مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(36- قیسم)
«أَطْعَمَهُمْمِنْ جُوعٍ» وَ «آَمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ» گه اوُحشَه گن کَتتَه ستراتِیگِیَه لَرنِی صَحِیح وَ شَرعِی اِجراسِی، هَمدَه اوُنِی قَندَی تَطبِیق قِیلِینِیشِی، کَیفِیَتِی هَم بوُتوُنلَی اوُزِیگه خاص زَمان وَ مَکاننِینگ شَرائِطِیگه تابِع بوُلَه دِی. مَثَلاً جَمِیعیَتدَگِی اِقتِصادِی باشقَه رُو هَم بِیر عِلم بوُلِیب، مَنَه بُو عِلم هَم کوُندَن – کوُنگه آدَملَرنِی اِیختِیاجلَرِیگه مُناسِب رَوِیشدَه وَ جَمِیعیَتدَگِی شَرائِطگه کوُرَه اوُزگه رُوچَندوُر. شوُنِینگ اوُچُون هَم کامِلاً حُکوُمَتِی وَ اِجرائِی وَ اِدارِی جِهَتگه اِیگه بوُلگن بوُندَی اَحکاملَرنِی قَندَی تَطبِیق وَ اِجرا قِیلِیش رَوِیشِی، شِیوَه سِی بِیر زَماندَن باشقَه بِیر زَمانگه اوُتگچ، اوُندَه اوُزگه رِیشلَر صادِر بوُلِیشِی موُمکِین، مَخصُوصاً اوُشَه زَماندَگِی شَرائِطنِی نَظَردَه توُتِیلگن بوُلِیشِی موُمکِین. شوُ سَبَبلِی هَم آلدِینگِی اِجرا قِیلوُچِیلَرنِینگ اَحکاملَرنِی قَندَی تَطبِیق قِیلِیشِی وَ اوُنِی اِجرا قِیلِیش رَوِیشِی، کِییِینگِی اِجرا قِیلوُچِیلَر اوُچُون حُجَّت بوُلَه آلمَیدِی.
مِثال طَرِیقَه سِیدَه کِیلتِیرِیلسَه، رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم خَیبَردَگِی یِیرلَرنِی فَتح قِیلوُچِیلَرنِی آرَه سِیدَه تَقسِیم قِیلگنلَر، اَمّا عُمَر اِبنِ خَطّاب اوُزِینِی زَمانِیدَگِی مَوجُود وَضِیعیَتگه مُناسِب رَوِیشدَه عِراقدَگِی یِیرلَرنِی تَقسِیملَب تَشلَمَه دِی. بُو اِیشنِی حاضِرگچَه هِیج کِیم قُرآنگه وَ رَسُول الله نِی سُنَّتلَرِیگه مُخالِف دِیب سَنَگن اِیمَس وَ سَنَمَیدِی هَم، یاکِی رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم آوارَه بوُلگن توُیَه نِی اوُز حالِیگه تَشلَب قوُیِینگلَر دِیب مَرحَمَت قِیلگنلَر،عُثمان اِبنِ عَفّان اِیسَه : ساتِیلِیب پوُلِی اِیگه سِیگه یِیتکَه زِیلسِین، دِیگنلَر. عَلِی اِبنِ اَبِی طالِبنِی مَصلَحَت دِیب بِیلِیشِیچَه اِیسَه، آوارَه حالدَگِی توُیَه وَ ماللَر سَقلَب توُرِیلَه دِی وَ تا اِیگه سِی تاپِیلگوُنِیچَه بَیتُ المالدَن آذِیقلَه نَه دِی وَ اوُنِی سَقلَب توُرِیش حَرَجَتِینِی بَیتُ المال بِیرَه دِی. رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم قَصددَن قِیلِینمَه گن یَعنِی خَطا سَبَبلِی صادِر بوُلگن قَتل بوُیِیچَه مَرحَمَت قِیلگنلَرکِی، عاقِلَه ( اِیرکَکنِی یَقِینلَرِی) دِییَه نِی توُلَه شَه دِی ( چوُنکِی اِیرکَکنِی یَقِینلَرِی مَنَه بُو اِیرکَکنِی یاردَم بِیرُوچِیلَرِی بوُلِیشَه دِی)، اَمّا عُمَر اِبنِ خَطّابنِی دَورِیگه کِیلِیب عاقِلَه اَهلِی دِیوان بوُلدِی وَ اوُزگردِی. [1]
قُرآننِی مَرحَمَت قِیلِیشِیچَه: وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَمِنْ رِبَاطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَعَدُوَّكُمْ وَآخَرِينَ مِنْ دُونِهِمْ لَا تَعْلَمُونَهُمُ اللَّهُ يَعْلَمُهُمْ ۚ(انفال/60) ( اِی مُؤمِنلَر)، اوُلَر اوُچُون اِمکانِینگِیز بارِیچَه کوُچ وَ اِیگرلَنگن آتلَرنِی تَیّارلَب قوُیِینگِیزکِی، بُو بِیلَن اَلله نِینگ وَ اوُزلَرِینگِیزنِینگ دُشمَنلَرِینگِیزنِی هَم اوُلَردَن تَشقَرِی سِیزلَر بِیلمَیدِیگن – اَلله بِیلَه دِیگن باشقَه بِیراولَرنِی هَم قوُرقوُوگه سالوُرسِیزلَر.
