چِیتلَب اوُتِیب بُولمَیدِیگن اِسلامِی “اِتِّحاد” جَرَیانِی، بوُگوُنگِی کوُندَگِی تَفَرُّقدَن اِسلامِی “وَحدَت”گه اوُتِیش دَورِیدِیر. (4)
(5 –قیسم)
مُغُوللَر حاکِمِیَتِی توُرلِی- هِیل قَبِیلَه لَرنِی “اِتِّحادِیدَن” تَشکِیل تاپگن اِیدِی، اوُلَر 616 یِیلدَه اِیرانگه حَملَه قِیلِیشَدِی. اوُلَر بِیرِینچِی مَرتَه اِصفَهانگه حَملَه قِیلگن پَیتلَرِیدَه سُلطان جَلالِ الدِّیننِی رِشادَتِی سَبَبلِی اِصفَهاننِی باسِیب آلِیشگه قادِر بُولمَگن وَ مَغلوُب بُولِیشگندِی، اَمّا 633 یِیلدَه یَعنِی قاآن اوُگِیتلَرِینِی دَورِیدَه اِصفَهاننِی شافِیعِیلَرِی حَنَفِیلَرنِی قَتلِی عام قِیلِیش شَرطِی بِیلَن مُغوُللَرگه شَهر دَروازَه لَرِینِی آچِیب بِیرِیشَدِی. مَنَه بُو رَوِیش بِیلَن شَهَرگه کِیرگن مُغوُللَر حَنَفِیلَرگه قوُشِیب شافِیعِیلَرنِی هَم قَتلِی عام قِیلَدِی.
رَیدَه هَم حُوددِی شُو سِنارِیا بوُلِیب اوُتگن اِیدِی، بُونِی عاقِبَتِیدَه حَنَفِیلَر بِیلَن شافِیعِیلَر “جَبَنَوِیان” ناملِی مُغوُل قوُماندان تامانِیدَن قَتلِی عام قِیلِینَدِی. شافِیعِی مَذهَبِیدَگِیلَر مُغوُل لَشکَرِینِی اِستِقبالِیگه چِیقِیب رَی شَهرِینِی یَرمِینِی تَشکِیل قِیلگن حَنَفِی مَذهَبِیدَگِیلَرنِی قَتلِی عام قِیلِیشگه قوُزغَه تِیشَدِی. مُغوُللَراَوَّل حَنَفِیلَرنِی قَتلِی عام قِیلِیشَدِی، اَمّا اوُلَر اوُزلَرِینِی وَطَنداشلَرِینِی قانِینِی توُکِیشگه شوُنچَه لِیک حَرِیص بوُلگن آدَملَردَه یَحشِیلِیک بوُلمَیدِی، دِیب، شافِیعِیلَرنِی هَم قَتلِی عام قِیلِیب حَنَفِیلَرنِی آرقَه سِیدَن جوُنَتِیب یُوبارِیشَدِی.
