Дорул исломни дорул куфр билан бўлган алоқаларига хоким бўлган усуллар. (12 бўлим)
(матлабни комил матни)
Мана бу мушаххас замина борасида “ислом ва секуляризм динини ўзаро алоқалари” китобини иккинчи ва учинчи жилдида муфассал сухбат қилинган, бу ерда хам мухтасар суратда мана бу усулларга ишора қилмоқчимиз. Иншааллох.
Дорул ислом ва дорул куфрлардаги мавжуд хукуматларни ичида шундай ташкилотлар борки, башарни зехнини қурилмаси ва инсонни моддий илмини,тажрибаларини самараси бўлади, мана бу ташкилотлар одатда ижтимоъий муносабатларни енгиллаштириш ва қонунларни тахким қилиш ва такомуллашиш томонга кетаётган улар учун яратилган мақсадларни пиёда қилишда ишлатилади.
Мисол тариқасида келтирилса, иқтисодий масалаларда девон ташкилоти эронликлар томонидан вужудга келтирилган нарса бўлиб, Умар ибни Хаттоб розиаллоху анху томонидан қабул қилинади ва уни айбларини йўқотиш учун комил холатга келтирилади ва шу тартибда мана бу иқтисодий ташкилот хозирги замонга етиб келгунига қадар жуда кўп ўзгаришларга дучор бўлган.
Мана бу холатда бу хавфсизлик,қазоий,санъатий,харбий, таълим-тарбияга оид,рифохий,хизмат кўрсатувчи, тозалик, қурилиш, таблиғот,тижоратга ва……..оид хукуматни ичидаги ташкилотларни худди бошқа абзорларга ўхшаш ўзгартирса бўлади ва агар нотўғри асарлари мавжуд бўлса аллохни шариатидаги қонунларга муносиб равишда уни нотўғри ёқмайдиган асарларини олиб ташласа бўлади. Агар ундан кўра яхшироқ асарларни хохласак унга бизларни аллохни шариатини кўз-қараши бўйича мақсадларга етказадиган бошқа нарсаларни қўша оламиз; албатта барча давлатларда ташкилотларни қонунлари бўйича ислохотлар амалга оширилади, албатта мана бундай моделлардан фойдаланган давлатларни тажрибаларидан фойдаланиш қийматли,қадрли иш хисобланади.
Мана бу холатда, бу ташкилотлар башарни қўли билан ясалган машина,аслахага ўхшаб ўзгариб такомуллашишда давом этади ва бир тафаккурни,фикрни,ақидани ихтиёрида бўла олади ва бу ақида,фикр ундан худди бир абзордек фойдаланади.
Дорул исломни намояндаси бўлган ва “аллохни шариатидаги қонунларни” олиб борувчиси ва ўзини ичида мана шунча ташкилотларга жой берган исломий хукуматни ўзини хам турли-хил қолиблари бор. Яъни суннат бўлмиш “нубувват манхажига асосланган хилофат” шўролик хукумат бўлиши мумкин ёки бундан бошқа бидъатга асосланган подшохликлар бўлиши мумкин, “меърос бўлиб қоладиган” ,”мустабид” ва ……умавийларни,аббосийларни,усмонийларни……. шохларига ёки конституцияни монархиясига ёки бугунги кунда либирал демократ,социалист,коммунист хукуматларига хоким бўлган конституциявий монархияга,аристокрация,алигархияга ёки турли-хил жумхуриятларга,феодализм, федерализм,конфедерализм ва уларни ичига турли-туман ақидаларни қуйса бўладиган бошқа ўнлаб хукумат қолибларига ўхшайди. Масалан: франция ё германия федерал жумхурини ичига секуляризм ва уни турли-хил либирал навлари қуйилган ёки хитой халқ жумхуриятини ичига ёки карея халқ жумхуриятини ичига социалистлар,чап секуляризмни навлари қуйилган. Демак бу ерда қолиб ё стакан мухим эмас,балки қолиб ни ичига қуйилган нарса мухимдир. [1][2]
Мана бу холатда “хукумат” тартибли,бирлашган қудрат бўлиб, мана бу қолибларни бирини ўзига танлаб олади ва ўзини ақидасига муносиб хос қонунларни хам мана бу қолибга қуяди ва ўзини ихтиёрида бўлган хилма-хил ташкилотлар тадбирини қилади ва сиёсатини,йўлини мушаххас қилади ва ижтимоъий рафторларни йўлга солади ва бу рафторларни назорат қилиб боради ва жамиятга хоким бўлган қонунларга мутобиқ амр ва нахий қилади.
