مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(37- قیسم)
اِجتِهاد قِیلسَه بوُلَه دِیگن اوُرِینلَرنِی هَمَّه سِی بای مَعدَن صِیفَتِیدَه قُرآن وَ سُنَّتدَه بَیان قِیلِینگن وَ هَر قَندَی زَماندَگِی حَیأَتلَر وَ اوُلِی الاَمر شوُرالَر کوُندَه لِیک مَسَلَه لَرگه وَ یَنگِی اوُزگه رِیشلَرگه مُناسِب رَوِیشدَه اوُنِینگ مَیدَه قِسمَتلَرِینِی بَیان قِیلِیب بِیرَه دِی، حوُددِی عُمَرنِی زَمانِیدَگِی دِیوانگه اوُحشَب أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ نِی تَطبِیق قِیلِیش یا قُرآننِی جَملَش اوُچُون اِعلان قِیلِینگن پَیتدَه، قَرار قَبوُل قِیلِینگن، شوُرا بِیر مَجلِیس یاکِی اِیککِی مَجلِیس یاکِی بِیر نِیچَه مَجلِیس تامانِیدَن بوُلِیشِی موُمکِین. یاکِی قوُیِیدَگِیچَه اَمر قِیلِینگن پَیتِیدَه: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى … وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ: اَصلِیدَه اوُزگرمَیدِیگن نَرسَه عُمُومِی قانوُنلَر بوُلِیب، هَر قَندَی زَمان وَ مَکاندَه اوُنگه عَمَل قِیلِیشلِیک لازِم وَ ضَرُورِیدوُر، اَمّا یوُللَر وَ عَدالَتنِی اِجرا قِیلِیش واسِیطَه لَرِی زَمان وَ مَکاندَگِی تَرَقِّیاتگه نِسبَتاً اوُزگه رُوچَندوُر: مَثَلاً بِیر سوُد یاکِی اِیککِی سوُد یاکِی اَصلاً مُحاکَمَه قِیلِیش شِیوَه سِی قَیسِی شِیوَه بِیلَن یَحشِیراق وَ آسانراق عَمَلگه آشِیرِیلَه دِی؟ بوُنگه اوُحشَه گن اوُرِینلَر یِیرگه نازِیل بوُلگن تِیمِیر مَعدَنگه اوُحشَیدِی وَ اِنسانلَر کوُندَه لِیک اِیختِیاجلَرِیگه مُناسِب رَوِیشدَه اوُندَن یَنگِی نَرسَه لَرنِی آلِیشَه دِی وَ کوُندَه لِیک اِیختِیاجلَرِیگه جَواب بِیرِیشَه دِی. اوُندَگِی مَعدَن ثابِتدوُر، اَمّا اوُندَن وُجُودگه کِیلَه دِیگن نَرسَه لَر توُرلِی- هِیل زَمان وَ مَکاندَه هِیلمَه – هِیل بوُلَه دِی.
مَنَه بوُندَی اِجتِهاد قِیلسَه بوُلَه دِیگن اوُرِینلَردَه اوُلِی الاَمر شوُراسِی قَرار قَبوُل قِیلَه دِی وَ شوُراگه باغلَنگن حالدَه یَگانَه رَعی وَ اِتِّفاقلِی نَظَر بِیلَن یَنگِی اِیشلَرنِی مُسُلمانلَرگه اِعلان قِیلِینَه دِی وَ مُخالِف کِیمسَه لَر هَم شوُرانِی وَ اِجرا قِیلوُچِی کوُچنِی وَکِیلِی یَعنِی رَهبَرنِی،اَمِیرَ المُؤمِنِیننِی رَعیِیگه تابِع بوُلِیشَه دِی.
