مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(43- قیسم)
اِیندِی اوُلِی الاَمر شوُراسِی مَوجُود بوُلمَه گن پَیتدَه، شوُنِی یَحشِی بِیلِیشِیمِیز کِیرَککِی، اَنَه اوُشَنچَه تَفَرُّق وَ تَرتِیبسِیزلِیکلَر وُجُودگه کِیلگه نِیگه قَرَمَسدَن، بِیزنِینگ اوُزِیمِیز رَوِیشِیمِیزنِی اِسلامگه یَقِینراق اِیکَه نِینِی تَشخِیص بِیرَه آلِیشِیمِیز لازِم. قاضِی ( یَعنِی شوُرا) بِیزلَرنِی تَشخِیصِیمِیزنِی صِیحَتِینِی تَصدِیقلَش اوُچُون کِیلگن اِیمَس، هَمَّه اِدَّعا قِیلَه دِی وَ هَمَّه شِکایَتچِی هَم بوُلَه دِی، چوُنکِی قاضِی مَوجُود بوُلمَه گنلِیگِی سَبَبلِی اوُلَرنِینگ هَر بِیرِی اوُزِینِی یوُز فائِز حَق وَ مُخالِفلَرِینِی اِیسَه یوُز فائِز ناحَق دِیب بِیلِیشلَرِی کِیرَک اِیمَس. مَنَه شُو یِیردَه اِمامِی شافِیعِی رَحِمَهُ الله نِینگ سوُزلَرِی اوُزِینِی اَهَمِیَتِینِی کوُرسَه تَه دِی: مِینِی رَعیِیم صَحِیح، اَمّا خَطا بوُلِیشِینِی اِیحتِمالِی هَم بار، مِینگه مُخالِف بوُلگنلَرنِینگ خَطا رَعیِینِی صَحِیح بوُلِیش اِیحتِمالِی هَم بار.
بِیر اَهلِی قِبلَه گه نِسبَتاً مِینِی فِیرقَم اَیتگن نَرسَه اِسلامدوُر وَ سِینِی فِیرقَنگ اَیتگن نَرسَه غَیرِی اِسلامِیدوُر، دِییِیشِینگ عَینِ جَهالَت وَ اِنصافدَن تَشقَرِیدَگِی اِیش حِسابلَه نَه دِی. بِیز هَم صاف اِسلامنِی اِدَّعا قِیلَه مِیز،قَرَمَه – قَرشِی مُقابِل تامان هَم شوُنِی اِدَّعا قِیلَه دِی. اِدَّعا قِیلَه یاتگن تاماننِی هَر بِیرِی مَنَه بوُ اِدَّعانِی اوُستِیدَه قاضِی بوُلِیشگه حَققِی یوُق. بُو دُنیادَه بِیر تاماننِینگ هَم اِدَّعا قِیلوُچِی وَ هَم قاضِی بوُلِیشِی موُمکِینلِیگِینِی هِیچ قَیسِی بِیر ساغلام اِنسان قَبوُل قِیلمَیدِی.
وُجوُدگه کِیلگن مَنَه بُو تَفَرُّقنِی اوُستِیدَه هَم فَقَط اوُلِی الاَمر شوُراسِیگِینَه اَنَه اوُشَنچَه فِرقَه لَرنِی،تَرقاق مَذهَبلَرنِی آرَه سِیدَه قَضاوَت قِیلَه آلَه دِی. شَخصِی اِجتِهادلَرنِی کوُپ سانلِی بوُلِیشِی توُرلِی- هِیل مَذهَبلَرنِی اَحزابلَرنِی سانِینِی کوُپَه یِیشِیگه سَبَب بوُلدِی. اِجتِهادلَرنِینگ وَحدَتِی اوُلِی الاَمر شوُراسِینِی مَجلِیسِیدَه گِینَه وَحدَتگه اِیرِیشَه دِی وَ فَقَط شوُ شوُرا قَیسِی اِجتِهاد وَ رَعیِ صَحِیحراق اِیکَه نِینِی اوُزِینِی واحِد اِجماعسِی بِیلَن تَعیِین قِیلَه دِی. فَقَطگِینَه شُو صُورَتدَه اِیرگه شَه یاتگن اِجتِهادِیمِیز صاف اِیکَه نِینِی وَ بُونگه بَرچَه پَیغَمبَرلَر تَبلِیغ قِیلِیشگه نِینِی اِدَّعا قِیلَه آلَه مِیز.
