اَلله دَن تَقوا قِیلِیش اوُزِی نِیمَه؟ قَندَی قِیلِیب تَقوایِیمِیزنِی مِیزانِینِی بِیلسَک بوُلَدِی؟
(8 –قیسم)
بُو یِیردَگِی مَنَه بُو سِکوُلار شَخصلَرگه یا مُسُلمانلَرنِی اوُرتَسِیدَگِی اَدَشگن کِیشِیلَرگه قِیلگن سِیزنِی مَلامَتلَرِینگِیزنِی تَأثِیرِی بُولمَیدِی. نِیمَه اوُچُون؟ چوُنکِی سِیز اوُلَر قَبُول قِیلمَیدِیگن قانوُنلَر بِیلَن اوُلَرنِی مَلامَت قِیلیَپسِیز، مَنَه بُو کِیشِیلَرنِی نَفسِی اِیچکِی قاضِی صِیفَتِیدَه سِیزنِی آلدِینگِیزدَه جِنایَت بوُلمَگن نَرسَه لَرنِی جِنایَت دِیب بِیلَدِی وَ اوُنِی نَفسِی اِیچکِی قاضِی صِیفَتِیدَه قانوُنلَرِی تَعیِین قِیلگن کِیشِیلَرنِی اوُلِیمگه، نابوُد بوُلِیشگه مُستَحَق دِییدِی. شُو سَبَبلِی اَگرچِی سِیزگه یاقمَسَه هَم اوُزِینِی نَفسِی قَبوُل قِیلگن قانوُنلَر اَساسِیدَه جِنایَتچِی حِسابلَنگن کِیشِیلَرنِی نابُود قِیلِیب اوُلدِیرَدِی.
مَنَه بُو اِنسانلَرنِی یوُلباشچِیسِی، نَصِیحَتچِیسِی، قاضِیسِی بُولمِیش نَفسلَرِی اوُزلَرِی قَبُول قِیلگن عَقِیدَه لَر، قانوُنلَر اَساسِیدَه قِیلِینگن بُوندَی عَمَللَردَن حُورسَند بوُلِیب لَذذَتلَنِیشَدِی.
اِیندِی مَنَه بُو توُرلِی- هِیل قانوُنلَر اَساسِیدَه پَروَرِیش تاپگن نَفسلَر حَقِیدَه دِیر، اَمّا اَگر بِیر کِیشِی اوُزِی پَروَرِیش تاپگن نَرسَه گه خِلاف رَوِیشدَه عَمَل قِیلَدِیگن بوُلسَه، خَطا وَ گوُناه قِیلگن حِسابلَنَدِی وَ شَخص مَنَه بُو حالَتدَه پُوشَیمان بُولِیب نَفسِی عَذابلَنِیشِی مُومکِین.
مَنَه بُو سِکوُلارِیستلَر ( یاکِی عَرَب تِیلِی بِیلَن اَیتگندَه مُشرِکلَر) قَدِیم زَمانلَردَن بُویان حاضِرگِی کوُنگچَه اِیککِی شَرعِی اِسمنِی اوُرنِیگه اَفسُوسکِی آدَملَرنِی کوُچَه – بازار اَدَبِیاتِی بُویِیچَه کِیرگِیزِیلگن غَلَط، ناتوُغرِی اِصطِلاحنِی قوُیِیب آلِیشگن:
- آمانِیزم (فارس تِیلِی بِیلَن اَیتگندَه اِنسانِیَت) نِی اَلله نِی اوُرنِیگه قوُیِیب آلِیشگن.
- وِجداننِی اِیسَه نَفسنِی اوُرنِیگه قوُیِیشگن.
