مُقَدَّمات دَرسلَرِی / سَککِیزِینچِی دَرس: فِطرِی اِیختِیاج صِیفَتِیدَگِی شادلِیک وَ اوُنِی قَندَی کانترال قِیلِیب باشقَه رِیش.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(2- قیسم)
اِیندِی، سِین اوُزِینگدَن یا باشقَه هَر قَندَی نَرسَه لَردَن راضِی بوُلمَه سَنگ، بُو نَرسَه قوُیِیدَگِی نَرسَه نِی بِیلگِیسِی بوُلَه آلَه دِی، اوُ سِینِی اوُزگَه رِیش بوُلِیشِی کِیرَکلِیگِی بارَه سِیدَه آگاهلَنتِیریَپتِی. آچِیق- آیدِین کوُرِینِیب توُرگَه نِیدِیک مَنَه بُو اوُزگَه رِیشلَر ناراضِیلِیک حِسِّیاتلَرِیدَن سوُنگ وُجُودگَه کِیلَه دِی وَ سِیزنِی ناراضِی قِیلگَن نَرسَه دَن باشلَنگَن حَرَکَت، یا وَضِیعیَت اوُزگَه رِیش یا سِیزنِی ناراضِی بوُلِیشِینگِیزگَه باعِث بوُلگَن نَرسَه وَ سِیزنِی راضِی قِیلَه آلَه دِیگَن نَرسَه نِی قوُلگَه کِیرِیتِیشلِیک، بوُلَرنِی هَمَّه سِی عِلمگَه اَساسلَنگَن بوُلِیشِی کِیرَک. حَتَّی جاهِلِیَتدَن تَوحِید سَرِی حَرَکَت قِیلِیشلِیک هَم عِلمگَه آساسلَنگَن بوُلِیشِی لازِم، کوُر- کوُرانَه حَرَکَت قِیلمَسلِیک کِیرَک. فَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا إِلَٰهَ إِلَّا اللَّهُ.(محمد/19) مَنَه شوُ یِیردَه بِیزلَرنِینگ اِمامِی بُخارِی رَحِمَهُ الله گَه اوُحشَه گَن بوُیوُک کِیشِیلَرِیمِیز اوُزلَرِینِی کِتابلَرِیدَه “سوُز وَ عَمَلدَن آلدِینگِی عِلم” عُنوانِی آستِیدَه اَلاهِیدَه باب وَ فَصلنِی اِیرایَه بِیرِیشگَن.
مَنَه بوُندَی اوُز- اوُزِینِی تَنِیشلِیک بِیلَن مُناسِب اوُزگَه رِیشنِی هاحلَیدِیگَن هَر قَندَی مُسُلمان اوُزِی قوُلگَه کِیرِیتماقچِی بوُلگَن “مَقصَد” وَ “حَرَکَت قِیلِیش شِیوَه سِی” بارَه سِیدَه یِیتَرلِی شَرعِی عِلمگَه اِیگَه بوُلِیشِی کِیرَک. “حَرَکَت قِیلِیش شِیوَه سِی” بوُیِیچَه بِیزلَرنِینگ بِیلِیمِیمِیز وَ بِیزلَرنِی ناراضِی قِیلگَن نَرسَه نِینگ اوُزگَه رِیشِیدَگِی “حَرَکَت قِیلِیشِی شِیوَه سِیدَه” اِیککِیتَه اوُرِینگَه اِعتِبار بِیرِیلِیشِی لازِم:
- اوُلَردَن بِیرِی غَرِیضِی وَ فِطرِی اِیشلَر بوُلِیب، اِیچِیش وَ اِستِعمال قِیلِیش، نَفَس آلِیش، شادلِیک، اوُیِینلَر، حوُرسَندچِیلِیک، قِیزِیقِیش، مُستَقِیل بوُلِیشنِی هاحلَش وَ باشقَه لَر کَبِی.
- اِیککِینچِیسِی اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُننِی یوُلِیگَه وَ عَمَل قِیلِیشگَه کوُرَه کَسب قِیلِینَه دِیگَن اِیشلَردوُر. اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرگَه اِیرگَه شِیشلِیک مُشَخَّص نَرسَه، اَمّا عَمَل قِیلِیشلِیک نَمُونَه آلِیشگَه وَ اوُزِینِی اوُتمِیشدَگِی وَ حاضِرگِی پَیتدَگِی اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُننِی یوُلِیدَه حَرَکَت قِیلگَن باشقَه کِیشِیلَرگَه سالِیشتِیرِیشگَه اوُحشَیدِی.
