مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(20-قیسم)
شُو یِیردَه جُودَه هَم عَجایِیب بِیر تِینگلَه مَه صادِر بوُلَه دِی، بِیر تاماندَه شافِیعِیلَر، حَنَفِیلَر وَ حَتَّی حَنبَلِیلَردَن عِبارَت اَهلِی سُنَّتنِینگ شِیرکوُه وَ صَلاحِ الدِّین باشچِیلِیگِیدَگِی لَشکَرِی، صَلِیبِی آشکار کافِرلَرنِی وَ مَحَلِّی مُرتَدلَرنِی بَرابَرِیدَگِی فاطِمِی اِسمائِلِی شِیعَه لَرِینِینگ حُکوُمَتِینِی حِمایَه قِیلِیشگن بوُلسَه، باشقَه بِیر تاماندَه بِیر قَنچَه یِیللَردَن سوُنگ حوُددِی شُو اِسمائِلِی شِیعَه لَرِی صَلِیبِی کافِرلَر وَ مُسُلمانلَرنِی اوُچِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَنِینِی وَ طَواشِیگه اوُخشَه گن ساتقِین، مَحَلِّی مُرتَدلَرنِی بَرابَرِیدَگِی صَلاحِ الدِّین اَیُّوبِینِینگ شافِیعِی مَذهَبِیدَگِی حُکوُمَتنِی حِمایَه قِیلَه دِی، کِییِینچَه لِیک اِیسَه اوُلَر بِیرگه لِیکدَه شوُندَی بِیر قُدرَتنِی تَشکِیل قِیلِیشَه دِیکِی، بَیتُ المُقَدَّسنِی فَتحِیگه وَ اِسلامِی دِیارلَرنِی آزاد بوُلِیشِیگه وَ باسقِینچِی کافِرلَرنِی قوُوِیب چِیقَه رِیلِیشِیگه سَبَب بوُلَه دِی، بُو اِیشلَرنِی عَبّاسِیلَرنِی سُنِّی مَسلَگِیدَگِی یاکِی مِصرنِی شِیعَه مَسلَگِیدَگِی قُدرَتلَرنِی هِیچ قَیسِی بِیرِی بوُندَن آلدِین عَمَلگه آشِیرِیشگه قادِر بوُلگن اِیمَسدِی.
اِیندِی مِصردَگِی فاطِمِی شِیعَه لَرِینِی حُکوُمَتِینِی اوُستِیدَگِی صَلاحِ الدِّیننِینگ حُکمرانلِیگِی ثَمَرَه سِی بارَه سِیدَگِی نَمُونَه نِی قَرَمَه – قَرشِیسِیدَه بِیزلَر باشقَه بِیر نَمُونَه بِیلَن تَنِیشِیب چِیقَه مِیز: آلِ بوُیَه شِیعَه لَرِینِی عَبّاسِیلَرنِی اوُستِیدَگِی حُکمرانلِیگِیگه – عَبّاسِیلَر اوُشَه دَوردَگِی اِسلامِی اِضطِرارِی یَحلِیط حُکوُمَت بُولگن – اِشارَه قِیلِیب اوُتماقچِیمِیز، بُو آرقَه لِی اوُلَرنِی هِیچ قَیسِی بِیرِینِی قَدَمِی بِیزلَرنِی آلدِینگه عِزَّت سَرِی یِیتَکلَه گه نِینِی وَ قَیسِی بِیرِی اِیسَه بِیزلَرنِی آرتگه،زَلِیللِیککَه تارتِیب کِیتگه نِینِی توُشوُنِیب یِیتَه مِیز.
اَبُو رَیحان بِیرُونِی آلِ بُویَه نِینگ عَبّاسِیلَرنِی اوُستِیدَه حُکمرانلِیک قِیلِیشِی اَساسِی اوُزگه رِیشلَرگه بائِث بوُلگن دِیب بِیلَه دِی وَ اَیتَه دِیکِی: “سَلطَنَت مُتَّقِینِی آخِیرگِی کوُنلَرِیدَه وَ مُستَکفِینِینگ اَوَّلگِی کوُنِیدَه آلِ عَبّاسدَن آلِ بوُیَه نِی قوُلِیگه اوُتَدِی.” [1] اِبنِ خالدوُن اَیتَه دِیکِی: توُغرِیسِی خِلافَتنِی اَساسِی بوُتوُنلَی وَیران بُولَه دِی باشلَنگن اِیدِی.” [2] .
آلِ بُویَه بَرچَه مَعنَه وِی دُنیاوِی کوُچلَرنِی عَبّاسِی خَلِیفَه لَردَن آلِیشَه دِی، بُو ضَربَه لَر شوُ دَرَجَه دَه چوُقوُر وَ اِیلدِیزلِی بُولگن اِیدِیکِی، حَتَّی آلِ بُویَه نابوُد بوُلگندَن سُونگ هَم عَبّاسِیلَرنِی حاکِملَرِی آلِ بُویَه دَن آلدِینگِی یَحلِیط وَ قُدرَتلِی جایگاهنِی قوُلگه کِیرِیتَه آلِیشمَه دِی.
