Тавхид ва даъватни асли, стротегияси (2) (13 қисм)
(матлабни комил матни)
Ўша макка давридаги холатни баъзилар комил тавхидни эълон қилмасликка, тоғутга куфр келтиришни эълон қилмасликка,валоъ ва бароъга, секуляр кофирларни хатто махаллий секуляр муртадларни рози холда ушлаб туришга,комил исломга “амал” қилмасликка бахона қилиб олишади. Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам аллохни фармони остида қатъият билан хеч қандай келишувсиз,муросасиз комил тавхидни эълон қилиш орқали, қурайш секуляристларига “кофир” лафзи билан хитоб қилганлар ва кофир,жохил,нодон калималарига ўхшаш мушриклар лойиқ бўлган сўзларни ишлатишдан уялмаганлар; бу билан у киши кофирларнинг тоғутга куфр келтиришлик,валоъ ва бароъ, комил исломни таблиғ қилиш,шариат қонунларига пойбанд бўлиш,ахлоқлар,ақидавий рафторлар, муомала ,муроса қилса бўладиган нарсалар эмаслигини тушунишларини хохлаганлар.
Ўша заифлик,нотавонлик макка даврида анъом сурасидаги Иброхим алайхиссаломни сўзларини нозил бўлади:
إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ حَنِيفاً وَمَا أَنَاْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ (انعام/79).
Мен хақ йўлга мойил бўлган холимда юзимни осмонлар ва ерни яратган зотга қаратдим ва мен мушриклардан эмасман”, деди.
Мен секуляристлар жумласидан эмасман деб “амалда” секуляристлардан узоқлашган пайтингда, сен уларни ахкомларини,қонунларини хам рад қилган бўласан, амалда секуляристлар билан бирга бўлиб забонида бошқа нарсани айтаётган кимсалар энг камида мунофиқларни тўдасидан бўлган ёлғончилар хисобланади.
Валид ибни муғийра, ос ибни воъил, хорис ибни қайс, умайя ибни халаф ва…….га ўхшаш қурайш секулярларининг катталари росулуллох саллаллоху алайхи васалламдан бир йил уларнинг секуляристик қонунлари бошқа бир йили эса ислом динини қонунлари хоким бўлишини исташган пайтида, кофирун сураси қуръонни 17чи ё 18 чи сураси сифатида нозил бўлади, бу мусулмонларнинг қонун ва рафтор истиқлолига эга эканликларини ва мусулмоннинг харгиз кофирларни фармони остида юрмаслигини кўрсатади.
لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ (کافرون/6)
Сизларни динингиз ўзларингиз учун, менинг диним ўзим учундир!
Бу сурадан ташқари аллох таоло қурайш секуляристларига мархамат қиладики:
«قُلْ أَفَغَیْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّی أَعْبُدُ أَیُّهَا الْجَاهِلُونَ» ( زمر/ 64)
(Эй Мухаммад, у мушрикларга) айтинг: “хали сизлар мени аллохдан ўзгага ибодат қилишга буюрурмисизлар, эй нодонлар!”
Қурайш секуляристлари росулуллох саллаллоху алайхи васалламни бу даражадаги қатъиятларини кўрган пайтларида бутунлай ноумид бўлишмайди,балки бир оз орқага чекиниб яъни пастроққа тушган холда, росулуллох саллаллоху алайхи васаллам олиб келган баъзи қонунларни,дастурларни созлашни талаб қилиб айтишдики:
« … ائْتِ بِقُرْآنٍ غَيْرِ هَٰذَا أَوْ بَدِّلْهُ…»
Мана бу қуръондан бошқа қуръон келтир ёки шу қуръонни ўзгартир.
Аммо росулуллох саллаллоху алайхи васалламга қатъият билан уларни жавобига қуйидаги оятни айтишга фармон берилади:
«قُلْ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أُبَدِّلَهُ مِن تِلْقَاء نَفْسِي إِنْ أَتَّبِعُ إِلاَّ مَا يُوحَى إِلَيَّ إِنِّي أَخَافُ إِنْ عَصَيْتُ رَبِّي عَذَابَ يَوْمٍ عَظِيمٍ» (یونس/ 15)
Қачон уларга (уларнинг олдида) бизнинг очиқ- равшан оятларимиз тиловат қилинса, бизлар рўбарў бўлишни умид қилмайдиган кимсалар: “бу қуръондан бошқа қуръон келтиргин ёки буни ўзгартиргин”,дедилар. Айтинг: “мен учун уни ўзим томонимдан ўзгартириш дуруст эмасдир. Мен фақат ўзимга вахий қилинган оятларгагина эргашурман. Чунки мен агар парвардигоримга исён қилсам, улуғ куннинг (қиёматнинг) азобидан қўрқурман”.