Бу ердаги энг мухим ва асосий нуқта шуки, барча хукуматларни мохияти хам итоатга,буйинсунишга асослангандир, бу хукумат қудрати ва қонун,дастурлардан кейинги динни учинчи маъноси,мафхуми бўлади. Энди агар одамлар қонунга итоат қилишмаса, хукумат ўзини ихтиёридаги хукумат қудрати ва харбий қудрат билан одамларни жазолайди ва уларни аслахани кучи билан жамиятни асосий қонунларида таъйинланган йўлдан харакат қилишга мажбур қилади. Мана бу динни тўртинчи маъно ва мафхуми яъни жазолаш ва мукофот беришдир.
Дорул исломдаги исломий давлатни мана бу хокимияти,ўзини ихтиёридаги хукуматни каналлари, ижтиходни қабул қиладиган ўзгарувчан ташкилотлари орқали ўзини замон ва маконни эхтиёжларига муносиб татбиқ бера олади, бу жамиятда учта асосий йўналишга эга:
أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ-1
(Очликни йўқотиш ва дорул исломда иқтисодий фаровонликни таъминлаш). Мана бу исломий давлатни собит иқтисодий вазифаси бўлиб, одатда у холатга даражама-даража етиб боради, аммо энди “кундалик эхтиёжларга” ва “мавжуд вазиятга” муносиб равишда қайси система билан мана бу асос пиёда қилиниши ўзгарувчандир, хамиша ва хамма жойда ягона қолибни,шаклни, тузилишни таклиф қилиб бўлмайди. Бу ерда уни мухтавосини эмас, масалан хукумат қолибларини,системани қолибларини, иқтисодий равишларни бир-бири билан муқояса қилса бўлади. Зеро мана бу системаларга қуйиладиган мухтаво, жамиятда хоким бўлган қонунлардан ва хокимият мақсадларидан жудо бўлмайди.
وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ-2
(қўрқувни йўқотиш ва дорул исломни аъзоларини хавфсизлигини таъминлаш) мана бу хам исломий давлатни собит хавфсизлик вазифаси бўлиб, инқилобий суратда ўзини кўрсатади, аммо энди “хозирги мавжуд вазиятда” ва “кундалик эхтиёжлар” асосида қандай ва қайси абзорлар билан дорул исломдаги хавфсизликни катта шаклида уни таъминланиши ўзгарувчан,мослашувчандир.
فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ-3
(дорул исломни аъзолари учун “аллох таолони ибодатларини” бажариш бўйича комилан озод шароитларни енгиллаштириш ва заминани мухайё қилиш)
« أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ »« وَآمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ »
Дорул исломда шароит яратиш,йўқ-йўриқлар учун ўрта муддатли мақсадларни, барча қирраларда аллох таолони ибодатларини озод холда бажариш учундир. Ибодат яъни аллох таоло унга рози бўладиган ички ва зохирий нарсалар бўлиб, эътиқодий ибодатлар ( аллохга,малоикаларга, олдинги китобларга, қуръонга, аллохни шариатидаги қонунларга, қиёматга,қазо ва қадарга иймон келтиришдир), қалбий ( қўрқув, рижоъ – хавотир, умид- қўрқув, яхши кўриш, буғз, кина ва…..) ,забонга оид (дуо, даъват, тасбех, маъруфга буюриб мункардан нахий қилиш….) баданга оид ( намоз, хижрат, жиход, рўза, ишлар, хаж, аллохни худудларини татбиқ қилиш ва…..) молиявий ( закот,инфоқ ва……)дан иборат. Бу ерда
«فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ»
Дорул исломдаги узоқ муддатли, нахоий,энг чўққидаги мақсад хисобланади, иқтисодий ва хавфсизлик масалалари эса дунёда мана бу нахоий мақсадга етиш учун бир абзор бўлиб, инсон ва жинни яратилишидан бўлган мақсад хам шудир:
وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ (ذاریات/56)
Мен инсон ва жинни фақат ўзимга ибодат қилишлари учун яратдим.