آچِیق کوُرِینِیب توُرگه نِیدِیک، اَصلِی حُکم مَنَه بوُندَی اوُرِینلَردَه ثابِت بوُلَه دِی، اَمّا مَنَه بُو اَحکاملَرنِی اِجرا بُولِیش شِیوَه سِی توُرلِی- هِیل زَمان وَ مَکانلَردَه مُسُلمانلَرنِینگ اِیختِیاجلَرِیگه وَ مُسُلمانلَرنِینگ جَمِیعیَتدَگِی تَرَقّیاتِیگه مُناسِب حالدَه اوُزگه رُوچَندوُر، اوُزِینِی زَمانِینِی دَردِیگه یِیگن، اَمّا حاضِردَه مَوجُود وَضِیعیَتگه وَ مُسُلمانلَرنِینگ کوُندَه لِیک اِیختِیاجلَرِیگه جَواب بِیرَه آلمَیدِیگن قَدِیمِی اِجتِهادنِی، اِیسکِی توُشوُنچَه نِی اوُستِیدَه آیاق تِیرَب توُرِیب آلِیشلِیک، بِیر تاماندَن شَرِیعَتنِی دَستوُرلَرِیگه خِلاف رَوِیشدَه عَمَل قِیلِیش وَ یَنگِینِی اوُرنِیگه اِیسکِیسِینِی قوُیِیب قوُیِیش حِسابلَه نَه دِی، بُو اِیش مُسُلمانلَرنِینگ جَمِیعیَتِیگه ضَربَه اوُرِیشدَن تَشقَرِی، اَگر آنگلِی رَوِیشدَه قَصددَن قِیلِینَه دِیگن بُولسَه، شَخصنِینگ اِیمانِیگه جُودَه کوُپ ضَرَر کِیلتِیرَه دِی.
مَنَه بُو صُورَتدَه، عاددِی وَ طَبِیعِی حالَتدَه، قُرآن وَ صَحِیح سُنَّت وَ شُورانِی واحِد رَعیِیدَن تَشقَرِی باشقَه نَرسَه مُسُلمانلَر اوُچُون حُجَّت بوُلَه آلمَیدِی وَ اِسلامِی حَرَکَتگه وَ اِسلامِی حُکوُمَتگه باغلِیق اِجرائِی اِیشلَردَگِی مَقبُول شوُرانِینگ ناتوُغرِی اَمّا صَمِیمِی رَعیِی شَخصنِینگ توُغرِی رَعیِیدَن کوُرَه اَفضلراقدوُر. شوُنِینگدِیک رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم اُحُد جَنگِیدَه مَدِینَه دَن تَشقَرِیگه چِیقِیش بارَه سِیدَگِی شوُرانِی قَرارِیدَه، اوُزلَرِینِینگ توُغرِی رَعیِیگه خِلاف رَوِیشدَه شوُرانِینگ ناتوُغرِی رَعیِیگه تَسلِیم بوُلگن اِیدِیلَر.
اوُلِی الاَمر شوُراسِی وَ اوُنِی واحِد رَعیِی دِیندَن وَ اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَردَن قِیلِینگن اِجتِهاددوُر، اَمّا واحِد اِجتِهاد وَ واحِد اِجماع واحِد جَماعَت اوُچُون بوُلَه دِی. اَلله تَعالَی مُستَضعَفِین کِیشِیلَرگه یِیردَگِی خِلافَتنِی وَعدَه سِینِی بِیرگن پَیتِیدَه، بُو بارَدَه تَأکِیدلَب مَرحَمَت قِیلَه دِی: وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِيالْأَرْضِ كَمَااسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَىٰ لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْنًا ۚ (نور/55) بِیزلَر اوُچُون جوُدَه هَم یَحشِی آشکار وَ رَوشَن بوُلگن نَرسَه شوُکِی، بِیزلَر حُکوُمَت قُدرَتِینِی کَسب قِیلِیش زَمِینَه سِیدَه قِیلِیشِیمِیز کِیرَک بوُلگن عَمَلِی صالِح وَ اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرنِی اِجرا قِیلِیشدَگِی یَگانَه زَمانَتچِی باشقَه نَرسَه لَر اِیمَس، فَقَط وَ فَقَط شوُرا بوُلَه دِی. اِسلامدَه فَقَط شُورانِی رَسماً تَن آلِینَه دِی،شوُرا اِجرائِی وَکِیللَرنِی یا رَهبَر، اَمِیر وَ خَلِیفَه نِی مُشَخَّص قِیلِیب بِیرَه دِی وَ عُمُوماً اَیتگندَه شوُراگه اِطاعَت قِیلِیش واجِبدوُر، اوُ خُدانِی قانوُنِینِی وَ رَسُول الله صلی الله عَلَیهِ وَسَلّمنّی سُنَّتلَرِینِی سَطحِیدَه حِسابلَه نَه دِی. يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأَمْرِ مِنْكُمْ