Секуляр кофирлар (мушриклар) шариатгаролар билан келишувни,муросани хохлашади:
و َدُّوا لَوْ تُدْهِنُ فَيُدْهِنُونَ( قلم /9)
Улар сизнинг (ўзларига) кўнгилчанлик- муроса қилишингизни истарлар, шунда улар хам (сизга) кўнгилчанлик қилурлар.
Тавхид ахли улар билан бирга муроса қилмасликлари керак. Аллох таоло қатъият билан инсон ва жинни барчасига аллохни хукмини,қонуни ўзгартириш,алмаштириш, камайтириш ё кўпайтириш ва мусулмонларни ақидавий рафторларига ўзгартириш киритишлик секуляристларнинг истак-хохишлари эканини тушунтириб берган, аммо мана бу ишларни бажариш ва амалга оширишлик росулуллох саллаллоху алайхи васалламни ёки бошқа бандаларни ихтиёридаги нарса эмас, аллохни шариатидаги қонунларни,динни дастурларини ўзгартиришлик,алмаштиришлик ва аллохни шариатини секуляристларнинг ё бошқа кофирларнинг истак-хохишларига мослаштиришлик, кечириб бўлмас ва охиратда азобга сабаб бўладиган гунохдир, хеч ким хатто пайғамбарлар хам агар худони фармонидан бош тортадиган бўлишса охиратдаги азобдан омонда қолишмайди.
Шунингдек секуляристлар Абу Толибга росулуллох саллаллоху алайхи васалламни ўзларига хоким қилишга хозир эканликларини билдиришган эди. Яъни дорун надва парламентида намоянда,аъзо бўлиш ёки идорий, вазирлик масъулияти ёки ўша замондаги каъбани хижобати (каъбани калидига эга бўлиш) байроқдорлик (жангларда байроқдорлик қилиш) рифодат (хожилар таъминоти),сиқоят (хожиларни сув билан таъминлаш) ва бошқа масалалар қўйилган эмас эди,балки росулуллох салллалоху алахйи васалламга рахбариятни беришмоқчи бўлишган, албатта шу шарт биланки, бир йил уларни қонунлари бўйича амал қилинади ва бошқа йили эса аллохни шариатидаги қонунлари бўйича амал қилинади ёки аллохни шариатидаги қонунларни баъзисини ижро қилинмайди ва уларни ўрнига бошқа нарсаларни ижро қилинади. Аммо аллох таоло росулуллох саллаллоху алайхи васалламга тахдид билан мархамат қиладики:
وَإِن كَادُواْ لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لاَّتَّخَذُوكَ خَلِيلاً * وَلَوْلاَ أَن ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلاً * إِذاً لَّأَذَقْنَاكَ ضِعْفَ الْحَيَاةِ وَضِعْفَ الْمَمَاتِ ثُمَّ لاَ تَجِدُ لَكَ عَلَيْنَا نَصِيرًا(اسراء / 73-75)
(Эй Мухаммад, мушриклар) сизни бизнинг шаънимизга, (вахийдан) ўзга нарсаларни тўқиб чиқаришингиз учун – биз сизга вахий қилган оятлардан алдаб- буриб юборишларига оз қолди. У холда ( яъни уларнинг йўриқларига юрсангиз), сизни дўст қилиб олган бўлур эдилар. ** Агар биз сизни ( хақ йўлда) собит қадам қалмаганимизда, сиз уларга бир қадар мойил бўлишингизга оз қолди. ** У холда албатта биз сизга дунё (азобини) хам,охират (азобини) хам икки хисса қилиб тоттирган бўлур эдик, сўнгра ўзингиз учун бизга қарши бирон мададкор топа олмаган бўлур эдингиз.