Дорул ислом ва исломий давлат тўрт унсурдан жамият, диёр,хукумат,хокимиятдан таркиб топган, мана бу уч асос ва мушаххас инфратузилмалар билан, махсусан узоқ муддатли ва нахоий,энг чўққидаги мақсадлари билан дорул куфрдан жудо бўлади.
Бу ерда ишора қилиниши лозим бўлган нуқта шуки, давлат билан хукуматни ўртасидаги фарқдир. Хукуматлар давлатни усулларини,йўналишларини пиёда қилиш учун абзор,аппарат хисобланади, пудратчи ва машинага ўхшаган жойгохи бор бўлиб, у ўзгарувчан ва умри черагаланган бўлади, аммо давлатларни умри собит, ўтмишга эга,умри хам узоқ бўлади.
Масалан Абу Бакр Сиддиқни, Умар ибни Хаттобни ва Усмон ибни Афвонни идорий аппаратини сифатлаш учун давлат эмас, “хукумат” истелохидан фойдаланамиз. Мана бу буюк кишиларни хукумати ўтди; аммо исломий давлат Али ибни Аби Толиб ва Хасан ибни Алининг хукуматини остида ўзини хаётини давом эттирди.
Дорул исломнинг давлат хокимияти хам хукуматлар тарафидан ўзгарувчан бўлиб, уни мослашувчан ташкилотлари ер юзида пиёда бўлади ва у икки ички ва ташқи қирраларга эга:
-Ички хокимият: яъни дорул исломни ичида исломий давлатдан юқорида турадиган инсоний қудрат манбаъси топилмайди ва дорул исломни аъзолари ўзини исломий давлатига қарши, хеч қандай инсоний иқтидорга эга манбаъга шикоят қила олишмайди.
-Ташқи хокимият ё иқтиқлол : бу мана шу маънони билдирадики, исломий давлат дорул исломдаги одамларни намояндаси бўлади ва халқаро майдонда дорул исломдаги сокин бўлган одамлар томонидан сўзлайди ё бир амални бажара олади.
Ташқи хокимиятда ва халқаро алоқалар бўйича бизлар биринчи бўлиб дуч келадиган истелох,дипломосий ё ташқи сиёсатни идора қилиш фани ё ташқи сиёсатларни танзим қилишдан иборат бўлиб, у ташқи алоқаларни назорат қилади, ва бу учта умумий мақсадни кўзлаб иш қилади.
1-Дорул исломни ва исломий борлиқни хифз қилиш.
2-Дорул исломни манфаъатларини хифз қилиш.
3-Мувозанатни мусулмонларни манфаъатлари томонга ўзгартириш ва кофирлар босиб олган диёрларни озод қилиш.
Мана бу уч мухим мақсадга етиш учун мусулмонлар дипломатикаси ва ташқи сиёсатининг хунарини устида усуллар хокимдир, мана бу усуллар гохида дорул исломни олиб борувчиларни музокарага ва бир-бирини тушунишга,сулхга яқинлаштиради ва гохида қуролли жангга етаклайди.
Албатта ўринлар бўйича жуда кўп оятлар,хадисларга ишора қилишни иложи бўлса хам, аммо “мавзу” жихатидан ва битта умумий усул ва чизиқлар бўйича исломдаги умумий дипломатикани, ташқи сиёсий рафторни 7 та умумий асл билан баён қилса бўлади:
1-Тавхид ва даъватни асли.
2-Аллохни шариатидаги қонунлар хокимиятини асли.
3-Ўзаро икки томонлама хурматли риоя қилиш ва халқаро назокатни асли.
4-Ўзаро муносабатлардаги асл.
5-Ахдга вафо қилишни ва қарордодларни,паймонларни хурмат қилишни асли.
6-Нафийи сабилни,исломий иззатни ва сиёдатни асли.
7-Хавфсизликни таъминлашни асли.
Тавхид ва давлатни асли ва стротегияси.
Исломни ташқи алоқаларида ва росулуллох саллаллоху алайхи васалламни сийратларида, даъватни асли даъватни асоси билан бирга, такидланган асосий усуллардан ва исломий манхажни асосий стротегияларини бири,пойдевори ва дорул исломни, давлатни ва исломий хукуматни ташқи алоқаларини асосидир.
Даъват ғайри мусулмонлардан исломни қабул қилишни сўрашдир.