یَنَه بِیر باشقَه اوُرِین اَندَلوُس واقِیعَه سِیدِیر: اَندَلوُس مُسُلمانلَرِی یَمَنِی یا قَیسِی بوُلِیش سَبَبلِی اوُزَرا بِیر-بِیرلَرِی بِیلَن اِختِلاف قِیلِیب اوُزلَرِینِی اوُرتَلَرِیدَه جَنگلَرنِی وَ قانلِی خِیانَتلَرنِی تَجرِیبَه قِیلَیاتگن پَیتلَرِیدَه، نَصرانِیلَر مُسُلمانلَرگه قَرشِی اِتِّحادِیَه لَرنِی تَشکِیل قِیلِیشَدِی، حَتّی مُسُلمانلَرگه قَرشِی مُسُلمانلَرنِینگ بِیر دَستَه سِی بِیلَن هَم یاکِی یَهُودِیلَر بِیلَن هَم مُتَّحِد بوُلِیشَدِی، مَنَه بُولَر بِیلَن بِیر قَطاردَه بَراق اِبنِ عَمّارگه اوُحشَش خائِنلَرنِی تَکلِیفِی بِیلَن یُومشاق جَنگ وَ مُسُلمانلَرنِی مَدَنِیَتِی وَ عَقِیدَه سِیگه فِرِیبگرلِیک قِیلِیش وَ اوُلَرنِی آرَسِیگه کِیرِیب بارِیش وَ ذَلِیلانَه مُزاکَرَه لَرنِی قَبوُل قِیلِیش سِینگرِی اِیشلَر اوُرتَگه تَشلَنَدِی؛ شارلَماننِی زَمانِیدَن سُونگ مُتَّحِد بوُلگن نَصرانِیلَر- مَخصُوصاً اِیککِی نَصرانِی دَولَت بُولمِیش قِیشطالَه وَ آرگوننِی اِتِّحادِی بِیلَن – تَرقاق مُسُلمانلَرگه قَرشِی اوُزلَرِینِی حَملَه لَرِینِی شِددَتِینِی کوُچَیتِیرِیشَدِی وَ نِهایَت مُسُلمانلَرنِی حُکوُمَتِیگه حَتّی مُسُلمانلَرنِی مَوجُودِیَتِیگه هَم 781 یِیل اوُتگچ یَکوُن یَسَشَدِی. اَلبَتَّه مُسُلمانلَرنِی اوُستِیدَه خائِن یَهُودِیلَرنِی عَقِیدَه لَرِینِی مُستَحکَملَش سُودلَرِینِی هَم یُولگه قوُیِیشَدِی، اَندَلوُسدَه قالگن مُسُلمانلَر اوُچُون اَندَلوُسدَه اِینگ یامان،بَتتَر دَور باشلَنَدِی، مَنَه بُو مُسُلمانلَر خِیانَتلَرِی عِوَضِیگه مَعاشنِی اوُزلَرِینِی نابوُد بوُلِیشلَرِی آرقَلِی آلِیشَدِی.
اوُزِینگِیز بِیر تَصَوُّر قِیلِیب کوُرِینگلَر مُسُلمانلَرنِی قَبِیلَه لَرِی وَ کِیچِیک اِمارَتلَرِی باشقَه قَبِیلَه لَر وَ اِمارَتلَر بِیلَن جَنگ قِیلِیش اوُچُون نَصرانِیلَر بِیلَن مُتَّحِد بوُلِیشَردِی. مَثَلاً غَرنَطه دَگِی بَنِی نَصرنِی دَولَتِی لِیُوننِی پادشاهِی فِیردِینَند بِیلَن اَندَلوُسدَگِی مُسُلمانلَرنِی کِیچِیک حُکوُمَتلَرِینِی نابوُد قِیلِیش اوُچُون مُتَّحِد بُولَدِی وَ بِیرلَشگن حالدَه مُسُلمانلَرنِی قِیرغِین قِیلَدِی، اَمّا مُسُلمانلَرنِی تَرقاق کِیچِیک حُکوُمَتلَرِی اَستَه –سِیکِینلِیک بِیلَن نابوُد بوُلگچ نَوبَت غَرنَطَه دَگِی بَنِی نَصر دَولَتِیگه هَم یِیتِیب کِیلَه دِی وَ مُتَّحِد نَصرانِیلَر 897 قَمَرِی یِیلدَه اَندَلوُسدَگِی مُسُلمانلَرنِی آخِیرگِی حاکِیمِیَتِینِی هَم نابوُد قِیلِیب تَشلَیدِی. مُسُلمانلَر تَفَرُّق وَ عَقِیدَه وِی، رَفتارِی فَسادلَر سَبَبلِی نابوُد بوُلِیب کِیتِیشَدِی وَ اوُلَر عِبرَت آلوُچِیلَر اوُچُون مُسُلمانلَرنِینگ تَرِیخِیدَه اِینگ بوُیُوک عِبرَت بوُلِیب قالِیشَدِی. فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ؟
(دوامی بار…..)