Мана бу “рохматул лилаъламин” бўлган зотга қаратилган хитобдир, энди аллохни шариатидаги қонунларни хаммасини ёки бир қисмини секуляристларнинг фойдасига бир четга суриб қўйган ва кофирларни қонунларига эргашиб кетганларни холига вой бўлсин.
Даъват масаласидаги тавхидни ва комил исломни асли, уни бир қисмидан бўлган бир заррасидан хам воз кечиб юборса бўладиган нарса эмас. Мана шу асосга кўра бизларни катталаримиз айтишганки, ё комил ислом ё хеч нарса, шу асосга кўра росулуллох саллаллоху алайхи васаллам мархамат қиладиларки: аллохга қасамки, агар бир қўлимга қуёшни ва иккинчи қўлимга ойни бериб қўйишса ва даъватдан қўлимни тортишимни талаб қилишса, бу ишни қилмайман,тоинки худо мени динимга ривож беради ёки мана шу йўлда жон бераман.” [1]
Мана бу холатда даъват ахли учун комил исломни таблиғ қилиш амрида аллохни шариатидаги қонунларни ноқис қилиш бўйича асослашга хеч қандай узр қолмайди. Ислом динини етказувчи,мубаллиғ билан фақатгина ўзини иймонини мухофизат қилиш учун харакат қилаётган оддий мусулмонни ўртасида жуда катта фарқ бор. Ўзларини даъват ахли деб биладиган кишилар, секуляристлардан панох олганликлари масаласини ўзларининг ақидавий ва амалий истиқлолларини йўқлигига бахона қилиб қўйишган. Даъват қилувчи киши хатто агар росулуллох саллаллоху алайхи васалламга ўхшаб бани хошимни қиличларини химоясига эга бўлган тақдирда хам, уни химоя қиладиган харбий қудратга албатта эга бўлиши лозим, бўлмасам кофир хукуматларни махсусан секуляр кофирларни қудратини қаршисида хар қандай шароитда комил исломга даъват қилувчи ёки комил исломга амал қилувчи бўла олмайди.
Даъват қилувчи Аби Толибни дарасидаги қийин,оғир иқтисодий шароитга сабр-тоқат қилиши мумкин, аммо агар харбий қудратни қўлдан бой берса ва Аби Толибни ўрнига абу лахабга ўхшаган кишилар мана бу харбий қудратни сохиби бўлиб олишса ва мана бу даъватчидан харбий химояни дариғ тутишса, хатто агар росулуллох саллаллоху алайхи васаллам бўлган тақдирда хам уни даъватини химоя қиладиган бошқа қиличларни, бошқа харбий қудратни қидириши керак, хатто бу йўлда тоифдаги тошбўронларга дучор бўлиши ёки мадинага қочиб кетиши хам мумкин. Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам мархамат қиладиларки: ” Абу Толиб тирик бўлган пайтгача қурайш менга мухим озор етказа олишган эмас. Абу Толиб бани хошимни раиси ва бани хошимни харбий қудратини сохиби бўлган эди. “[2]
Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам тоифдан қайтган пайтларида мушрик шахс “Мутъам ибни Адий”ни қиличини панохида туриб даъватларини комил суратда давом эттирадилар. Усмон ибни Афвон ва Абу Хузайфа ва бошқа мусулмонлар хам шахсларни ё мушрик қавмларини панохида ўзларини иймон келтирган нарсаларни хаммасига амал қилишарди, улар мустақил бўлишган, хамма нарсани бажара олишарди, хеч ким уларни бошқа қонунларни бажаришга мажбурлаган эмас.
Бу ерда панох берувчи шахс ё қабила мусулмонларнинг ички қонунларига,амалий рафторларига ,ишларига аралашишмасди. Энди агар шахс панох бериш бахонасида бир давлатга, жамиятга, хизбга кирган бўлса, сўнгра қонунларда,дастурларда уларни ахкомларига итоат қилишга мажбур бўлган бўлса; муборазага оид хаётини майдонида хам худди росулуллох саллаллоху алайхи васалламни замонларида бўлганидек, илохий қонунларга ва ахкомларга кам-кўстсиз амал қила олмайдиган бўлса, мана бу панох топиш хисобланмайди, балки бу уларни қонун ва дастурларида иштирок этиш бўлади, мана бу шахс уларни аъзоларидан бири уларни нафарларидан бири хисобланади. Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам мархамат қиладиларки:
مَنْ تَشَبَّهَ بِقَوْمٍ فَهُوَ مِنْهُمْ [3]
Қонунлардаги, дастурлардаги,амаллардаги ўхшатишлар сабабли кофирларни хокимиятини, бошчилигини қабул қилишади:
مَنْ يَتَوَلَّهُمْ مِنْكُمْ فَإِنَّهُ مِنْهُمْ (مائده/51)
Сизлардан ким уларга дўст бўлса, бас,у ўшалардандир.
