یَنگِی عَصردَگِی دارُ الاِسلامنِی نَمُونَه لَرِی (7) (شَرقِی توُرکِستاننِی اِسلامِی جوُمهُورِیَتِی) (30 بُولِیم)
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(1-قیسم)
نِیمَه اوُچُون “شَرقِی توُرکِستاننِی اِسلامِی جوُمهُورِیَتِی” دِییِیلَدِی؟ چوُنکِی مُسُلمانلَرنِی اوُرتَه سِیدَه اَوَّلگِی اِسلامِی جوُمهُورِی حُکوُمَت حِسابلَنَدِی، مُسُلمانلَرنِینگ اَوَّلگِی جوُمهُورِیَتِی هَم اِمامِی اَبُو حَنِیفَه رَحِمَهُ الله نِی مَذهَبِیگه اَساسلَنگن حالدَه اوُزِینِی مَوجُودِیَتِینِی اِعلان قِیلَدِی، اِیسلَه تِیب اوُتماقچِیمَنکِی، جوُمهُورِیَت حُکوُمَتنِی بِیر قالِیبِی بوُلِیب اوُندَگِی جَمِیعَتنِی اِجرا قِیلُوچِی مَسئُوللَر بُو یِیردَه مِعراث حالِیدَه رَهبَر بُولِیشمَیدِی، بَلکِی آدَملَر تامانِیدَن مُشَخَّص مُددَت اوُچُون سَیلَه نِیشَدِی وَ آدَملَر اوُلَرنِی عَمَللَرِینِی نَظارَت قِیلِیشَدِی. اِیندِی مَنَه بُو قالِیبگه توُرلِی- هِیل سِکوُلارِیستِیک اَحزابلَرنِی عَقِیدَه سِی هَم قوُیِیلگن بُولِیشِی موُمکِین یاکِی اِسلامِی عَقِیدَه یاکِی هَر قَندَی باشقَه عَقِیدَه قوُیِیلگن بوُلِیشِی هَم مُومکِین، دِیمَک جُومهُورِیَت قالِیبِینِی تَنلَگن بَرچَه دَولَتلَردَه حُکوُمَتنِی توُزِیلِیشِی، تَرکِیبِی بِیر هِیل اِیمَس وَ بِیر جوُمهُورِیَتنِی اَساسِیدَگِی نَرسَه نِی کوُرِیب شِمالِی کَرِییَه وَ حِتاینِی اَساسِیدَگِی نَرسَه حَقِیدَه حُکم چِیقَرِیب بوُلمَیدِی یاکِی شَخص سِکوُلار جوُمهُورِیَتلَرنِینگ اَساسِینِی کوُرگچ اِسلامِی جوُمهُورِیَتنِی اَساسِی بارَه سِیدَه حُکم چِیقَرَه آلمَیدِی. [1]
یاکِی شَخص زَردُوشتِیلَرنِینگ ساسانِی دِیوانِینِی کوُرِب مَنَه شوُ توُشوُنچَه آرقَلِی عُمَر اِبنِ خَطّابنِینگ دِیوانِی حَقِیدَه حُکم چِیقَرَه آلمَیدِی. اَصلِینِی آلگندَه قالِیب بِیتتَه، اَمّا عُمَر اِبنِ خَطّابنِی دِیوانِیگه اوُزگرتِیرِیشلَر کِیرِیتِیلگن بوُلِیب زَردُوشتِیلَرنِینگ دِیوانِیدَن فَرق قِیلَدِی. مَنَه بُو حالَتدَه: عُمَر اِبنِ خَطّابنِینگ دِیوانِینِی اَساسِی بِیلَن زَردوُشتِیلَرنِینگ ساسانِی دِیوانِی حَقِیدَه هَم حُکم چِیقَرِیب بُولمَیدِی وَ زَردُوشتِیلَرنِینگ دِیوانِینِی اَساسِی آرقَلِی عُمَر اِبنِ خَطّابنِی دِیوانِی حَقِیدَه هَم حُکم قِیلِیب بُولمَیدِی.