ادْعُ إِلَى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِيلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ ( نحل/ ۱۲۵)
(Эй Мухаммад), Парвардигорингизнинг йўли – динига донолик – хикмат ва чиройли панд- насихат билан даъват қилинг! Улар ( сиз билан талашиб-тортишадиган кимсалар) билан энг гўзал йўлда мужодала – мунозара қилинг! Албатта парвардигорингизнинг ўзи унинг йўлидан озган кимсаларни жуда яхши билур ва у зот хидоят топгувчи кишиларни хам жуда яхши билур.
قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ(یوسف/ ۱۰۸)
Айтинг: “менинг йўлим шудир. Мен аллохга даъват қиламан. Мен ва менга эргашган кишилар аниқ хужжатга – ишончга эгамиз. ( Хар қандай шерикдан) аллохни поклайман. ( Зеро) мен мушриклардан эмасман.”
فَلِذَلِكَ فَادْعُ وَاسْتَقِمْ كَمَا أُمِرْتَ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ (شوری/ 15) [3]
Бас (эй Мухаммад), мана шунинг учун ( яъни аввалги қавмлар фирқа- фирқа бўлиб кетганлари сабабли йўлдан озганлари учун – сиз ўз умматингизни бирлик- иттифоқга) даъват қилинг ва ўзингизга буюрилгани янглиғ тўғри йўлда бўлинг хамда уларнинг (мушрикларнинг) хавойи нафсларига эргашманг!
Мана шу асосга кўра росулуллох саллаллоху алайхи васаллам ўзини қўмондонларига буюрар эдиларки,
« اغْزُوا باسْمِ الله في سَبيلِ الله، قَاتِلُوا مَنْ كَفَرَ بِالله،»
Аллохни номи билан аллохни йўлида жанг қилинглар,( охирги шариатни рад қилиш билан) аллохга куфр келтирган кимсаларга қарши жанг қилинглар, ……хадисни давомида келадики, душманларга рўбарў бўлгандан сўнг аввало:
ادْعُهُمْ إِلَى الإِسْلاَمِ فَإِنْ أَجَابُوكَ فَاقْبَلْ مِنْهُمْ وَكُفَّ عَنْهُمْ [4]
Уларни исломни қабул қилишга даъват қил. Агар сизга мусбат жавоб беришса ,улардан қабул қилинг ва улардан қўлингизни тийинг.
Али ибни Аби Толиб розиаллоху анхудан хам нақл қилинишича, у киши мархамат қилганлар: ” пайғамбар мени яманга жўнатдилар ва мархамат қилдиларки: эй Али хеч ким билан жанг қилма, магар уни аввал исломга даъват қилган бўлсанг.” [5]
Росулуллох саллалоху алайхи васаллам “даъват” ни стратегия сифатидан ироя берган пайтларида қаердан бошлар эдилар? Тоғутга куфр келтириш( ла илаха) ва аллохга иймон келтириш (иллаллох) , бўлиб хам шуни “Мухаммадур росулуллох” саллаллоху алайхи васалламни каналлари орқали амалга оширишарди. Бу яъни тавхид дегани бўлади. Энди агар мана бу йўлда мусулмонлар янги тили чиқиб келаётган болага ўхшаб хатоларга дучор бўладиган бўлса,аста-секинлик билан хатолари ислох қилинади. Бу ердаги мухим нарса шуки, шу шаклда шахс ислом ва тавхид доирасига киради ва ўзини мана бу исломини зохирда намоз ўқиш ва закотни бериш билан кўрсатади.
أُمِرْتُ أَن أُقاتِلَ النَّاسَ حَتَّى يَشْهَدُوا أَن لا إِلهَ إِلاَّ اللَّه وأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ، ويُقِيمُوا الصَّلاةَ، وَيُؤْتُوا الزَّكاةَ، فَإِذا فَعَلوا ذلكَ، عَصَمُوا مِنِّي دِمَاءَهُمْ وأَمْوَالَهم إِلاَّ بحَقِّ الإِسلامِ، وحِسابُهُمْ عَلى اللَّهِ[6]
Мен шаходат бермагунларича ва аллохни вахдониятига “ла илаха иллаллох”, ва пайғамбаримизни рисолатига “Мухаммадан росулуллох”, намозни барпо қилгунларича ва закотни бергунларича жанг қилишга буюрилдим. Агар шундай қилишса, уларни қони ва моли мен томонимдан мухтарам ва мухофизат қилингандир. Магар инки ислом уларни ўлдиришни ва молларини тортиб олишни хақ деб биладиган ишларни қилишган бўлса ( масалан қотиллик қилишса ё ўғрилик қилишса ё муртад бўлишса ва…….) мана буларни хисоби аллохни қўлидадир.