Абу Бакр Сиддиқ хабашага хижрат қилмоқчи бўлган пайтида қорра қабиласини катта кишиларидан бўлмиш “ибни Дағинах” томонидан химояга олинади ва панох берилади, қурайшликлар айтишадики: Абу Бакрга айтгин ўзини манзилида мазхабий маросимларини ўтказсин ва намозини ўқисин, бўлмасам у фарзандларимизни гумрох бўлишларига боис бўлади. Аммо Абу Бакр уйини орқасида намоз ўқийдиган макон қуради ва у ерда баланд овоз билан қуръон тиловат қилади ва бошқалар уни қуръон овозини эшитадилар, шу сабабли хам макка мушриклари мана бу жараёндан қўрқиб кетишади ва ибни Дағинахни чақириб унга айтишадики: бизлар сени химоянгни Абу Бакр ўзини уйида ибодатларини қилиши шарти билан қабул қилган эдик. Аммо у мана бу чегарадан ўтиб кетди ва уйини орқасида масжид қуриб намоз ва қуръонини ошкора ўқияпти,бизлар аёлларимизни ва гўдакларимизни гумрох бўлишларидан қўрқяпмиз.
Абу Бакр “ибни Дағинах” га айтдики: мен харгиз ўзимни ишларимдан қўлимни тортмайман ва панох бериш хаққини сенга қайтараман ва аллохни панохига розиман. [4]
У пайтларда умумий маконларда қуръон ўқишлик даъват қилишни хукмида бўлган, чунки араблар қуръонни осонлик билан фахмлаб олишарди, шу сабабли хам Абу Бакрни қилган иши даъватни ўрнига ўтган, шунинг учун хам қурайш секуляристлари панох берувчидан Абу Бакрнинг фақат ўзини манзилида ибодатлари билан машғул бўлишини ва бу даъватни бошқаларга етмаслигини талаб қилишган эди, “ибни Дағинах” даъват ва “амал”ни озодлигини химоя қилиш қудратига эга эмас эди, шу сабабли Абу Бакрдан икки ақидавий йўлни орасидан бирини танлашни сўради, ё даъват ва “амал” озодлигидан воз кечиш ва ўзини манзилида уни химоясини остида ибодатларини бажариш, ёки озод хаёт кечириш ва ошкор даъват,”амал” масъулиятини қабул қилади ва уни химоясини остидан чиқиб кетади. Абу Бакр иккинчи йўлни танлайди ва даъват,”амал” йўлидаги балоларни ўзини манзилидаги озод ибодат ва хавфсизликдан афзал кўради.
Мана бу панох бериш Абу Толибни панох беришидан кўра пастроқ даражада жойлашган эди. Чунки Абу Толибни берган панохи даъват ва “амал” озодлигига асосланган эди. Шу сабабли хам Абу Бакр унда аллохни шариатидаги қонунларга “амал” қила олмайдиган панохдан воз кечади ва мана бундай панох беришни аллохни шариатидаги қонунларни бир қисмидаги даъват ва “амал”ни бир четга суриб қўйишдан афзал кўрмайди.
Саъад ибни Аби Ваққос розиаллоху анхуга ўхшаган қудратга эга бўлган мусулмонлар, мушриклар уларни намозларини, ибодатларини масхара қилишларига рухсат беришмасди, энди шаръий хукмларни бажариш бўйича монеъ бўлиш борасида гап бўлиши хам мумкин эмас, Усмон ибни Мазъундек киши хам мушрикларни берган панохини рад қилади ва мухолиф бўлганлар билан урушади, бу муборазада уни юзи кўкариб кетади. Умар ибни Хаттоб хам кофирларни масхара қилиб кулишларига тоқат қила олмайди ва натижада улар билан урушади, хатто улар билан офтоб ботгунича урушган. [5][6][7]
Мўъминларни бир гурухи Сумайя, Аммор, Ёсир ва Билолга…… хилоф равишда даъват ахли бўлишган ва одамларни орасида қуръон қироати билан исломга даъват қилишарди, улар ўзларининг танхо эканликларини ва жисмларига жиддий жарохатлар хам етиши мумкинлигини яхши билишган, аммо душманни шавкатини,хайбатини синдириш учун улар билан урушишар ва мана бу уришларни оқибатини хам қабул қилишарди.
