مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(21- قیسم)
اِسمائِلِیلَر هَم صَلاحِ الدِّین اَیُّوبِینِی زَمانِیدَگِی مِصرلِیک اِسمائِلِیلَرنِی سِیاسَتِیگه خِلاف رَوِیشدَه، بِیرِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَن سِکوُلار مُغوُللَرنِی حَملَه سِیگه قَرشِی جَنگ قِیلِیش اوُچُون، مُسُلمانلَرنِینگ اوُچِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَنِی بوُلمِیش نَصرانِی کافِرلَرگه یوُزلَه نَه دِی. 637 قَمَرِی یِیلدَه رُکنِ الدِّین حوُرشاه اِسمائِلِی بِیر حَیئَتنِی حوُددِی شوُ مَقصَد بِیلَن اَنگلِیَه نِی پادشاهِی هِینرِی اوُچِینچِینِی سَلطَنَتِیگه یُوبارَه دِی؛ اَمّا وِینجِیستِیر یِیپِیسکاپِی اِسمائِلِی اِیلچِینِی کِیرِیب کِیلگه نِی حَقِیدَگِی خَبَرنِی اِیشِیتگچ اَیتَه دِیکِی، مَنَه بُو اِیتلَرنِی اوُز حالِیگه قوُیِیب قوُیِینگلَر، اوُلَر بِیر- بِیرلَرِینِی قِیرغِین قِیلِیب یوُقاتِیب تَشلَشسِین، شوُندَن سُونگ بِیزلَر اوُلَرنِی خَرابَه گه اَیلَنگن شَهَرلَرِینِی اوُستِیگه کَتالِیک دِینِیمِیزنِی قوُرَه مِیز؛ اَنَه اوُشَه حالَتدَه دُنیا بِیر چُوپانگه وَ بِیر قوُیگه اِیگه بوُلَه دِی. [1]
بوُندَن تَشقَرِی 40000 اَطرافِیدَگِی مُتَّحِد مُغوُللَرگه گرُوزِینلَر وَ 12000 اَرمَنلَر، آرَه سِیدَه مُسُلمانزادَه لَر هَم مَوجُود بوُلگن حِتایلِیکلَرنِی 1000 تَه توُپخانَه سِی وَ توُرک،فارس وَ باشقَه لَردَن عِبارَت مِینگلَب حَنَفِی، شافِیعِی مُسُلمانلَرِی قوُشِیلِیب اِبنِ کَثِیرنِی سوُزِیگه کوُرَه 200000 نَفَر اَطرافِیدَگِی مُتَّحِد لَشکَرنِی تَشکِیل قِیلِیشَه دِی. اوُ زَمانلَردَه شِیعَه لَر یا اِسمائِلِی بوُلِیشگن یا 12 اِماملِیک، اِسمائِلِیلَر مُغُوللَرگه قَرشِی جَنگ قِیلِیشگن وَ مُغوُللَر تامانِیدَن هَم نابوُد بوُلِیشَه دِی، 12 اِماملِیک اِیککِینچِی دَستَه دَگِی شِیعَه لَرنِی سانِی بوُ دِیارلَردَه کوُزگه تَشلَه نَه دِیگن دَرَجَه دَه بوُلگن اِیمَس، اَمّا مُغوُللَرنِی لَشکَرِینِی آرَه سِیدَه خوُجَه نَصرِ الدِّین طوُسِیگه اوُحشَه گن عِلملِی کِیشِیلَر هَم مَوجُود بوُلگن اِیدِی، لِیکِن اوُلَر سُنِّیزادَه لَرگه نِسبَتاً جوُدَه کَم سانلِی بوُلِیشگن. هَر قَندَی حالَتدَه هَم اوُلَرنِی هَمَّه سِی بِیرگه لِیکدَه مُسُلمانلَرگه قَرشِی مُغوُللَرنِی جِبهَه سِینِی قُوَّتلَب کِیلِیشگن. [2]
اِبنِ کَثِیرنِی اَیتِیشِیچَه، مُغوُللَرنِینگ مَنَه بُو مُتَّحِد جِبهَه سِینِی قَرَمَه – قَرشِیسِیدَه خَلِیفَه نِینگ عَسکَرلَرِینِی سانِی 20000 نَفَردَن کوُپ بوُلگن اِیمَس. شُو ساندَگِی لَشکَرنِی اوُزِی هَم جوُدَه هَم آغِیر وَ حار حالَتدَه کوُن کِیچِیرِیشَردِی، اوُلَر حَتَّی کوُچَه لَردَه وَ مَسجِدلَرنِی اِیشِیکلَرِیدَه تِیلَمچِیلِیک قِیلِیشگن. تَرِیخچِیلَرنِی اَیتِیشِیچَه، مُغوُللَرنِینگ باسقِینچِی قَومِی بَغداد دَروازَه لَرِیگه یِیتِیب کِیلگن پَیتِیدَه، خَلِیفَه اوُزِینِی قَصرِیدَه کَنِیزلَرِی وَ عَیاللَرِی بِیلَن بِیرگه قوُشِیق اِیشِیتِیب وَقتِینِی حوُشلَش بِیلَن مَشغُول بوُلگن. بُو اوُشَه زَماندَگِی مُسُلمان حُکوُمَتِینِی پایتَختِی حَقِیدَه اِبنِ کَثِیرنِی بِیرگن خَبَرلَرِی اِیدِی. مَنَه شُو طَرزدَه مُغوُللَرنِینگ بِیرلَشگن، مُتَّحِد لَشکَرِی مُسُلمانلَرنِینگ اَنَه اوُشَه حالَتدَگِی عَسکَرلَرِی بِیلَن رُوبَرُو بوُلَه دِی وَ نَهایَت قَمَرِی 656 یِیلدَه مُغوُللَرنِی لَشکَرِی بَغدادگه کِیرِیب کِیلَه دِی. اِیندِی اوُشَه زَماندَن باشلَب عُثمانِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِی قُدرَتگه کِیلگوُنِیچَه مُسُلمانلَرنِینگ باشِیگه قَندَی مُصِیبَتلَر توُشگه نِینِی فَقَط اَلله بِیلَه دِی. [3]
باشقَه اوُنلَب تَرِیخِی واقِیعَه لَرنِی آرَه سِیدَه بِیزلَرنِی اَکثَرِیمِیز اوُچُون مَنَه بُو اِیککِی واقِیعَه یَحشِیراق تَنِیشدوُر، لِیکِن هَر اِیککِی واقِیعَه نِی نَتِیجَه سِی اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتگه مُناسَبَت بِیلدِیرِیش بُویِیچَه بِیر- بِیرِیدَن بوُتوُنلَی فَرق قِیلَه دِی.
