
Хозирги янги асрдаги дорул исломни намуналари (11) ( эрон исломий жумхурияти)(4)) ( 36 бўлим)
Шайх Абу Хамза хўромий хафизахуллохни аудио тасмасидан ёзиб олинган
(28-қисм)
-478 қамарий йилда вафот қилган Имомул Харамайн Жавиний “дорул ислом” рахбаридаги ижтиходни шарти хақида айтадики: демак рахбарнинг комил мужтахид бўлиши шарт ва у мужтахидларни барча сифатларини ўзида жамлаган бўлиши керак. Бошқа бир ўринда айтадики: имом ва рахбарнинг шартларидан бири, у шундай ахли ижтиход бўлиши керакки, ходисалар пайтида бошқаларни фатвосига эхтиёжи бўлмасин, мана бу ўрин (рахбарнинг ижтиход шартига эга бўлиши) хамма иттифоқ қилган ўриндир,
-492 қамарий йилда шахид бўлган Абул Қосим маккий Ромилий айтадики: рахбарнинг мужтахид бўлиши борасида исломий мазхабларнинг,ахли илмнинг ижмоъси борлигини ривоят қилинган, рахбарнинг ижтиход шартига эга бўлиши бўйича фуқахолар ижмоъ қилишган. Энди хулафойи рошидиндан кейинги мусулмон рахбарларининг ғайри мужтахид бўлганлиги масаласида шуни айтиш лозимки, буни далили улар фақат харбий қудрат билан хокимиятни қўлга киритишган. [3]
676 қамарий йилда вафот топган имоми Нававий ровзатут толибин китобида “дорул исломни” рахбарининг шартлари бўйича айтадики: мукаллаф мусулмон, одил, озод, бохуш,донишманд, мужтахид бўлиши шартдир. [4]
-769 қамарий йилда вафот топган Саъадиддин Тафтазоний “дорул ислом” рахбарининг шартларини санаб айтадики:
ویشترط أنْ یکون …. مجتهداً شجاعاً، و شرط است .
………Шижоатли мужтахид бўлиши керак. [5]
-790 қамарий йилда вафот топган имоми Шотибий айтадики: уламоларни иттифоқ қилиб нақл қилишларича, рахбарликни ( ёки ўша катта имом) шаръий илм бўйича ижтиход ва фатво бериш даражасига етган кишига боғланади. [6]
-792 шамсий (816 қамарий) йилда вафот топган саййид Шариф Журжоний туркистоний қози Азудиддин Ийжийни мавақиф номли китобига ёзган шархида айтадики: фуқахолар жумхури ва ахли илм шунга иттифоқ қилишганки, усул ва фуруъларда мужтахид бўлган киши дорул исломни рахбари бўлишга хақли ва шойиста бўлади. [7]
-797 шамсий ( 821 қамарий ) йилда вафот топган Қалқашандий “маъасирул инафах фил маъалимул хилафах” номли китобида дорул исломнинг имоми ва рахбарини шартлари бахсида айтадики: ўнинчи ўринда: янги кундалик масалалар ё иттифоқлар ва аллохни шариатидаги ахкомлар бўйича ижтиход даражасига етган бўлиши керак, ижтиход даражасидаги илмга эга бўлмаган кишини рахбариятга сайланмайди ва сахих бўлмайди; чунки рахбарни мана бундай ижтиходга эхтиёжи бор ва у бу ижтиходга мухтож бўлиб, буни ёрдамида ишларни “сиротол мустақим”да тўғри йўлда исломий равиш билан олиб боради ва бундай ижтиходни панохида шаръий худудлардан огох бўлади , хамда дорул исломдаги мавжуд инсонларнинг шаръий хақларини беради ва одамларни ўртасидаги ихтилофларни хал қилади, агарда мужтахид олим бўлмайдиган бўлса мана бу ишларни қилишга қодир бўлмайди. [8]
1320 шамсий (1360 қамарий) йилда вафот қилган Абдуррохман Жазирийни ёзишича: барча ахли суннат фуқахолари шунга иттифоқ қилишганки, исломдаги хоким қуйидаги сифатларга эга бўлиши керак: 1- мусулмон бўлиши; 2- мукаллаф, 3- озод бўлиши; 4- эркак киши бўлиши,5- қурайшдан бўлиши, 6- олим ва мужтахид бўлиши керак, буни воситасида у дин ахкомларидан огох бўлади ва ўзидан бошқани фатвосига мухтож бўлмайди. [9]
(давоми бор……..)