Усмон ибни Мазъуннинг валид ибни Муғийрага берган жавоби уни аллох таолога нисбатан қалбидаги чуқур эътимодини миқдорини ва қилган амалини оқибатини хам қабул қилишини кўрсатяпти, у айтадики: ” эй Або шамс! Мен шундай кишини панохидаманки сендан кўра азизроқ ва сендан кўра қудратлироқдир, мени соғлом кўзим мажрух кўзим дучор бўлган нарсага эхтиёжи бор”, аллох таоло мана бу дастадаги мўъминлар хақида айтадики: [8]
« آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ»
Иймон келтирган ва ёлғиз парвардигорларига таваккул қилган зотлар, уларни яна бир сифатлари хақида мархамат қиладики:
«وَالَّذِينَ إِذَا أَصَابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنتَصِرُونَ» (شوری / 39)
Улар ўзларига зулм етган вақтда ( унга қарши курашиб) ғолиб бўладиган зотлардир.
Хукумат қудратини касб қилиш пайтида хам ноқис ислом ва аллохни шариатидаги ахкомларни,қонунларни бир қисмини бир четга суриб қўйиш хеч кимдан қабул қилинмайди:
Араб қавмлари ўзларини ислом келтиришларини росулуллох саллаллоху алайхи васалламни ғалабаларига, фатхларига боғлаб қўйишган эди ва айтишардики: уни ўзини қавми ва қабиласи билан холи қўйиб қўйинглар! Агар уларни устидан ғалаба қозонса, уни хақиқий пайғамбар эканлиги маълум бўлади! Шу сабабли хам макка фатхи бўлиб ўтгач, хар бир тоифа ва хар бир қабила исломга шошилишган эди…….
[9]إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ * وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ أَفْوَاجًا(فتح/1-2)
( эй, Мухаммад) қачон аллохнинг ёрдами ва ғалаба келса** Ва одамлар тўп-тўп бўлишиб аллохнинг дини (ислом)га кираётганларини кўрсангиз,
Диёрларни фатх бўлиши ва шароит,вазиятдаги ўзгариш бўйича зохирдаги ғалаба ва исломга,мусулмонларга иззат бағишлаш ва одамларнинг шариат қонунларини олиб борувчилари бўлмиш мусулмонларни баробарида тутган ўринлари ва уларнинг ислом шариатларининг қонунлари қаршисида бўйин эгишлари, хамиша таъсирли бўлган. Мана бу мухим нарса шундай шароитни мухайё қиладики, қуръон хам якка ўзи ўзини каломи билан буни қилишга қодир бўлмайди:
«إنَّ اللهَ یَزَعُ بالسُّلطانِ ما لا یَزَعُ بالقرآنِ»[10]
Худованд хокимият ва хукумат қудрати билан шундай ишларни амалга оширадики, уни қуръон билан хам амалга ошириб бўлмайди.
Мана шундай шароитда хайъатлар,секуляр қавмларни ва қабилаларни намояндалари мадинага келишади, мана бу хайъатларни бири сақиф қабиласига тегишли эди, мана бу хайъатни раиси росулуллох саллаллоху алайхи васалламдан улар учун паймон ёзиб беришни ва сақиф секуляристлари билан сулх тузишни талаб қилишади, бу паймонга биноан уларга зино қилишга ва шароб ичишга ва рибо ейишга ва энг катта бутлари бўлмиш лотни ибодатгохини уларга топширишлари ва уларни намоздан озод қилишлари ва уларнинг ўзларини қўллари билан бутларини ибодатгохини бузишни талаб қилмаслик керак эди.