اِیندِی حاضِرگِی زَماننِی آتلَرِی بوُگوُنگِی کوُنگِی حَرَکَتلَه نوُچِی مَشِینَه لَر، تَنکلَر وَ باشقَه زَمانَه وِی اَسلَحَه لَر حِسابلَه نَه دِی، کَمان وَ اوُق آتِیشنِی فَضِیلَتِی بابِیدَگِی حَدِیثلَر هَم،اِینگ زِیبا شِیوَه بِیلَن حاضِرگِی زَماندَه مَوجُود اِینگ زَمانَه وِی حَربِی تِیهنالاگِیَه گه تَطبِیق قِیلِینِیشِی کِیرَک. مَنَه بوُ اوُرِینلَردَه وَ بُونگه اوُحشَه گن باشقَه اوُرِینلَرنِی هَمَّه سِیدَه تَطبِیق قِیلِینَه دِیگن نَرسَه لَر بِیر- بِیرِیدَن فَرق قِیلَه دِی، اَمّا مَقصَد یَگانَه وَ ثابِت حالِیچَه قالَه دِی.
کوُرِیب توُرگه نِیمِیزدِیک، هَر بِیر شوُرانِی اِجتِهادِی وَ اِجماعسِی هَم اوُزِینِی زَمانِی اوُچُون حُجَّت بوُلَه آلَه دِی، باشقَه زَمانلَردَه قَبوُل بوُلمَیدِی. مَنَه بُو جَمِیعیَتنِینگ طَبِیعِی حَرَکَتلَه نِیش یوُلِی وَ سابِقوُنَ الاَوَّلوُنلَرنِینگ رَوِیشِی بوُلِیب، بِیز هَم اوُلَرگه اِحسان بِیلَن تابِع بوُلِیشگه بوُیُورِیلگنمِیز: وَالسَّابِقُونَ الأَوَّلُونَ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ وَالأَنْصَارِ وَالَّذِينَ اتَّبَعُوهُمْ بِإِحْسَانٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ وَأَعَدَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي تَحْتَهَا الأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (توبه/100) مُهاجِر وَ اَنصارلَرنِینگ بِیرِینچِیلَرِی، پِیش قَدَملَرِی وَ اوُلَرگه چِیرایلِی عَمَللَر بِیلَن اِیرگشگن ذاتلَر- اوُلَردَن اَلله راضِی بوُلدِی وَ اوُلَر هَم اوُندَن راضِی بوُلدِیلَر. یَنَه ( اَلله) اوُلَر اوُچُون آستِیدَن دَریالَر آقِیب توُرَه دِیگن، اوُلَر اَبَدِی قالَه دِیگن جَنَّتلَرنِی تَیّارلَب قوُیدِی. مَنَه شوُ بوُیوُک بَحتدِیر.
شُوراگه باغلِیق بوُلگن مَنَه بُو دَستَه دَگِی اِجتِهادِی اوُرِینلَردَگِی مَسَلَه وَ بُو سوُزدَن بُولگن مَقصَد وَ هَدَف، حُکوُمَت سُنَّتِی بُویِیچَه سابِقوُنَ الاَوَّلوُننِینگ تابِع بوُلِیش شِیوَه سِی وَ رَسُول الله صلی الله علیه وَسَلَّمنِی اِجرالَرِی وَ بِیزلَردَگِی شُورالَرنِینگ مُناسِب صُورَتدَه اوُلَردَن تَبَعِیَت قِیلِیشلَرِیدوُر.