اِسلام اِینگ کِیچکِینَه اِجتِمائِی مَجمُوعَه دَگِی اِیختِلافنِی حَل قِیلِیشدَن تارتِیب اِینگ کَتتَه اِجتِمائِی تَشکِیلات بوُلمِیش قَضاوَت وَ حُکوُمَت تَشکِیلاتلَردَگِی اِیختِلافلَرنِی حَل قِیلِیشنِی شوُراگه تاپشِیرگن. بِیر اِیرکَک کِیشِی وَ عَیالنِی اوُرتَه سِیدَه اِیختِلاف وُجُودگه کِیلگن پَیتِیدَه، مَنَه بوُلَرنِینگ اوُرتَه سِیدَگِی اِیختِلافنِی حَل قِیلِیشنِی اِیککاوِیدَن تَشقَرِیدَگِی شوُراگه تاپشِیرِیلَه دِی، چوُنکِی اوُلَرنِی هَر اِیککاوِی هَم اِدَّعا قِیلوُچِیدوُر. اِیرکَک کِیشِی وَ عَیالنِینگ آرَه سِیدَگِی اِیختِلاف، اوُلَردَگِی فِرقه لَر بِیلَن بِیرگه عاددِی وَ مُقَرَّر بِیر اِیش حِسابلَه نَه دِی، بُو حوُددِی رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم بِیلَن اوُ کِیشِینِی عَیاللَرِینِی اوُرتَه سِیدَگِی اِیختِلافگه اوُحشَیدِی. بوُ یِیردَگِی مُهِم نَرسَه، مَنَه بُو اِیختِلافنِی حَل بوُلِیشِی وَ تَفَرُّققَه، جُدا بوُلِیشگه سَبَب بوُلمَسلِیگِیدوُر.
جَمِیعیَت وَ حُکوُمَتدَگِی اِجرائِی مَسَلَه لَر بوُیِیچَه بَعضِی تابِیعِنلَر تامانِیدَن اوُمَّتنِی اِیختِلافِی رَحمَتدوُر، دِیب اِعلان قِیلِینگن پَیتدَه، اِیختِلاف اِتِّفاقنِی بَرابَرِیدَه بوُلَه دِی، یَعنِی نَتِیجَه سِی مَنفِی بوُلگن تَفَرُّقنِی بَرابَرِیدَه اِیمَس، بَلکِی اِتِّفاقسِیزلِیکنِی بَرابَرِیدَه دُور، اوُلِی الاَمر شُوراسِیدَه اِیختِلافلَر اَنَه اوُشَنچَه اِجابِی نَتِیجَه لَرگه سَبَب بوُلَه دِی. مَنَه بُو شوُرادَگِی توُرلِی – هِیل فِکرلَر تَرَقِّیاتگه، رِواجلَه نِیشگه وَ اِینگ مُناسِب وَ اِینگ یَحشِی چارَه نِی تَنلَه نِیشِیگه بائِث بوُلَه دِی.
شوُرانِی آخِیرگِی رَعیِ اِعلان قِیلِینمَه گوُنِیچَه اِتِّفاق مَوجُود بُولمَیدِی وَ اِیختِلاف حاکِم بوُلَه دِی، توُرلِی – هِیل مَسَلَه لَر بوُیِیچَه اِتِّفاقسِیزلِیکنِی وَ اِیختِلافنِی مَوجُود بوُلِیشِی طَبِیعِی وَ دائِمِی نَرسَه دوُر. اَیتِیب اوُتگه نِیمِیزدِیک اِنسانلَر تا قِیامَت کوُنِیگه چَه کافِر وَ مُسُلمان بوُلِیب شَکللَه نَه دِی، اوُلَر هِیچ قَچان واحِد اوُمَّت صُورَتِیدَه بوُلِیشمَیدِی، اوُلَر فَقَطگِینَه اَلله اوُلَرگه رَحم قِیلگن پَیتِیدَه گِینَه واحِد اوُمَّت شَکلِیگه اوُتِیشَه دِی وَ مُسُلمان بوُلِیشَه دِی، چوُنکِی اَلله کافِرلَرگه رَحم اِیمَس، غَضَب قِیلگن. اَلله تَعالَی مَرحَمَت قِیلَه دِیکِی:
وَلَوْ شَاء رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ یَزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ * إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَلِذَلِکَ خَلَقَهُمْ (هود/118-119) اَگر پَروَردِیگارِینگِیز هاحلَه گه نِیدَه، بَرچَه آدَملَرنِی بِیر مِللَت ( یَعنِی بِیر دِینگه اِیرگه شُوچِی) قِیلگن بوُلوُر اِیدِی. ( لِیکِن اوُ ذات بوُندَی بوُلِیشِینِی اِیستَه مَه دِی، شوُنِینگ اوُچُون) اوُلَر ( آدَملَر) مُودام اِیختِلاف قِیلوُرلَر، مَگر پَروَردِیگارِینگِیز رَحم قِیلگن کِیشِیلَرگِینَه ( حَق یوُلدَه اِتِّفاق بوُلِیب یَشَرلَر). اوُلَرنِی شوُنِینگ اوُچُون ( یَعنِی بِیراولَرِی حَق یوُلدَه هِدایَت تاپِیشلَرِی، باشقَه لَرِی ناحَق یوُللَردَه تَلَه شِیب – تارتِیشِیب یوُرِیشلَرِی اوُچُون) یَرَتگندِیر.