اِنسانِیَتگه قَسَم اِیچَیاتگن جاهِل شَخصلَرنِی کوُرمَگنسِیزمِی؟ یَعنِی اوُنِی اوُزِی آمانِیزمگه قَسَم اِیچَدِی، اَمّا اَصلِیدَه آمانِیزم یا اِنسانِیَت قَندَی تَعرِیفگه اِیگه اِیکَنِینِی هَم بِیلمَیدِی؟ حاضِرگِی پَیتدَگِی یاشلَردَن اِیمَس بَلکِی 40 – 50 یِیلدَن بُویان اِنسانِیَت نامِیگه قَسَم اِیچَیاتگن آدَملَردَن اِنسانِیَت اوُزِی نِیمَه؟ – دِیب سوُرَنگچِی. اوُلَر هِیچ نَرسَه بِیلِیشمَیدِی. شُو سَبَبلِی هَم کوُرد قَومِیدَگِی جاهِل، فَهمسِیز سِکوُلارلَر وَ سِکوُلارزَدَه لَرنِی آرَسِیدَگِینَه بوُندَی قَسَم اِیچِیشلَر مَوجُود، یَعنِی یِوراپَه لِیکلَرنِی اوُرتَسِیدَه هَم بُوندَی اَخماقگرچِیلِیک تاپِیلمَیدِی،توُرکلَرنِی وَ عَرَبلَرنِی، فارسلَرنِی یا باشقَه هِیچ قَیسِی قَومنِی آرَسِیدَه هِیچ کِیم اِنسانِیَتگه قَسَم اِیچمَیدِی فَقَط فَهمسِیز کوُردلَرگِینَه بوُندَی قَسَم اِیچِیشَدِی.
بُونگه قوُشِیمچَه رَوِیشدَه سِکوُلارِیستلَرنِی وَ بِیزلَرنِی اَلدَنگن عَوام حَلقنِی حَتَّی تَخصِیل کوُرگن عَوامزادَه لَرنِی آرَسِیدَه هَم “وِجدان” نَفسنِی اوُرنِیگه اوُرِینباسَر قِیلِینگن. آدَملَرنِی آرَسِیدَه اوُزِینگ بِیلَن باشقَه لَرنِی اوُرتَسِیگه وِجدانِینگنِی قاضِی قِیل! – دِیگن سوُزلَرنِی اِیشِیتمَگنمِیسِیزلَر؟ اَمّا بِیزلَردَن آلدِین اوُتگن صالِح کِیشِیلَر اَیتِیشَدِیکِی: اوُزِینگ بِیلَن باشقَه لَرنِی اوُرتَسِیگه نَفسِینگنِی تَرازُو قِیلِیب قوُی، چُونکِی مَنَه بُو نَفس اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَر بُویِیچَه تَعلِیم- تَربِیَه کوُرگندِیر. رِوایَت قِیلِینِیشِیچَه عَلِی اِبنِ اَبِی طالِب رَضِیَ اَلله عَنهُ فَرزَندِی حَسَن رَضِیَ الله عَنهُ گه اَیتَدِیکِی: وَاجْعَلْ نَفْسَک میزاناً فیما بَینَک وَ بَینَ غَیرِک [1] نَفسِینگنِی اوُزِینگ بِیلَن آدَملَرنِی اوُرتَسِیدَه مِعزان قِیلِیب قوُیگِین.
رُوح اِنساننِی جِسمِینِی اِیچِیدَه بُولَر وَ جِسمگه باغلَنگن حالدَه بُولَر اِیکَن، اوُنگه نَفس دِییِیلَدِی، رُوح مَنَه بُو جِسمدَن چِیققَن پَیتِیدَه اوُنگه رُوح دِییِیلَدِی. اَلله تَعالَی مَرحَمَت قِیلَدِیکِی: اللَّهُ یَتَوَفَّى الْأَنفُسَ حِینَ مَوْتِهَا وَالَّتِی لَمْ تَمُتْ فِی مَنَامِهَا فَیُمْسِکُ الَّتِی قَضَى عَلَیْهَا الْمَوْتَ وَیُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَکَّرُونَ (زمر/42) جانلَرنِی اوُلِیم وَقتلَرِیدَه،( هَلِی- هَنُوز) اوُلمَگنلَرنِی اِیسَه اوُحلَیاتگن پَیتلَرِیدَه – اَلله آلوُر. بَس، اوُزِی اوُلِیمگه حُکم قِیلگن جانلَرنِی ( بَدَنلَرگه قَیتَرمَسدَن) اوُشلَب قالوُر، باشقَه لَرگه اِیسَه بِیلگِیلَنگن بِیر مُددَتگچَه ( یَعنِی عَجَللَرِی یِیتگوُنِیچَه) قوُیِیب یُوبارُور. اَلبَتَّه بوُندَه تَفَکُّر قِیلَدِیگن قَوم اوُچُون آیَت – عِبرَت باردِیر.
(دوامی بار…….)
[1] تحف العقول، صفحه 74.