یَنگِی عَصردَگِی دارُ الاِسلامنِی نَمُونَه لَرِی (7) (شَرقِی توُرکِستاننِی اِسلامِی جوُمهُورِیَتِی) (30 بُولِیم)
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(2- قیسم)
مَنَه بُو دِیارلَرنِی آزاد قِیلِینِیشِی حوُددِی باشقَه دِیارلَرگه اوُحشَب عَقِیدَه نِی بُو دِیارلَردَه ساکِن بُولگنلَرگه مَجبُورلَب قَبُول قِیلدِیرِیلَدِی، دِیگن مَعنادَه بُولگن اِیمَس، بَلکِی آدَملَرنِی ظالِم، زُورَوان حاکِملَرنِی وَ دِین کاسِبلَرِینِی،تِجارَتچِیلَرِینِی قوُلِیدَن آزاد قِیلِیش مَعناسِیدَه بُولگن، آدَملَر آزادانَه یا مُسُلمان بُولِیشَردِی یاکِی آسمانِی شَرِیعَتلَردَن بِیرِیگه اِیرگه شَه آلِیشَردِی. شوُ سَبَبلِی هَم مَواراءُننَهردَه وَ توُرکلَرنِی اوُرتَه سِیدَه اِسلامنِی قَبوُل قِیلِیش دَرَجَه مَه- دَرَجَه، اِیختِیارِی حالَتدَه عَمَلگه آشگن. سِکوُلارلَر بِیر دِیارنِی اوُستِیدَه حُکمران بوُلگن پَیتلَرِیدَه اَسلَحَه نِی کوُچِی بِیلَن سِکوُلارِیزم قانوُنلَرِینِی مَنَه بُو جَمِیعیَتنِی اوُستِیدَه پِیادَه قِیلِیشَدِی وَ هَمَّه نِی اوُزلَرِینِی قانوُنلَرِینِی قَبوُل قِیلِیشگه مَجبُور قِیلِیشَدِی، اَمّا اِسلامدَه بُوندَی بُولگن اِیمَس.
312 شَمسِی یِیلدَه اِیگوُرنِی حاکِمِی “سَتاتوُرک بوُرگرخان” رَحِمَهُ الله ( مُسُلمان بُولگچ اِسمِینِی “عَبدُالکَرِیم سَتاتوُرک قوُیگن) مُسُلمان بوُلگچ اِسلام دِینِی کامِل شَکلدَه توُرکِستاننِی بَرچَه نوُقطَه لَرِیدَه تَرقَله دِی. اوُ مُسُلمان بوُلگچ مَنَه بُو مِنطَقَه لَردَگِی توُرکمَنلَر، اوُرتَه آسِیا اَهالِیسِی مُسُلمان بُولِیشَدِی، شوُنِینگدِیک 334 شَمسِی یِیلدَه وَفات تاپگن قَشقَرنِی پادشاهِی “بوُغراخان” رَحِمَهُ الله بِیرِینچِیلَردَن بوُلِیب اوُزِینِی حاکِمِیَتِی آستِیدَگِی قَبِیلَه لَرنِی، مِنطَقَه لَرنِی اِسلامنِی قَبُول قِیلِیشگه تَرغِیب قِیلگن وَ اوُلَرنِی مُسُلمان بُولِیشلَرِیگه سَبَب بوُلگن اِیدِی. مَنَه شوُ تَرتِیبدَه توُرکِستاننِی هَمَّه سِی اَستَه – سِیکِینلِیک بِیلَن دارُ الاِسلامگه اَیلَنَدِی، اوُنِی حَلقِی اوُزِینِی اِیختِیارِی بِیلَن اِسلامنِی قَبُول قِیلِیشَردِی، شوُ شَکلدَه مَواراءُننَهر بُویُوک خُراساندَگِی آسِیا بُویِیچَه اِسلام مَرکَزلَرِیدَن بوُلمِیش بِیر مَرکَزگه اَیلَنَدِی، مَنَه بُو مَدَنِیَت اُمَوِیلَرنِی، عَبّاسِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِی وَ قارَه خانِیلَر اِمپِیرَه تارلِیگِی بِیلَن 321 شَمسِی یِیلدَه شَکللَه نَدِی وَ 543 شَمسِی یِیلگه چَه دَوام اِیتَدِی وَ بوُندَن باشقَه بِیر نِیچَه دارُ الاِسلاملَر بِیلَن بِیرگه حِتایلِیک، راسِّیَه لِیک سِکوُلار کافِرلَر تامانِیدَن اِیشغال قِیلِینگوُنِیچَه دَوام اِیتَدِی. [1]
حِتای وَ راسِّیَه نِینگ سِکوُلار دَولَتلَرِی مَنَه بُو مِنطَقَه دَگِی مُسُلمانلَر اِقلِیمِینِی اِینگ کَتتَه دُشمَنلَرِیدَن حِسابلَنَدِی، توُرکِستان راسِّیَه سِکوُلارِیستلَرِینِینگ غَیرِی مُستَقِیم اِیشغالِی آستِیدَه دِیر، شَرقِی توُرکِستاننِی اِیسَه حِتای مُستَقِیم رَوِیشدَه اوُزِینِی اِیشغالِیگه آلگن. بُوگوُنگِی کوُندَه توُرکِستان غَربِی وَ شَرقِی اِیککِی قِسمَتگه بوُلِینگن.