Росулуллох саллаллоху алайхи васалламдан сўралдики, исломни хаққи нима? Қонлари тўкилишга хақли бўлган кишилар қайси кишилар бўлишади?
قِيلَ: وَمَا حَقُّهَا؟ قَالَ: «زِنًى بَعْدَ إِحْصَانٍ، أَوْ كُفْرٌ بَعْدَ إِسْلَامٍ، أَوْ قَتْلُ نَفْسٍ، فَيُقْتَلُ بِهِ [7]
Мархамат қилдиларки: турмуш қурган бўлиб туриб зино қилган киши ё муртад бўлган ва исломдан қайтиб кетган киши, ёинки бошқа бир жонни ўлдирган киши; мана бу холатда ўлдирилади. Ёки бошқа бир ўринда мана шу мазмунда росулулллох салллаллоху алайхи васаллам мархамат қиладиларки:
لا يَحِلُّ دَمُ امْرِئٍ مُسْلِمٍ، يَشْهَدُ أنْ لا إلَهَ إلَّا اللَّهُ وأَنِّي رَسولُ اللَّهِ، إلَّا بإحْدَى ثَلاثٍ: النَّفْسُ بالنَّفْسِ، والثَّيِّبُ الزَّانِي، والمارِقُ مِنَ الدِّينِ التَّارِكُ لِلْجَماعَةِ.[8]
Жаъфарий шиъалари хам имоми Сажжод рохимахуллохдан нақл қилишган ривоятни кўрсатишича, даъват тавхиддан бошланиши керак. Яъни даъватчи аввало кофирларни зехнидаги ширкни хурофотга тўла ўргамчак тўрларини тавхидга ва ягона парастликка даъват қилиш билан парчалаб ташлаши лозим, сўнгра динни ахкомларини кўндаланг қилади. [9]
Энди бутун жахон миқёсида бўлиши керак бўлган мана бу даъват бўйича хатолар барча инсонларда мавжуд, гохида “я айюхан насу” ва “я бани адам” билан бошланади ва мана бу хидоят хам “нас” ва “аъламин” га шомил бўлади ,у бутун жахонга тегишли бўлиб ўзига хос қавмга ё ўзига хос маконга таъаллуқли эмас, динни мана бу “даъвати”олтиталик ошкор кофирларни” ва ички пинхон кофирларни хаммасини ва уларнинг нотўғри ишончларини эгаллаши ва ер юзини кофирларни хокимиятидан поклаши лозим, бу хамиша жанг ё сулхни асосига кўра бўладими? Бошқа иборага кўра, тавхидни бисотини ёйиш ва ер юзини ширк ва фасодни хокимиятидан поклаш ва аллохни шариатидаги қонунларни тахким қилиш учун, жанг қилинадими ё даъват ва сулхми? [10][11]
Шуни назарда тутишимиз лозимки, инсонларни ошкор “олтиталик кофирларни” хукмронлигидан озод қилиш ва мана бу инсонларни ўртасида ақидани таблиғ қилишлик, ақидани мажбурлаб сингдириш билан баробар эмас. Исломда секуляристлардан (ё араб тили билан айтганда мушриклардан) ташқари хеч ким ўзини динини тарк қилишга мажбур бўлмайди, секуляристлардан бошқаларга ақидани мажбурлаб сингдиришни ўзи мавжуд эмас.
Мана бу холатда жанг ё сулх эмас, даъват ва таблиғ асл бўлади, даъват хамиша бўлган ва бўлади, фақат уни равиши,услуби фарқ қилади. Умуман айтганда даъват,музокара,дипломатика иш бермай қолган пайтдагина жанг вужудга келади. Даъватни асли хам “комил ислом”ни таблиғ қилиш асосини атрофида айланади. Яъни тоғутга куфр келтириш (ла илаха) аллохга иймон келтириш (иллаллох)ни “Мухаммадур росулуллох” ни канали орқали бўйнига олган кишилар, исломни бир қисмини эмас,балки исломни борлиғини таблиғ қилишлари лозим. Ноқис исломни эмас,балки комил исломни таблиғ қилишсин ва амалда кўрсатишсин.