Мана бу талаблар бугунги кундаги секуляристларнинг мусулмонларни устида мажбурлаб қўйган талабларини бир қисми бўлади. Росулуллох саллаллоху алайхи васаллам қатъият билан мана бу секуляристларнинг талабларини хеч қайси бирини қабул қилишга хозир бўлмадилар. Шу сабабли хам улар шариат қонунларини хаммасини баробарида таслим бўлишдан бошқа чора топишмади.
Улар росулуллох саллаллоху алайхи васалламни хузурларига қайтиб бориб таслим бўлишади ва ислом келтиришади, хамда росулуллох саллаллоху алайхи васалламнинг шахсан ўзлари уларнинг энг катта бутлари бўлмиш лотнинг ибодатгохини бузишларини сўрашади. [11]
Бугунги кундаги бутун жахон ва махаллий секуляристларнинг мусулмонлардан қилаётган талаблари сақиф секуляристларининг қилган талабларидан бошқачароқ нарса эмас; улар ижтимоъий, таълим-тарбия, иқтисод, хунар, жазолаш қонунлари, жамиятни маданий ишларида ноқис исломни хохлашган ва бу ишларда аралашмасликни ва аллохни қонуни,хукми бир четга сурилишини ва уни ўрнига ўзларини хукмлари,қонунлари қўйилишини исташган эди. Улар ўзларига зино қилишга, шароб ичишга, рибо ейишга, намоз ўқимасликка…….. рухсат берадиган исломни хохлашган эди.
Сизлар мана шундай мавжудотларни ўзингизни атрофингизда кўрмаяпсизларми? Мана бу жохилларни қилган хар бир харакати қуръонда ва сахих суннатда баён қилинган, уларни харакатларида хеч қандай янги нарса йўқ. Мана бу мавжудотларнинг ақидавий ва рафторий фасодлари бизларнинг мусулмон қавмимизни ўртасида янгилик бўлиши мумкин, аммо қуръон ва сахих суннатни тарихида мана бу ақидавий,рафторий фасодлар янгилик эмас, бизлар асрлардан буён бу мавжудотларнинг зохирий рафторлари хатто ақидалари ,истак-хохишлари, ички ,қалбий ,пасткаш мақсадларидан парвардигоримиз ва пайғамбаримиз орқали огох бўлганмиз, мана бу мавжудотларнинг қиладиган харакатларини осонлик билан олдиндан айтиб берсак бўлади.
Шундай бўлгач, аллохни шариатидаги қонунларнинг душманларини шариат қонунларини бир қисмига амал қилмасликларини ва секуляристларнинг қонунларига таслим бўлишларини асослаб айтаётган сўзларига,шубхаларига махсусан рухий жангларига ва мунофиқлар тўдасининг шубхаларига эътибор берманглар, уларга айтингларки:
قُل لاَّ تَعْتَذِرُواْ لَن نُّؤْمِنَ لَکُمْ قَدْ نَبَّأَنَا اللّهُ مِنْ أَخْبَارِکُمْ (توبه/94)
Айтинг: “узр сўраманглар, сизларга харгиз ишонмаймиз, аллох бизни сизларнинг холи-хабарингиздан огох қилди.
سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِكَ، لاَ إِلَهَ إِلاَّ أَنْتَ، أَسْتَغْفِرُكَ وَأَتُوبُ إِلَيْكَ
والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته
[1]ابن هشام ، السیره النبویه، ج 1، ص 285-284
[2]همان، ج 2، ص 58
[3]أخرجه أبو داود (4029)، والنسائي في ((السنن الكبرى)) (9560)، وابن ماجه (3607)، وأحمد (5664) باختلاف يسير.
[4]مختصر السیره، ص 88-78
[5]عبد السلام هارون ، تهذيب سيرة ابن هشام ، قاهره ، مکتبه السنه ، ۱۴۰۸ ص 57
[6]ابن هشام، سیره النبویه، ج 2، ص 9-10
[7]مبارکفوری، خورشید نبوت، ص 120، از ابن جوزی
[8]ابن هشام،سیره النبویه، ج 2، ص 10
[9]صحیح بخارى، ج 2، ص 615- 616.
[10]قد رُویَ عن عمر وعثمان رضی الله عنهما
[11]ابنهشام،سیرهٔ النبویه، ج 2، ص 527-542 / زاد المعاد، ج 3، ص 26-28؛.