رُوملِیک صَلِیبِی کافِرلَرنِینگ حَملَه قِیلِیش واقِیعَه لَرِی وَ اوُلَرنِینگ مُوصِیلنِی بِیر قِیسمِیدَه اِیلگه رِیلَشلَرِی، مَنَه بُو یَحلِیط وَاِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتنِی باشِیگه توُشگن نَرسَه لَر بِیزلَرنِی یَنَدَه یَحشِیراق تَنِیشتِیرَه آلَه دِی. عِزُّ الدَولَه دِیلَه مِی سِیاسِی بِیر اوُیِیندَه قَمَرِی 360 یِیلدَه رُوملِیکلَر بِیلَن جَنگ قِیلِیش اوُچُون اوُنِی اوُزِیگه سُویَنگن عَبّاسِی حُکمداردَن نامَه آرقَه لِی ماددِی یاردَم سوُرَیدِی وَ نَصرانِی کافِر بِیلَن جَنگ قِیلِیشنِی عَبّاسِی حاکِمنِی وَظِیفَه سِی دِیب حِسابلَیدِی. عَبّاسِی شاه اوُنِی نامَه سِینِی جَوابِیگه یازَه دِیکِی: “قوُماندانلِیک مِینِی قوُلِیمدَه بوُلگن تَقدِیردَه گِینَه مِینگه جَنگ قِیلِیش واجِب بوُلَه دِی. یَعنِی اَگر مال – موُلک وَ لَشکَر مِینِی اِیختِیارِیمدَه بُولسَه. حاضِردَه اِیسَه مِینِی قوُلِیمدَه اوُلمَه گوُدَی مِقدار بار حالاص، اوُلَرنِی هَمَّه سِی سِیز وَ دَولَتنِی باشقَه قوُماندانلَرِینِی قوُلِیدَه،جَنگ قِیلِیش هَم وَ حَج هَم، باشقَه یِیتَکچِی وَظِیفَه لَر هَم مِینگه واجِب اِیمَس. مِین سِیزلَر اوُچُون فَقَط شوُ نَرسَه اوُچُون کِیرَکمَنکِی، سِیزلَرنِی اِمام خَطِیبلَرِینگِیز مِنبَردَن توُرِیب مِینِی نامِیمنِی آدَملَرنِی آرامِیشدَه اوُشلَب توُرِیش اوُچُون اَیتِیشَه دِی حالاص. مَنَه بُو نَرسَه دَن هَم چِیتلَه نِیشِیمنِی هاحلَه گن پَیتِینگِیزدَه اوُزِیمنِی چِیتگه آلَه مَن وَ هَمَّه اِیشلَرنِی سِیزلَرگه تاپشِیرَه مَن.” [3]اَمّا عِزُّ الدَّولَه جُودَه هَم کوُپ تَحدِیدلَر آستِیدَه عَبّاسِی حُکمداردَن مَعلوُم مَبلَغنِی آلِیشگه مُوَفَّق بوُلَه دِی، لِیکِن باسقِینچِی نَصرانِی کافِرلَرگه قَرشِی هِیچ قَندَی جِهاد قِیلِینمَیدِی.
آل بُویَه مَنَه شوُ طَرزدَه عَبّاسِیلَرنِینگ یَحلِیط حُکوُمَتِینِی شوُندَی ضَعِیف دَرَجَه گه آلِیب بارَه دِی وَ حَتَّی مِصردَگِی اِسمائِلِی شِیعَه لَرِینِی حُکوُمَتِیدَن قوُرققَنلِیکلَرِی سَبَبلِی وَ اوُزلَرِینِی قُدرَتلَرِینِی سَقلَب قالِیش اوُچُون هَم عَبّاسِیلَرنِینگ اوُتِیرغِیزِیب قوُیِیلگن قوُغِیرچاقلَرِینِی هَم بِیر چِیتگه سوُرِیب تَشلَی آلِیشمَس وَ شِیعَه حُکوُمَتِینِی اِعلان قِیلِیشگه جُرعَت قِیلِیشمَسدِی. اَلبَتَّه اوُلَر بُو اِیشگه قادِر اِیدِیلَر، چوُنکِی اوُلَرنِی اِعتِقادِی بوُیِیچَه ،اَگر اوُلَر مَنَه بوُ قوُغِیرچاقلَرنِی آسانلِیک بِیلَن آلِیب تَشلَب یوُقاتِیب تَشلَشسَه وَ شِیعَه حُکوُمَتِینِی اِعلان قِیلِیشسَه، اوُزلَرِی بِیر قوُماندانگه وَ بِیر عَسکَرگه اَیلَه نِیب قالِیشَر وَ حاضِردَه اِیگه بوُلِیب توُرگن حُکمرانلِیکلَرِینِی قوُلدَن بای بِیرِیشَردِی.
