جرم ترسره کړی او انکار یې په دې مشخص جرم کې چې مخکې یې ترسره کړی و، ګټه نه لري.
البته، په دې برخه کې هم د طاغوتونو مدافعین او یو شمېر ساحران او بد علماء چې د طواغیت په خدمت کې دي او د هغوی په ګټه کار کوي، شبهات جوړ کړي دي ترڅو مسلمانان په دې برخه کې دوکه کړي. موږ پوهېږو چې دا انکار د هغه مسلمان لپاره دی چې زموږ برخه دی او زموږ په څېر په ټول د الله شریعت باور لري او زموږ په څېر یې ځان د مسلمانانو له ټولنې څخه نه دی جلا کړی، خو که ځان یې جلا کړی وي، څه؟ که یې ښکاره کفارو سره یوځای شوی وي، څه؟
که دا شخص اوس هم په جرم کې وي او پوهېږي چې دا جرم دی او ټول یې ویني، څه؟ یا تر هغه چې مړ شوی وي همدا جرم یې ترسره کړی وي، څه؟ ایا زموږ لپاره شک پاتې کېږي چې مثلاً یو ځل بیا ورشو او ترې وپوښتو؟ یا د همدې شخص لپاره هم انکار ځای لري؟
ښکاره ده، یو مسلمان خبره کړې یا عمل یې کړی چې د یهودیانو، نصرانیانو، مجوسیانو یا سیکولاریستانو دی، او موږ فکر کړی چې دا شخص د هماغه ډلو سره یوځای شوی، او شاهدانو هم ګواهي ورکړې چې دا شخص داسې عمل یا خبره کړې، خو خپله دا شخص وایي چې دا خبره مې هېڅ نه ده کړې او انکار کوي او موږ هم ترې منو چې دا شخص د مسلمانانو له منځه د دې خبرې او کلام له امله بل ځای ته نه دی تللی، اوس که پوهېږي چې کار یې جرم دی او واقعاً هغه هلته وینو، څه؟ ایا د هغه چا خبره منلی شو چې په سمندر کې تللی او وایي چې په سمندر کې نه یم؟ هغه څوک چې مست دی او په شراب پلورنځي کې دی وایي ما شراب نه دي څښلي، ایا د هغه خبره باورولی شو؟
که څوک ښکاره د کوم سکولار کمونیست، ډیموکرات لیبرال یا یهودیت، نصرانیت او مجوسیت او نورو احزابو سره یوځای وي او وایي زه سکولار یا یهودي، نصراني او مجوس نه یم او مسلمان یم، دا ښکاره دروغ وایي.
د هغه حضور په فلان سکولار حزب کې او په هغه کې د بېلابېلو موقفونو لرل او نور داسې عملونه دي چې د هغه له خبرو سره په تضاد کې دي او یوازې د مسلمانانو دوکه کولو لپاره دي. دا بالکل ښکاره ده لکه څنګه چې د کردستان مرتد سکولاریستان د مسلمانانو دوکه کولو لپاره وایي چې قاضي محمد مرتد د کردستان په لومړي مرتد سکولار حزب بنسټ ایښودونکی سکولار نه و، یا عبداللطیف سلفي آل سعود وایي: په عراق کې زموږ ولی امر مسعود بارزاني وایي زه سکولار نه یم. دا ساحر وایي: د کردستان دیموکراتیک حزب مشر ویلي زه سکولار نه یم نو نه شو کولی هغه سکولار وبولو ځکه چې اقرار کړی چې نه دی.

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?

(8- қисмат)  

Барои ровшан шудани харчи бештари ин матлаб, бехтар аст нигохи ба оёти қуръон биндозем:

Дин бо маънойи аввал ва дувум: (хокимият ва итоат кардан)

Аллох мутаол мефармояд:

وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ حُنَفَاء وَیُقِیمُوا الصَّلَاهَ وَیُؤْتُوا الزَّکَاهَ وَذَلِکَ دِینُ الْقَیِّمَهِ (بینه/۵)

дар холики жуз ин бадишон дастур дода нашуда аст магар бар инки мухлисона ва хақгероёна аллохро ибодат кунанд ва танхо шариати уро дини (худ) бидонанд, ва намозро барпо доранд, ва закотро бипардозанд. Дини дуруст ва арзишманд ин аст ва бас.

Дар ин оя ва оёти мушобех, каламайи дин ба маънойи қудрати бартар, фармонбурдорий аз султайи у ва дар нихоят пазириши итоат ва бандагий дар муқобили он ба кор рафта аст; ва мурод аз холис кардани дин барои худовандики дар оёт ба он ишора шуда ин астки инсон таслими хокимият, фармонравоий ва дастури ғейри худо нашавад, ва итоат ва бандагийи худро он чунон барои худо холис намоядки жуз у касиро ибодат накунад ва харгиз аз ғейри аллох пейравий накунад.

Дин бо маънойи севум: ( ек низоми фикрий ва илмий, яъни қавонин ва ахком)

Аллох мутаол мефармояд:

 إِنِ الْحُکْمُ إِلاَّ لِلّهِ أَمَرَ أَلاَّ تَعْبُدُواْ إِلاَّ إِیَّاهُ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ (یوسف/۴۰)

Хукм аз он аллох аст ва бас. Аллох дастур дода астки жуз уро ибодат накунид. Ин аст дини рост ва собит.