[1] الجوینی، عبد الملک بن عبد الله، غیاث الأُمم فی التیاث الظلم: ص84. / «فالشرط أنْ یکون الإمام مجتهداً بالغاً مبلغ المجتهدین مستجمعاً صفات المفتین، ولم یُؤثَر فی اشتراط ذلک خلاف».
[2] الجوینی، عبد الملک بن عبد الله، الإرشاد: ص426./ وقال: «من شرائط الإمام أنْ یکون من أهل الاجتهاد، بحیث لا یحتاج إلی استفتاء غیره فی الحوادث، وهذا متّفق علیه».
[3] …مجتهدًا كالقاضي وأولى، بل حكى فيه الإجماع…/ قال: وكون أكثر من ولي أمر الأمة بعد الخلفاء الراشدين غير مجتهد إنما هو لتغلبهم فلا يَرِدْ
[4] المنهاج، ص ۵۱۸ و شرح صحیح مسلم. / هی کونه مکلفا مسلما عدلاحرا ذکیا عالما مجتهدا /
[5] التفتازانی، مسعود بن عمر، شرح المقاصد فی علم الکلام: ج2، ص271./ «ویشترط أنْ یکون مکلّفاً مسلماً عدلاً حرّاً ذکراً مجتهداً شجاعاً، ذا رأی وکفایه سمیعاً بصیراً ناطقاً قریشیاً»
[6] الاعتصام ـ للشاطبى موافق للمطبوع . المؤلف : أبو إسحاق الشاطبي . دار النشر : المكتبة التجارية الكبرى – مصرص 126/ الشاطبی، إبراهیم بن موسی، الاعتصام: ج2، ص362. / إن العلماء نقلوا الاتفاق على أن الإمامة الكبرى لا تنعقد إلا لمن نال رتبة الاجتهاد والفتوى في علوم الشرع
[7] الجمهور علی ان اهل الامامه و مستحقها من هو مجتهد فی الاصول و الفروع لیقوم بامر الدین متمکنا من اقامه الحجج و حل الشبهه فی العقائد الدینیه مستقلابالفتوی فی النوازل و احکام الوقائع نصا و استنباطا لان اهم مقاصد الامه حفظ العقائد و فصل الخصومات و لم یتم ذلک بدون هذا الشرط / الجمهور على أن أهل الإمامة ومستحقها من هو مجتهد في الأصول والفروع … متمكّناً من إقامة الحجج وحلّ الشبه في العقائد الدينية، مستقلاً بالفتوى في النوازل …
[8] القلقشندی، أحمد بن علی، مآثر الأناقه: ج1، ص37./ «الثانی عشر: العلم المؤدّی إلی الإجتهاد فی النوازل والأحکام، فلا تنعقد إمامه غیر العالم بذلک؛ لأنّه محتاج لأنْ یصرف الأمور علی النهج القویم ویجریها علی الصراط المستقیم، ولأن یعلم الحدود، ویستوفی الحقوق، ویفصل الخصومات بین الناس، وإذا لم یکن عالماً مجتهداً لم یقدر علی ذلک»
[9] الفقه على المذاهب الاربعة، ج۵ ، ص ۳۱۷ – ۳۱۶. / اتفق الائمة رحمهم اللَّه تعالى على ان الامامة فرض و انه لابد للمسلمین من امام یقیم شعائر الدین و ینصف المظلومین من الظالمین و اتفقوا على ان الامام یشترط فیه: اولاً ان یکون مسلماً ثانیاً ان یکون مکلّفاً ثالثاً ان یکون حرا رابعاً ان یکون ذکراً خامساً ان یکون قرشیاً سادساً ان یکون عالماً مجتهداً لیصرف الاحکام و یتفقه فى الدین فیعلم الناس و لایحتاج الى استفتاء غیره