Секуляристлар ( ё араб тили билан айтганда мушриклар) ўзлари эга бўлган харбий қудратга муносиб равишда жамиятда секуляристик қонунларга қарши бўлган қонунларни пиёда қилинишига рухсат беришмайди ва мусулмонларни, бошқа осмоний шариатларга эргашувчиларни, хатто ўзларига мухолиф бўлган секулярларни хам улар қабул қиладиган қонунларга тобе бўлишга мажбур қилишади.
Бу ерда мусулмонлар ўзлари тушиб қолган хорлик,қолоқлик сабабли, секуляристларнинг фойдасига аллохнинг шариатидаги қонунлардан,юзлаб оят ва хадислардан юз ўгиришга мажбур бўлишади ва секуляристларнинг қонунларини “амалда” қабул қилиш билан ўзларини мана бундай хақоратларга мослаштиришади.
Мана бу хақорат ва хорлик тавозеъга,келишувга асосланган эмас,чунки келишув ва юмшоқлик хорлик,зиллат вақтида эмас, қудратга эга бўлган пайтдагина маънога эга бўлади. Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам махфий суратда жамоат намозлари, ақидавий махлисларни ва ……… ўтказганликлари билан, бани Хошимни қиличларини,харбий қудратини химояси сабабли шариатни кичкина қисмидан хам воз кечган эмаслар, доим комил исломни етказганлар ва комил исломни пиёда қилиб амалга оширганлар.
Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам мана бу йўлда озор ва азиятларга дучор бўлсалар хам, секуляристларнинг хокимияти,зулми сабабли вужудга келган зиллатни,хорликни йўқотиш учун хеч нарса аямаганлар ва мана бу зиллатни,хорликни хар қандай йўл,равиш билан йўқотишга харакат қилганларга қаршилик қилмаганлар. Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам улар билан келишиб яшашни ўрнига, бошқаларни қўл остида бўлишлик,зиллат доғларини,асарларини поклашга доим харакат қилганлар. Аммо қурайш секуляристлари ёки бизларни замонимиздаги секуляристлар мусулмонларни секуляристик қонунларни хокимияти остидаги хор,залил хаётга одатлантиришга харакат қилишади.
سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ، أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ
والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته
[1] رنی آستین ، آشنایی با حکومت، ترجمه، لیلا سازگار ،تهران ،مرکز نشر دانشگاهی، 1374ص 113 115
[2]کیوان عقیل پور ،آشنایی با علم سیاست،تهران ، اخوان ، 1389 ،ص 56 .61
[3]و آیات مشابه دیگر ( آیاتی چون : فرقان / ۵۲؛ مائده/۹۹؛ نمل /۳۵؛ نور/۵۴؛ عنکبوت/۱۸؛ یاسین/ ۱۷ و …)
[4]أخرجه مسلم (1731)، والترمذي (1617)، والنسائي في ((السنن الكبرى)) (8765)، وابن ماجه (2858) واللفظ له، وأحمد (23030) ابی داود 2612
[5]حسینعلی منتظری ، فقه الدولة الاسلامیه ، قم، دارالفکر، 1411 ،ص ۷۱۱٫
[6]البخاري (1399)، ومسلم (20)
[7]أخرجه البخاري (392)، وأبو داود (2641)، والترمذي (2608)، والنسائي (3966)، وأحمد (13056) بنحوه، والطبراني في ((المعجم الأوسط)) (3221) باختلاف يسير
[8]بخاری6878
[9]ابوالفضل شکوری ، فقه سیاسی اسلام ( اصول سیاست خارجی ) ، قم ، نشر حر 1361 ، ج 2 ، ص 368
[10]بقره / ۲۱ ؛ نساء آیه ۱ ، ۱۷۴ ؛ اعراف / ۱۵۸ ؛ فاطر / ۱۵ ؛ اعراف / ۲۶ ، ۲۷ ، ۳۱ ، ۳۵)
[11]آیات مانند: بقره / ۱۸۵و ۱۸۷، آل عمران، ۱۳۸، ابراهیم / ۱ و ۵۲، نحل / ۴۴، کهف / ۵۴، جاثیه / ۲۰، زمر / ۴۱، حشر / ۲۱، انعام / ۹۰، یوسف/ ۱۰۴، ص / ۸۷، قلم/ ۵۲ و تکویر / ۲۷، انعام / ۱۹ و اعراف/ ۱۵۸٫