شَرقِی تُورکِستان دَولَتِی مَسافَه سِی بوُگوُنگِی کوُندَگِی اِیراننِی اَندازَه سِیگه توُغرِی کِیلَدِی، یَعنِی فرَنسِیَه دَولَتِینِی مَسافَه سِیدَن کوُرَه اوُچ بَرابَر کوُپراق، بُو دَولَت اوُیغوُرلَر،قازاقلَر، توُرکمَنلَر،تَه تَرلَر، تاجِیکلَر وَ باشقَه کِیچِیک قَومدَگِی مُسُلمان قَوملَرِیدَن تَشکِیل تاپگن، اوُندَگِی اَهالِینِی سانِی عَرَبِستان وَ عِراق، سُورِیَه نِی اَهالِیسِیدَن کوُرَه کوُپراق، پایتَختِی اُورُومچِی بوُلِیب اوُ بوُتوُن تَرِیخ دَوامِیدَه جُودَه کوُپ مُستَقِیل حُکوُمَتلَرنِی کوُرگن، اوُزِینِی حالِیچَه حِتاینِینگ اِسلام دُنیاسِی بِیلَن باغلَیدِیگن اوُرتَدَگِی کوُپرِیک وَظِیفَه سِینِی بَجَرگن.
شَرقِی توُرکِستان دَولَتِی حِتاینِینگ نِیفتگه بُولگن اِیختِیاجِینِی 80 فائِزِینِی تَأمِینلَیدِی، بَعضِی مُتَخَصِّصلَر بُو مِنطَقَه دَگِی نِیفتنِی ذَهِیرَه لَرِینِی عَرَبِستاننِینگ نِیفت ذَهِیرَه لَرِیگه تِینگلَشتِیرِیشَدِی . اوُتکَزِیلگن تَدقِیقاتلَرنِی نَتِیجَه سِیگه کوُرَه حِتای سِکوُلار دَولَتِینِی اِیختِیارِیدَگِی اوُرانِییُوم مَعدَنلَرِینِی 90 فائِزِی- بُولِیب هَم بُو اوُرانِییُوم بُوتوُن جَهان بُویِیچَه اِینگ مَرغوُب اوُرانِییُوم حِسابلَنَدِی- شُو مِنطَقَه دَه جایلَشگن. اِینگ کَتتَه کوُمِیر مَنبَع سِی هَم 118 هِیل مَعدَن ماددَه لَرِی جُملَه دَن طِلَّه، کرِیستَل، توُز، تِیمِیر بِیلَن بِیرگه اِیشغال قِیلِینگن شَرقِی توُرکِستان دَولَتِیدَن حِتایلِیک باسقِینچِی سِکوُلار کافِرلَر تامانِیدَن چِیقَرِیب آلِینَدِی، بوُندَن تَشقَرِی مَنَه بُو دَولَتدَگِی 50000 کوَدرَت کِلامِیتردَن آشِیق خاصِیلدار یِیرلَر هَم دِیهقانچِیلِیک اوُچُون فایدَه لَنِیلَدِی، حِتای سِکوُلار دَولَتِی “اِیکِین اِیکِیشنِی اِصلاح قِیلِیش” شِیعارِی آستِیدَه بُو یِیرلَرنِی مُصادَرَه قِیلگن وَ اوُتگن اوُن یِیللَر مابَینِیدَه مَرحَلَه مَه – مَرحَلَه “شَرقِی توُرکِستاننِی حِتایلِیک قِیلِیش” دِیب قوُیِیلگن سِیاسَتگه اِیرگشگن حالدَه آچ بُورِیلَردِیک بُو مِنطَقَه گه باستِیرِیب کِیلَیاتگن حِتایلِیک مُهاجِرلَرگه تَقسِیملَب بِیریَپتِی. [2]
(دوامی بار…….)
[1] دكتر غلامرضا ورهرام، تاريخ آسياي مركزي در دوران اسلامي، انتشارات بنياد پژوهشهاي اسلامي، سال چاپ 1372 ص 86