بُو یِیردَه «إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّکَ» وَ اَلله نِی رَحمَتِینِینگ دائِمِی تَنلاوِی مُسُلمانلَرنِی واحِد جَماعَتِی بِیلَن بوُلِیب، بُو واحِد اِجماعدَن وَ واحِد اوُمَّتدَن وَ واحِد شوُرادَن صادِر بوُلگن بوُلِیشِی کِیرَک. مَنَه بُو طَبِیعِی، دائِمِی، اِتِّفاقسِیز اِیختِلافلَر تَفَرُّققَه اَیلَنمَسلِیگِی اوُچُون اِینگ یَحشِی زَمانَت، مُتَخَصِّصلَر شوُراسِی ناملِی اَبزار حِسابلَه نَه دِی، اوُ قُرآندَه أُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ نامِی بِیلَن مَشهوُر.
شوُرادَه مَوجُود بُولگن اَنَه اوُشَنچَه اِیختِلافلَر بوُلِیشِیگه قَرَمَسدَن، عاددِی آدَملَرنِی اوُلِی الاَمرنِی مُتَخَصِّصلَر شوُراسِیدَگِی نَتِیجَه سِیز اِیختِلافلَرِیدَن عِبارَت مَنَه بسو ناحوُش خَبَرلَر وَ واقِیعَه لَردَن خَبَردار هَم قِیلمَیمِیز، بَلکِی مُتَخَصِّصلَرنِی فَقَط اوُزلَرِیگه خاص بوُلگن مَنَه بُو بَحثلَرنِی اِیشِیتِیشدَن اوُلَرنِی مَنع هَم قِیلَه مِیز. نِیمَه اوُچُون؟ چوُنکِی اوُلَرنِی هَمَّه سِی یِیتِیلمَه گن خام اَشیا بوُلِیب، اوُلَر شُورا ناملِی ماهِر آشپَز تامانِیدَن مَرامِیگه یِیتگن طَعامگه اَیلَنگن اِیمَس. چوُنکِی غَیرِی مُتَخَصِّصلَرنِی رَعیلَرِی بِیلَن تَفَرُّققَه بائِث بوُلِیشگه اِیمَس، بَلکِی اِیختِلافلَرنِی حَل قِیلِیشگه قَرار قِیلگنمِیز، چوُنکِی شوُرایِیمِیزنِی تَکاموُلَّه شتِیرِیش آرقَه لِی واحِد اوُمَّتگه وَ واحِد جَماعَتگه اَیلَه نِیشگه قَرار قِیلگنمِیز وَ مَنَه بُو مَقصَدلَرگه یِیتِیش اوُچُون اِینگ کوُچلِی اَبزارنِی یَعنِی اوُلِی الاَمر شوُراسِی وَ واحِد اِجماعنِی تَنلَه گنمِیز.
شُو سَبَبلِی هَم اَگر هَر قَندَی زَمِینَه دَه هَر قَندَی مُشکِلات وُجُودگه کِیلَه دِیگن بوُلسَه، مِیش- مِیش تَرقَتمَسدَن وَ یَککَه حالدَه حَرَکَت قِیلمَه گن حالدَه اوُلِی الاَمر شوُراسِیگه مُراجَعَت قِیلِینِیشِی کِیرَک، وَإِذَا جَاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذَاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلَى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ (نساء/83) حَتَّی فایدَه لِی وَ اِیش بِیرَه دِیگن اِختِراع عُنوانِی آستِیدَه یَنگِی فِکر وَ یَنگِی رَوِیشگه اِیگه بوُلِیش بِیلَن هَم، هِیچ کِیم اوُزِی اوُچُون گوُروُه، توُدَه وُجُودگه کِیلتِیرِیشگه وَ شوُرادَن جُدا بُولِیشگه حَققِی یوُق، بَلکِی مَنَه بُو یَنگِی کوُز- قَرَشنِی اوُلِی الاَمر شوُراسِیدَه اوُرتَه گه تَشلَه نِیشِی کِیرَک وَ آخِیرِیدَه هَم شوُرانِی رَعیِی وَ نَظَرِیگه تابِع بوُلِیشِی لازِم، حَتَّی اَگر شوُرانِی نَظَرِی اوُنِی نَظَرِیگه خِلاف رَوِیشدَه بُولسَه هَم، شوُرانِینگ خَطا رَعیِینِی اوُزِینِینگ توُغرِی رَعیِیدَن کوُرَه اَفضَل کوُرِیشِی کِیرَک، یَعنِی شوُرانِینگ ناتوُغرِی رَعیِینِی اوُزِینِینگ توُغرِی رَعیِیدَن اوُستوُن کوُرَه دِی، حوُددِی رَسُول الله صلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم اُحُد جَنگِی بارَه سِیدَه شوُرانِی نَظَرِینِی اوُستوُن کوُرگنلَرِیدِیک قِیلِیش لازِم.
(دوامی بار…….)