مَنَه بُو مُختَصَر اِیضاحلَر بِیلَن بِیزلَر توُرلِی- هِیل اَحکاملَرنِی نَوعلَرِیگه وَ شوُرادَگِی واحِد اِجتِهادلَرنِی جایگاهِیگه یِیتِیب کِیلدِیک. رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم آدَملَرگه اوُچ هِیل حُکمنِی اِرایَه بِیرگنلَر:
1- مُستَقِیم قُرآندَن آلِینِیب آدَملَرگه یِیتکَه زِیلَه دِیگن حُکم.
2- آرَدَه تَرتِیبسِیزلِیکلَر وُجُودگه کِیلمَسلِیگِی اوُچُون قُرآندَن اوُ کِیشِینِینگ خاص تَفسِیرلَرِی وَ بَیانلَرِی آرقَه لِی کِیلگن حُکم بوُلِیب، بُو بارَدَه رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمدَن باشقَه هِیچ کِیم بوُنِی توُشوُنِیب یِیتَه آلمَه گن وَ بِیزلَر بوُنگه سُنَّت دِییمِیز.
بوُنگه نَماز یا حَج وَ باشقَه شوُنگه اوُحشَه گن اوُرِینلَر مِثال بوُلَه آلَه دِی. وَمَن یُشَاقِقِ الرَّسُولَ مِن بَعْدِ مَا تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدَى وَیَتَّبِعْ غَیْرَ سَبِیلِ الْمُؤْمِنِینَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَسَاءتْ مَصِیراً (نساء/115) کِیم حَق یوُلنِی اَنِیق بِیلگنِیدَن کِییِین پَیغَمبَرگه خِلاف اِیش قِیلسَه وَ مُؤمِنلَرنِینگ یوُللَرِیدَن باشقَه یوُلگه اِیرگه شِیب کِیتسَه، بِیز اوُنِی کِیتگه نِیچَه قوُیِیب بِیرَه مِیز. سوُنگرَه جَهَنَّمگه داخِیل قِیلَه مِیز. نَقَدَر یامان جای اوُ!
3- یَنَه بِیرِی حُکمنِی یارانلَرنِی وَ شوُرانِی یاردَمِیدَه اوُزِیگه خاص زَمان وَ مَکاندَگِی اوُرِینلَر، شَرائِطلَر اوُچُون کوُندَه لِیک اِیختِیاجلَرگه کوُرَه چِیقَرگنلَر وَ اوُنِی واحِد حالَتدَه مُسُلمانلَرنِی آرَه سِیدَه اِعلان قِیلگنلَر. وَشَاوِرْهُمْ فِی الأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَکَّلْ عَلَى اللّهِ إِنَّ اللّهَ یُحِبُّ الْمُتَوَکِّلِینَ (آل عمران/159) وَ اِیشلَرِینگِیزدَه اوُلَرگه مَصلَحَت سالِینگ! اِیندِی ( مَصلَحَت قِیلگچ، بِیران اِیشنِی) قَصد قِیلسَنگِیز، اَلله گه سوُیَه نِینگ – تَوَکَّل قِیلِینگ! اَلبَتَّه اَلله اوُزِیگه سُویَه نِیب اِیش قِیلگوُچِیلَرنِی سِیوَه دِی.
بوُنگه بَدردَگِی جَنگنِی مَکانِینِی اوُزگرتِیرِیش، اُحُد جَنگِی اوُچُون مَدِینَه دَن تَشقَرِیگه چِیقِیش یاکِی اَحزاب جَنگِیدَگِی حَندَق کاولَش مِثال بوُلَه دِی.
اِیندِی رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمنِی وَفاتلَرِیدَن سُونگ،قُرآن هَم بار، قُرآننِی اوُزِی تامانِیدَن هَم اَحکاملَر بَیان قِیلِیب بِیرِیلگن وَ بُو بارَه دَه اِجتِهادلَر قَبُول قِیلِینمَیدِی وَ هِیچ قَندَی باشقَه سوُزگه اوُرِین هَم یوُق، بوُندَن تَشقَرِی صَحِیح سُنَّت هَم بار، اَمّا قُرآن وَ صَحِیح سُنَّتدَگِی قانوُنلَرنِی اوُزِیگه خاص حالَتلَردَه وَ یَنگِی کوُندَه لِیک اِیختِیاجلَردَه، مَسَلَه لَردَه تَطبِیق قِیلِیشلِیک، قُرآن وَ سُنَّتدَن فایدَه لَه نِیش بِیلَن یَنگِی اِجتِهادلَر وُجُودگه کِیلِیشِی کِیرَک وَ اِنسان اوُلَردَن اِجتِهاد قِیلِیش قُدرَتِیگه اِیگه .
(دوامی بار…….)
[1]المؤطا هم بيان كرده است