اوُلِی الاَمر شوُراسِی اِجماعِی واحِد بِیلَن بِیرگه زَمانَتچِی وَ واحِد جَماعَتنِی تَشکِیل بوُلِیشِینِی عامِلِی بوُلِیشِیدَن تَشقَرِی، مُسُلمانلَرنِینگ آرَه سِیدَه کامِل وَحدَتنِی،بِیردَملِیکنِی سَبَبچِیسِی هَم حِسابلَه نَه دِی، اوُ یَککَه حالدَگِی مِعراثِی حُکوُمَتلَرنِی تَشکِیل بوُلِیشِیگه اِینگ کَتتَه مانِع هَم بوُلَه دِی. اوُلِی الاَمر مِنکُم هَم جَمع حالَتدَه کِیلگن، بِیر زَماندَگِی یَککَه شَخص مَعناسِیدَه اِیمَس،بَلکِی جَمِیعیَتنِی اِیختِیاجلَرِیدَن، مُشکِلاتلَرِیدَن وَ اوُلَرگه باغلِیق مَسَلَه لَردَن آگاه بُولگن کِیشِیلَرنِی وَ دانِشمَندلَرنِی اوُز اِیچِیگه آلَه دِی، اوُلَر اِیشلَر بُویِیچَه مُتَخَصِّصلَردوُرلَر، یَعنِی اوُلَر مُتَخَصِّصلِیککَه اِیگه وَ مَنَه شوُ اِیش اوُچُون تَنلَب آلِینگندُورلَر. آلدِین هَم اَیتِیب اوُتِیلگه نِیدِیک اوُلَر اِجرائِی وَ باشقَه کوُچلَرنِینگ وَکِیللَرِینِی مُشَخَّص قِیلِیب تَنلَه شَه دِی. بُو یِیردَه باشقَه شَخصلَر یا مَقام اِیمَس، بَلکِی شوُرا کِیمنِی اَمِیر وَ رَهبَر بوُلِیشِی بارَه سِیدَه قَرار قَبوُل قِیلَه دِی، اَگرچِی تَنلَه گن یا تَنلَنگن شَخص جَمِیعیَتدَگِی اوُشَه زَماننِینگ اِینگ صالِح کِیشِیسِی بوُلگن تَقدِیردَه هَم.
عَلِی اِبنِ اَبِی طالِب مُعاوِیَه گه یازگن نامَه سِیدَه اَیتَه دِیکِی: مِینگه بَیعَت بِیرگن آدَملَر اَبُو بَکرگه، عُمَرگه، عُثمانگه اوُشَه پَیتدَگِی شَرائِطلَر بِیلَن بِیرگه بَیعَت بِیرِیشگن اِیدِی. دِیمَک اوُلَرنِی (شوُرانِینگ کَتتَه لَرِینِی) رَعیلَرِینِی قَبوُل قِیلمَسلِیککَه هِیچ کِیمنِی حَققِی یوُق وَ اِمامنِی تَعیِین قِیلِیش شوُرانِینگ وَظِیفَه سِی مُهاجِر وَ اَنصارلَرنِی حَققِیدُور، دِیمَک اَگر بِیر کِیشِیگه اِتِّفاقلِی نَظَر بِیرِیب اوُنِی اِمام دِیب ناملَشگن بوُلسَه، خُدانِی رِضاسِیگه سَبَب بوُلِیبدِی. إِنَّمَا الشُّورَى لِلْمُهَاجِرِينَ وَ الْأَنْصَارِفَإِنِ اجْتَمَعُوا عَلَى رَجُلٍ وَ سَمَّوْهُ إِمَاماً كَانَ ذَلِكَ لِلَّهِ رِضًا[1]
مَنَه شُو شِیوَه گه کوُرَه شوُرا رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمدَن سُونگ وَحدَتنِی وَ جَماعَتنِی حِفظ قِیلِیش زَمانَتِی وَ اوُزِینِی وَظِیفَه سِینِی کامِل صِیحَت وَ سَلامَتلِیکدَه بَجَه رِیب کِیلگن وَ نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن اِسلامِی خِلافَت وَ حُکوُمَت اوُزِینِی یوُلِیدَه دَوام اِیتگن، تائِنکِی غَیرِی اِسلامِی وَ زِدِّی اِسلامِی بوُلگن “بَیعَت” وَ وَیرانگر بَلا مُسُلمانلَرنِی اوُرتَه سِیدَه تَرقَلدِی وَ نَتِیجَه دَه نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی وَ حُکوُمَتنِی اوُرنِیگه مِعراثِی، عائِلَه گه چِیگرَه لَنگن حُکوُمَت پَیدا بوُلدِی.
(دوامی بار…….)
[1]نهج البلاغه فيض الاسلام جلد 5 صفحه 831 مكتوب ششم