یَنَه هَم ساددَه راق زَبان بِیلَن اَیتگندَه بِیر مُسُلمان یاکِی بِیر سِکوُلار یاکِی بِیر یَهُودِی یا نَصرانِی بِیر هِیل کوُرتکَه یا لِباس کِییگن بُولسَه، مَنَه بُو اوُستکِی لِباسلَردَگِی اوُحشَشلِیک اوُنِی اِیچِیدَگِی اَساسدَه هَم اوُحشَشلِیک بارلِیگِیگه دَلالَت قِیلمَیدِی، یاکِی بُولمَسَم یَهُودِی هَم، سِکوُلار (مُشرِک) هَم، بِیر مُسُلمان هَم، نَصرانِی هَم اوُزلَرِینِینگ خاص مَقصَدلَرِیگه یِیتِیش اوُچُون بِیر هِیل اَسلَحَه دَن، بِیر هِیل مَشِینَه دَن یاکِی بِیر هِیل پایِیزدَن وَ بِیر هِیل تَیّارَه دَن فایدَه لَه نِیشلَرِی مُومکِین. مَنَه بوُ قالِیبلَردَگِی، اَبزارلَردَگِی اوُحشَشلِیکلَر بُو اَبزارلَردَن، قالِیبلَردَن فایدَه لَنگنلَرنِی مَغزِیدَه، اَساسِیدَه هَم اوُحشَشلِیک بار دِیگن مَعنانِی بِیلدِیرمَیدِی.
مَنَه بُو حالَتدَه “جُومهُورِیَت” کَلِیمَه سِی حُکوُمَتنِی قالِیبِینِی، شَکلِینِی مُشَخَّص قِیلِیب بِیرسَه، سِکوُلار- لِیبِیرَل یا سِکوُلار- کامُّونِیست یا اِسلامِی دِیگن کَلِیمَه لَر اِیسَه مَنَه بُو جوُمهُورِیَتنِی قالِیبِیدَگِی اَساسنِی وَ لِباسنِی، پایِیزدنِی، تَیّارَه نِی، مَشِینَه نِی تَأیِین قِیلَدِی. دِیمَک “شَرقِی تُورکِستان اِسلامِی جوُمهُورِیَتِی” دِیگن پَیتِیمِیزدَه اوُنِی قالِیبِینِی اِیچِیگه اِسلامِی قوُیِیلگنِیگه دَلالَت قِیلَدِی. اِیندِی مَنَه بُو جوُمهُورِیَتنِی اِیچِیگه قوُیِیلگن اِسلام اِمامِی اَبُو حَنِیفَه رَحِمَهُ الله نِی مَذهَبِی اَساسِیدَه قوُیِیلگندِیر.
حوُرمَتلِی بِرادَرلَرِیمِیز وَ آپَه- سِینگِیللَرِیمِیز مُسُلمانلَرنِینگ اِیشغال قِیلِینگن دِیارلَرِی حَقِیدَه گِی مَنَه بُو بوُلِیمگه نِسبَتاً جُودَه کَم بِیلِیمگه اِیگه بوُلگنلِیکلَرِی سَبَبلِی، مُختَصَر صُورَتدَه اِیضاحلَب بِیرَه مِیز. اِسلام مَواراءُننَهر وَ حَرَازم وَ توُرکِستانگه مُسُلمانلَرنِینگ اوُچِینچِی خَلِیفَه سِی عُثمان اِبنِ عَفّان رَضِیَ الله عَنهُ نِی زَمانِیدَه بُویُوک صَحابَه لَردَن بِیرِی حَکَم اِبنِ عُمَر غَفّارِی رَضِیَ الله عَنهُ آرقَلِی کِیرِیب کِیلگن، اَمّا اوُنِینگ کامِل آزاد بُولِیشِی عَبدُ المَلِیک اِبنِ مَروان دَورِیدَه قُتَیبَه اِبنِ مُسلِم بَهِیلِی رَحِمَهُ اَلله تامانِیدَن عَمَلگه آشِیرِیلگن بوُلِیب، اوُ کِیشِینِی جَنگدَگِی سِیاسَتِی عُمَر اِبنِ خَطّاب رَضِیَ الله عَنهُ گه اوُحشَر اِیدِی، بُو مِنطَقَه لَرنِی فَتحِی 81 شَمسِی یِیل بِیلَن 94 شَمسِی یِیللَرنِی آرَسِیدَه عَمَلگه آشِیرِیلگن، اوُ کِیشِی شَرقِی توُرکِستاندَگِی قَشقَرنِی 93 شَمسِی یِیلدَه آزاد قِیلَدِی. [2]
(دوامی بار…….)
[1] مقیمی، غلامحسن؛ مشروطیت، جمهوریت، اسلامیت، تهران، نشر معناگرا، ۱۳۸۵، ص ۵۹.
[2] ابوبکر احمد بن ابراهیم همدانى ابن فقیه، مختصر کتاب البلدان، (بغداد، مکتبه المثنى، 1302ق) ص 209 / ه، ر، گیب، فتوحات عرب در آسیاى مرکزى، ترجمه حسین احمدپور، (اختر، بىتا) ص 56 – 86.