کَذَلِکَ کِدْنَا لِیُوسُفَ مَا کَانَ لِیَأْخُذَ أَخَاهُ فِی دِینِ الْمَلِکِ (یوسف/۷۶)

мо ингуна барои Юсуф чорасозий кардем. Чироки Юсуф тибқи қонуни шохи миср наметавонист бародаришро бигирад.

Ё дар жойи дигари мефармояд:

أَمْ لَهُمْ شُرَكَاءُ شَرَعُوا لَهُمْ مِنَ الدِّينِ مَا لَمْ يَأْذَنْ بِهِ اللَّهُ ۚ (شوری/۲۱)

Шояд онон шурокойи дорандки барои ишон қавонини аз диниро падид оварандки худо бидон ижоза надода аст ( ва аз он бехабар аст?)

Ё аллох таоло ба росулуллох саллаллоху алайхи васаллам мефармоядки ба секуляристхо ( мушрикин ё ахзоби) макка бигуяд:

 لَکُمْ دِینُکُمْ وَلِیَ دِینِ (کافرون/۶)

Дини шумо барои худитон ва дини ман барои худам!

Вожайи “дин” дар ин оёт яъни қонун, худуд, шариат, тариқат ва ек низоми фикрий ва амалийки инсон худишро нисбат ба ижройи он муқайяд ва мулзам медонад. Пай агар инсон аз султа, давлат ва хукумати пейравий кунадки мужрийи қавонини дини аллох аст, вориди дини аллох шуда аст; аммо агар он султа бар асоси қавонини сохта шуда тавассути башар бошад, бетардид инсон дохили “дини” сохта шуда тавассути башар ё секуляризм шуда аст. Хулосайи калом инки харгох инсон, қудратиро болотарин маржаъ ва нез мофовқи худиш фарз кунад ва хукмишро мутлақан лозимул ижро бидонад ва ба мужиби он аз рох ва равишики барояш таъйин мешавад пейравий кунад, бидуни шак дохили “дини” хамон шахс ва маржаъ шуда аст.

(идома дорад…….)

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?

Дарсхойи муқаддамотий/ дарси аввал: дин чист? Секуляристхо аз мо чи дини мехоханд?

(7- қисмат)

4-Мужозот кардан, подош додан, қазоват кардан, хисоб кардан.

Дар зарбул масалхойи арабий омада астки:

کما تُدینُ تُدانُ.

Яъни: харгунаки бо мардум рафтор куни ба хамон шикл нез бо ту рафтор хоханд кард. Ё аллох мутаол мефармояд:

مَالِکِ یَوْمِ الدِّینِ ‏(فاتحه/4)

Молики рузи мухосиба ва мужозот ва подош аст.

Дар ин сурат, ек араб бо шанидани каламайи дин, чохор маънойи пояий ва асосий дар зехниш шикл мегирифт:

1-Қудрат ва хокимият.

2-Қавонин, худуд ва рох ва равишики мардумони тахти нуфузи ин хокимият аз он пейравий мекунанд.

3-Итоат ва фармонбурдорий аз қудрати хокимият ва қонуники ижро мекунад.

4-Ва дар нихоят мухосиба, қазоват, подош додан ё мужозот кардан.

Дар ин сурат,”дин” яъни мажмуъайи қудрати хукуматийки, бо қавонин ва муқарраротики тасвиб карда  шахривандонро ба итоат ва фармонбурдорий аз ин мажмуъа қавонин мажбур мекунад, ва бар асоси мезони итоат ё сарпичий аз ин қавонин ва худуд, онхоро мухосиба мекунад ва ба онхо подош медихад ё онхоро мужозот мекунад.

Ин хамон чизи будки ек араб ва баъадхо ек мусалмони ғейри араб, ба махзи шанидани дин барояш тадоий мешуд ва замоники мегуфтанд: тобеъи фалон дин шу, мефахмидандки чи чизиро мепазирад ба хамин далил огохона онро мепазирофт ё рад мекард.

Алъон биравем суроғи маънийи дин дар қуръон:

Каламайи дин дар қуръони карим бисёр комилтар аз маънойи луғавийи он ба кор рафта ва тўвзих дода шуда астки; муташаккил аз чохор рукни мухим аст:

1-Хокимият ва султайи бартар.

2-Итоат кардан ва пазирофтани султахойики ба воситайи қудрати он хокимият ба вужуд омада аст.

3-Ек низоми фикрий ва амалий, қавонин ва ахкомики ба воситайи қудрати он хокимият ба вужуд омада аст.

4-Подошики қудрати хокимият ва султайи бартар ба афрод, барои пейравий аз он низом медихад ва ё мужозотики дар мовриди харгуна тамарруд ва сарпичий эъмол мекунад.

Қуръони карим, гохи вожайи “дин” ро бар ду маънойи аввал итлоқ мекунад, яъни хокимият ва итоат кардан; гохи нез “дин”ро фақат дар еки аз ду маънойи севум ва чохорум ба кор мебарад яъни қавонин ва ахкоми подош додан ва мужозот кардан, ва дар баъзи маворид хам каламайи  “дин”ро ба кор бурда ва хамзамон хар чохор маънойи онро ирода мекунад.

(идома дорад…..)