مَنَه بُو عِلمِی وَ عَمَلِی رَوِیش بوُیِیچَه بِیزلَر اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنِیدَه اِیچکِی وَ ماددِی حَیاتِیمِیزنِی اِدارَه قِیلِیش اوُچُون فایدَه لَنَه دِیگَن شِیوَه عِبادَت بوُلِیب، اوُ بِیزلَرنِینگ دُنیادَگِی اَصلِی مَقصَدِیمِیز حِسابلَه نَه دِی. وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ(ذاریات/56)
اِیندِی بِیزلَرنِی ناراضِی قِیلگَن نَرسَه نِی اوُزگَه رِیشِیدَه اوُنگَه اِعتِبار بِیرِیشِیمِیز کِیرَک بوُلگَن مَنَه بُو فِطرِی اِیشلَر قَیسِیلَر؟ فِطرِی اِیشلَر اِنساننِی ذاتِیدَه بار بوُلِیب، اوُنِی کَسب قِیلِیب بوُلمَیدِی وَ اِنساننِی اوُزِینِی فَعالِیَتِی تَأثِیرِیدَه وُجُودگَه کِیلمَیدِی، بَلکِی اوُ مُسُلمان بوُلگَن وَ مُسُلمان بوُلمَه گَن اِنسانلَرنِی هَمَّه سِیدَه اوُزِینِی کوُپ یا کَملِیگِی بُویِیچَه عُمُومِیدوُر، اَلله گَه سِیغِینِیش وَ تَوحِید، یَحشِیلِیکنِی هاحلَشلِیک، حَقِیقَتنِی اِیزلَش، تَوحِیدگَه مایِیللِیک، یَنگِی نَرسَه لَرنِی اِیختِیرا قِیلِیش، چِیرایلِی نَرسَه لَرنِی یاقتِیرِیش، شادلِیک کَبِی، مَثَلاً بِیزلَر شادلِیکنِی یَحشِی کوُرَه مِیز وَ غَم کِیلتِیرَه دِیگَن نَرسَه لَرنِی یامان کوُرَه مِیز وَ ………
اَلله تَعالَی مَنَه بُو فِطرِی اِیشلَرنِی اِنساننِینگ یَرَه تِیلِیش مَقصَدِیگَه مُناسِب حالدَه اِنسانگَه جایلَه گَن وَ شَخص مَنَه بُو اَسبابلَرنِی وَ اَبزارلَرنِی پَروَه رِیش قِیلِیش آرقَه لِی اوُزِی اوُ اوُچُون یَرَه تِیلگَن مَقصَدنِی قوُلگَه کِیرِیتَه آلَه دِی. فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفاً فِطْرَةَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لَا تَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لَا یَعْلَمُونَ (روم/30) بَس (اِی مُحَمَّد)، اوُزِینگِیزنِی دائِما توُغرِی بوُلگَن دِیندَه (اِسلامدَه) توُتِینگ! اَلله اِنسانلَرنِی یَرَتگَن طَبِیعِی خِلقَتنِی سَقلَنگِیز! اَلله نِینگ یَرَه تِیشِی اوُزگَرتِیرِیلمَس. اِینگ توُغرِی دِین مَنَه شوُدِیر. لِیکِن کوُپ آدَملَر بِیلمَسلَر.
یَنَه هَم ساددَه راق اَیتَه دِیگَن بوُلسَک، فِطرِی اِیشلَر اَلله تَعالَی اِنساننِی وُجُودِیدَه جایلَشتِیرگَن یَحشِیلِیکلَرگَه مایِیل بوُلِیشنِی بِیر نَوِی بوُلِیب، اوُ مَنَه بُو مایِیللِیکنِی شَرِیعَت قانوُنلَرِی بِیلَن باشقَه رِیب کانترال قِیلَه دِی وَ هِدایَت قِیلَه دِی. یَعنِی بوُلَر قُدرَتگَه اِیگَه بوُلگَن اِیشلَر بوُلِیب بِیر اِیشگَه اَیلَه نَه آلِیش قابِیلِیَتِیگَه اِیگَه وَ مَنَه شوُ فِطرِی اِیشلَرنِی اوُزِی اِنساندَه هاحِیشنِی وُجُودگَه کِیلتِیرَه دِی وَ نَتِیجَه دَه اِنساندَه یَحشِیلِیکلَر وَ یَحشِی اِیشلَر سَرِی اِیشتِیاقنِی، مُحَبَّتنِی پَیدا قِیلَه دِی، اِنسان اَنَه بُو یَحشِی اِیشلَرگَه نِسبَتاً اِیشتِیاقِی،مُحَبَّتِی سَبَبلِی اوُشَه اِیشلَرنِی قوُلگَه کِیرِیتِیشگَه حَرَکَت قِیلَه دِی. یَعنِی دَرحَقِیقَت فِطرِی اِیشلَر خام اَشیا بوُلِیب، یَحشِیلِیکنِی یَحشِی وَ یامانلِیکنِی یامان دِییدِی وَ یَحشِیلِیک تامانگَه بارِینگلَر وَ یامانلِیک قِیلمَنگلَر، اَمّا نِیمَه یَحشِی وَ نِیمَه یامان اِیکَه نِینِی اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَر تَعیِین قِیلَه دِی.
مَنَه بُو فِطرِی قُدرَتگَه اِیگَه بوُلگَن اِیشلَر وَقت اوُتِیشِی بِیلَن وَ شَخصگَه بِیرِیلَه دِیگَن تَعلِیملَر،قَدرِیَتلَر،قانوُنلَر اَساسِیدَه وَ اوُنِی اوُسِیب – اوُنِیشِی اوُچُون نَظَردَه توُتِیلگَن شَرائِطلَرگَه،زَمِینَه لَرگَه کوُرَه اَستَه – سِیکِینلِیک بِیلَن آرام- آرام اوُزِینِی کوُرسَه تَه دِی وَ شَخصگَه اوُزِینِی تَأثِیرِینِی اوُتکَه زَه دِی، وَ بِیزلَر ظاهِردَه بُو اِیشلَرنِی شَخصنِی رَفتارِیدَه کوُرَه آلَه مِیز وَ بِیزلَر کوُرَه آلَه دِیگَن حالَتگَه اوُتَه دِی وَ بِیز مَثَلاً اَنَه بُو شَخص مُوَحِّد دِییَه آلَه مِیز یاکِی اوُ یَحشِیلِیک وَ حَقِیقَت طَرَفدارِی دِییمِیز. چوُنکِی اَلله تَعالَی اِنساننِی یَرَه تِیب مَنَه بُو فِطرِی اِیشلَرنِی اوُنِی وُجُودِیگَه جایلَشتِیرگَن، اَمّا اِنسان اَوَّل باشِیدَه بُو اِیش حَقِیدَه هِیچ نَرسَه بِیلمَیدِی، اَنَه بُو بِیرِیلَه دِیگَن تَعلِیملَر وَ قانوُنلَر اوُچ اَبزارنِی یوُلِی آرقَه لِی اِیشِیتِیش وَ کوُرِیش وَ فَهملَشگَه کوُرَه اوُنِی اَنَه بُو فِطرِی اِیشلَرنِی یوُلِیگَه هِدایَت قِیلَه دِی: وَاللّهُ أَخْرَجَکُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَجَعَلَ لَکُمُ الْسَّمْعَ وَالأَبْصَارَ وَالأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ (نحل/78) اَلله سِیزلَرنِی آنَه لَرِینگِیز قارنِیدَن بِیران نَرسَه نِی بِیلمَه گَن حالِینگِیزدَه چِیقَردِی وَ شُکر قِیلِیش اوُچُون سِیزلَرگَه قوُلاق،کوُزلَر وَ دِیللَرنِی بِیردِی.
رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم مَرحَمَت قِیلَه دِیلَرکِی: كُلُّ مَوْلُودٍ يُولَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ، فَأَبَوَاهُ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ[1] بالَه لَر فِطرَتگَه کوُرَه توُغِیلِیشَه دِی وَ اوُلَرنِی آتَه – آنَه سِی اوُلَرنِی یَهُودِی وَ نَصرانِی وَ مَجُوسِی قِیلِیب تَربِیَه لَیدِی.
(دوامی بار…….)
[1] متفق علیه