چِیتلَب اوُتِیب بُولمَیدِیگن اِسلامِی “اِتِّحاد” جَرَیانِی، بوُگوُنگِی کوُندَگِی تَفَرُّقدَن اِسلامِی “وَحدَت”گه اوُتِیش دَورِیدِیر. (4)
(7 –قیسم)
نَصرانِیلَر صَلِیبِیلَر جَنگِینِی اَوَّلگِی یِیللَرِیدَه جُودَه کوُپ اِسلامِی شَهَرلَرنِی فَتح قِیلِیشگن اِیدِی، مَنَه بُو فَتحلَر اوُلَرگه نِهایَتدَه کوُپ رُوحِیَه بِیرگن، حَتّی اوُلَر فاطِمِیلَر دَولَتِینِی مَرکَزِی بوُلمِیش قاهِرَه نِی فَتح قِیلِیشنِی طَعمَه قِیلِیشگن اِیدِی. “نَصرانِیلَرنِی بُویُوک لَشکَرِی قاهِرَه تامانگه حَرَکَت قِیلَدِی وَ یوُلدَگِی شَهَرلَرنِی جُملَه دَن کَتته بَلبِیس شَهرِینِی هَم تَلان- تَراج قِیلِیب فَتح قِیلَدِی وَ آدَملَرِینِی قِیرغِین قِیلِیشَدِی.” قاهِرَه مُخاصَرَه قِیلِینگچ اِسمائِلِی شِیعَه لَرِینِی شاهِی عاضِد عَبّاسِیلَرنِی حُکوُمَتِیدَن “اِتِّحاد” توُزِیشنِی سوُرَیدِی وَ عَبّاسِیلَر هَم اَسَدِالدِّین شِیرکوُهنِی صَلاحِ الدِّین اَیُّوبِیگه قوُشِیب 6000 مُجاهِد هَمراهلِیگِیدَه مِصرگه جُونَتَدِی. [1][2]
مَنَه بُو “اِتِّحاد”دَه عادَتگه کوُرَه صَلاحِ الدِّین اوُزِینِی اَشعَرِی وَ شافِیعِی عَقِیدَه سِیدَن واز کِیچگنِی یُوق یاکِی یَشِیرِیب هَم اوُتِیرمَدِی، مِصرنِی اِسمائِلِی حاکِمِی وَ آدَملَرِی هَم اوُزلَرِیگه خاص بوُلگن عاشُرا، عِیدِی غادِیر، اِماملَرنِی عِیدِی وِلادَتِی، فاطِیمَه زَهرا رَضِیَ الله عَنهُ نِی وِلادَتِیگه اوُحشَش مَراسِیملَرِیدَن واز کِیچِیشمَگن یا عَقِیدَه لَرِینِی مَخفِی قِیلِیب اِنکار هَم قِیلِیشمَگن. حَتّی عَذادارلِیک مَراسِملَرِی شاهنِی قَصرِیدَه فاطِیمِی خَلِیفَه نِی حُوضُورِیدَه اوُتکَزِیلَردِی. اِسمائِلِی شِیعَه لَرِی هَم اوُندَه اِیشتِراک اِیتِیشَردِی.[3][4]
بُو یِیردَه اَنَه اوُشَنچَه اِیختِلافگه اِیگه بُولگن اِیککِیتَه فِرقَه، مَذهَب مُشتَرَک مَسَلَه لَر بُویِیچَه مُتَّحِد بُولگن اِیدِیلَر؛ اوُلَر اوُزلَرِینِی بِیر- بِیرِیدَن فَرق قِیلَدِیگن اِیککِیتَه مَذهَب اِیکَنلِیکلَرِینِی قَبوُل قِیلِیشَردِی، شُو سَبَبلِی هَم فاطِیمِیلَر اَلاَذهَرگه دِققَتنِی جَملَگن حالدَه اوُزلَرِینِی کوُز-قَرَشلَرِینِی بَیان قِیلِیشَردِی، صَلاح الدِّین اَیُّوبِی هَم عِلمِی فَعالِیَتلَرگه دِققَتنِی قَرَتِیش وَ شافِیعِی فِقهِی وَ اَشعَرِیلَر عَقِیدَه سِی اَساسِیدَه مَدرَسَه لَرنِی اِیجاد قِیلِیش وَ اِقتِصادِی، قَضائِی اِصلاح قِیلوُچِی فَعالِیَتلَرنِی آلِیب بارِیش آرقَلِی اَستَه – سِیکِینلِیک بِیلَن فَعالِیَتلَرِینِی اِیلگرِی سوُرَردِی. بَو یِیردَه جاهِل شِیعَه وَ سُنِّیلَرنِی یالغانلَرِیگه سِکوُلار شَرقشُوناسلَرنِی قَصددَن قِیلگن اوُزگرتِیرِیشلَرِیگه قَرشِی رَوِیشدَه مَنَه بُو دَوردَه شافِیعِی بُولِیش یا شِیعَه بُولِیش گوُناهِی بِیلَن اوُلدِیرِیلگن بِیرارتَه شَخصنِی تاپَه آلمَیسِیز، اَلبَتَّه بُو آرَدَه عَسکَرلَرِی مالِیکِی وَ سُودَنلِیک بُولگن طَوّاشِی بِیلَن قُدرَت اوُستِیدَگِی جَنگلَر یا حَنَفِی، شافِیعِی، حَنبَلِی بُولگن شام وَ عِراقنِی شِمالِیدَگِی حاکِملَر بِیلَن بُولگن جَنگلَر بوُلِیب اوُتَدِی. بُو جَنگلَردَه شاوَر یا طَوّاشِی یا شامدَگِی وَ عِراقدَگِی اَمِیرلَر اوُلدِیرِیلَدِی، لِیکِن بُو اوُلَرنِی مَذهَبِی سَبَبلِی اِیمَس، بَلکِی اوُلَرنِی خِیانَتلَرِی، بَغِیلِیکلَرِی سَبَبلِی صادِر بوُلگن اِیدِی. [5][6][7]
اَلبَتَّه مِصردَه وَ اَفرِیکَه نِی شِمالِیدَه یاکِی اِیراندَه صَفَوِیلَر زَمانِیدَه شِیعَه غوُلّاتلَرِی قُدرَتگه کِیلگچ، اَهلِی سُنَّت دِیب مَعرُوف بوُلگن مَذهَبلَرنِی اوُرتَسِیدَه یازِیلمَگن “اِتِّحاد” اَستَه – سِیکِینلِیک بِیلَن وُجُودگه کِیلَدِی وَ اوُلَرنِی اوُرتَسِیدَگِی اِیچکِی جَنگلَر وَ بِیر قَنچَه اِیختِلافلَر کوُرمَگنلِیککَه آلِینَدِی وَ اوُلَرگه نِسبَتاً یَنَدَه کوُپراق بَغرِی کِینگلِیک بِیلَن مُناسَبَتدَه بُولِینگن، چُونکِی تَشَیُّع ناملِی تَشقِی عامِل ظاهِر بُولگن اِیدِی. اوُلَر مُحَمد اِبنِ عَبدُالوهّابنِی چِیقِیب کِیلگن زَمانِگچَه اوُرتَدَگِی مُشتَرَکاتلَرگه دِققَتنِی جَملَشگن وَ توُرت مَذهَب بَرحَق مَذهَب صِیفَتِیدَه هَمَّه نِی تِیلِیگه توُشِیب بوُلگن اِیدِی وَ اوُزلَرِینِی اِیختِلافلَرِینِی کوُرمَگنلِیککَه آلِیشَردِی.
(دوامی بار…..)
[1] البدایة و النهایة،ابو الفداء اسماعیل بن عمر بن کثیر الدمشقی، ج۱۲، ص۲۵۵، بیروت، دار الفکر، ۱۴۰۷/۱۹۸۶.
[2] تاریخ ابن خلدون،ابن خلدون، ج۵، ص۳۳۰.
[3] مقریزی، المواعظ و الاعتبار بذکر خطط و الآثار، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۳۲۹
[4] مقریزی، المواعظ و الاعتبار بذکر خطط و الآثار، ۱۴۱۸ق، ج۲، ص۳۳۰
[5] ابن کثیر ، البدایة و النهایة، ج۱۲، ص۱۵۳.
[6] البدایة و النهایة، ج۱۲، ص۱۴۶.
[7] البدایة و النهایة، ج۱۲، ص۳۶۳.خ