آلِ بُویَه جوُدَه هَم آسانلِیک بِیلَن شوُندَی یَحلِیط حُکوُمَتنِی خُراسان وَ ماوَراءُ النَّهردَگِی سامانِیلَرگه وَ طَبَرِستان وَ گوُرگاندَگِی عَلَوِیلَرگه وَ فارسدَگِی، مَرکَزِی شَهَرلَردَگِی آلِ بُویَه گه وَ کِییِینچَه لِیک سَلجُوقِیلَرگه وَ خارَزمشاهگه اوُحشَه گن بِیر نِیچَه کِیچِیک وَ تَرقاق حُکوُمَتلَرگه، اوُندَن تَشقَرِی اوُنلَب کِیچِیک، اَمّا تَحمِیناً مُستَقِیل، مَحَلِّی حُکوُمَتلَرگه بوُلِیب تَشلَه شَه دِی، لِیکِن اوُلَرنِی هَمَّه سِی اَکثَراً بِیر- بِیرلَرِی بِیلَن جَنگ قِیلِیشَردِی.
اَمّا مُتَّحِد مُغوُللَر 616 قَمَرِی یِیلدَه اِسلامِی شَرقدَگِی مُسُلمانلَرگه وَ اِیرانگه حَملَه قِیلَه دِی وَ 656 یِیلگه چَه یَعنِی 50 یِیل مابَینِیدَه مَنَه بوُ مُسُلمانلَر مُغوُللَر تامانِیدَن قِیرغِین قِیلِینَه دِی، ضَعِیفلَه شِیب قالگن وَ فَسادگه توُلگن عَبّاسِیلَر حُکوُمَتِی اِیسَه فَقَط تاماشَه بِین بوُلِیب توُرَه دِی وَ حَتَّی حَنَفِی مَذهَبِیدَگِی خارَزمشاهلَر وَ اِسمائِلِی شِیعَه لَرِیگه اوُحشَه گن قُدرَتمَند حُکوُمَتلَر نابوُد بوُلِیب، اوُلَرنِی اوُرنِینِی کافِر اِیلِحانان حُکوُمَتِی اِیگللَه گن پَیتِیدَه حُرسَند هَم بوُلَه دِی، حَتَّی اِبنِ اُثَیر کامِل ناملِی کِتابِینِی اِیککِی جایِیدَه شوُ نَرسَه گه اِشارَه قِیلِیب اوُتَه دِیکِی، عَبّاسِی حُکمران «الناصِر لِدِینِ الله» [4]کافِر مُغوُللَرگه یازگن نامَه سِیدَه اوُزِینِینگ مُسُلمان رَقِیبلَرِیگه قَرشِی مُغوُللَرنِی تَرغِیب هَم قِیلَه دِی. شُو سَبَبلِی هَم مُغوُللَر تامانِیدَن یَقِین 50یِیل دَوامِیدَه مُسُلمان قَتلِی عام قِیلِینگن پَیتِیدَه عَبّاسِیلَرنِی لَشکَرِی مُغوُللَرنیی قَرشِیسِیدَه هِیچ قَندَی مُناسَبَت بِیلدِیرمَه گه نِینِی کوُرَه مِیز، حَتَّی مُغوُللَر بَغدادنِی دَروازَه لَرِیگه یِیتِیب کِیلِیشَه دِی، لِیکِن بوُ وَقتگه کِیلِیب جوُدَه هَم کِیچ بوُلگن اِیدِی. [5]
(دوامی بار……)
[1] ابوریحان بیرونی، آثارالباقیه، ترجمه اکبر دانا سرشت، (تهران، امیرکبیر، 1363) ص203.
[2] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون: العبر و دیوان المبتداء و الخبر. ..، ترجمه عبدالمحمد آیتی، (تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1364) ج2، ص708.
[3] ابن مسکویه، ابن مسکویه الرازی، ابوعلی، تجارب الامم، الجزء السادس؛ حققه و قدم له ابوالقاسم امامی، (طهران، دار سروش للطباعه و النشر، 1379ش / 2000م).، ص349-350.
[4]ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 9، ص 330 و 361، برتولد اشپولر، تاریخ مغول در ایران، ترجمه میرآفتاب (تهران، 1351) ص 26 و 27،/ نیز الکامل ابن اثیر ج 9، صص 331 – 361 / نیز مستوفی، تاریخ برگزیده، – چاپ سوم، تهران، امیرکبیر، 1364) ص 368 و 493 .
[5]ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 9، ص 330 و 361، برتولد اشپولر، تاریخ مغول در ایران، ترجمه میرآفتاب (تهران، 1351) ص 26 و 27،/ نیز الکامل ابن اثیر ج 9، صص 331 – 361 / نیز مستوفی، تاریخ برگزیده، – چاپ سوم، تهران، امیرکبیر، 1364) ص 368 و 493 .