بِیزلَرنِی یَنَدَه آلدِینگِی دَورگه آلِیب بارَه دِیگن نَمُونَه لَردَن بِیرِی، عُثمانِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِی بوُلَه دِی:
عُثمانِیلَرنِینگ اِسلامِی بَدَل حُکوُمَتِی “اَبَدِی خِلافَت” شِیعارِی بِیلَن حَنَفِی مَذهَبِیگه، هَمدَه نَقشبَندِیلِیکنِی صُوفِیلِیککَه مایِیل رَوِیشِیگه اَساسلَنگن حالدَه یَقِین 6 عَصر حُکمرانلِیک قِیلِیشگن، اِیلدُرُم بایَزِیدنِی زَمانِیدَه مُسُلمانلَرنِی قوُل آستِیدَگِی مِنطَقَه لَر یِیوراپَه گچَه کِینگیدِی وَ بَلگه رِیَه، گرِیسِیَه،صِیربِیَه، اَلبَه نِیَه، باسنِیَه ،رُومِینِیَه فَتح قِیلِیندِی، مُسُلمانلر سُلیمان قانوُنِینِی زَمانِیدَه اِیسَه حاضِرگِی اَوِسترِیَه نِی پایتَختِی وِینَه گچَه یِیتِیب بارِیشدِی، اَلبَتَّه مُحُمَّد فاتِحنِی دَورِیدَه کانستَنتِیپالنِی هَم فَتح قِیلِیندِی وَ شَرقِی رِیمدَگِی نَصرانِیلَرنِینگ امپِیرَتارلِیگِینِی عُمرِیگه پایان بِیرِیلدِی.
مُسُلمانلَرنِینگ اوُچِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَنلَرِی بوُلمِیش کافِر نَصرانِیلَر اِیسسِیق جَنگ آرقَه لِی مُتَّحِد ،بِیردَم عُثمانِیلَرگه قَرشِی کوُرَه شَه آلمَسلِیکلَرِینِی توُشوُنِیب یِیتِیشَه دِی، صَلِیبِی جَنگلَرِی وَ عُثمانِیلَرنِینگ آلِیب بارگن جَنگلَرِی بوُنِی اِثبات قِیلگن اِیدِی. مُسُلمانلَر بِیر- بِیرلَرِی بِیلَن مُتَّحِد بوُلَر اِیکَنلَر، نَصرانِیلَر حَتَّی اوُزلَرِینِی هَم مُحافِظَت قِیلَه آلمَسلِیکلَرِینِی یَحشِی توُشوُنِیب یِیتِیشگن اِیدِی. اِیندِی اوُلَرنِینگ آلدِینگه حَرَکَت قِیلِیشلَرِی حَقِیدَه گه پِیرمَسَه هَم بوُلَه دِی. شُو سَبَبلِی هَم بِیر قَنچَه عَصرلَردَن بُویان یوُمشاق وَ رُوحِی ساوُوق جَنگنِی اَوَّلگِی وَ مُهِم قَدَم صِیفَتِیدَه مُسُلمانلَرنِی وَحدَتِیگه ضَربَه اوُرِیش اوُچُون باشلَه شَه دِی.
(دوامی بار……)
[1] ادوارد براون، تاریخ ادبیات ایران، ترجمه علی اصغر حکمت (تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد و ابن سینا و مروارید، 1366) ج 3.
[2] ابن کثیر، البدایة و النهایة (قاهره: مطبعه العاده، 1351 ق) ج 13 ـ 14، ص 225.
[3] ابن کثیر، البدایة و النهایة (قاهره: مطبعه العاده، 1351 ق) ج 13 ـ 14، ص 225.