مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(123- قیسم)
یَنَدَه قَدِیمراقدَگِی تَرِیخِی اِیلدِیزگه اِیگه بوُلگن مَنَه بُو مُواظَنَتسِیز وَ مِعزانسِیز وَ تَحمِیناً یَرِیم دِیوانَه ( عَقلِی کَم) دوُستلَرِیمِیز حَقِیدَگِی مِثال آرقَه لِی بِیرگه لِیکدَه اِیلگه رِی حَرَکَت قِیلسَک یَحشِیراق بوُلَه دِی:
– مَثَلا اوُ اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرنِی تَطبِیق قِیلِیشلِیک اَصل یَعنِی دَرَختنِی تَنَه سِی بوُلَه دِیگن بوُلسَه، حُدوُدلَرنِی اِجرا قِیلِیشلِیک اوُنِی فَرعِی قِیسمِی یَعنِی بوُ دَرَختنِی شاهلَرِی حِسابلَه نِیشِینِی بِیلمَیدِی. اِیندِی اَگر “اوُچ اَبزاردَن” بِیرِی اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرگه اِیرگشگن حالدَه، وُ عُمَر اِبنِ خَطّابنِی زَمانِیدَگِی اوُغِیرلِیکنِی حَددِینِی اِجرا قِیلِینمَسلِیگِی کَبِی شَرعِی دَلِیللَرگه یا باشقَه لَرگه کوُرَه، وَقتِینچَه لِیک حَدلَرنِی شَخصلَر یا گوُرُوهلَرنِی اوُستِیدَه اِجرا قِیلمَسَه وَ شَرِیعَت رُحصَت بِیرگن باشقَه کِیشِیلَرگه نِسبَتاً هَم اِجر قِیلمَسَه یاکِی جَنگ وَقتِیگه اوُحشَه گن خاص شَرائِطلَردَه – اِیندِی بُو قَنچَه مُددَت دَوام اِیتِیشِینِی فَرقِی یوُق – حَدلَرنِی باشقَه رَوِیش بِیلَن تَطبِیق قِیلسَه یاکِی حَتَّی تَطبِیق قِیلمَسَه، اوُ اوُزِینِی جاهِللِیگِی سَبَبلِی، اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرنِی بَرچَه سِیگه اِیمان کِیلتِیرَه دِیگن، اَمّا اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرگه تابِع بوُلگن حالدَه وَ شَرعِی شَرائِطنِی اِعتِبارگه آلِیب حُکمنِی اِجرا قِیلمَیدِیگن یاکِی اوُنِی شَکلِینِی مَوجُود وَضِیعیَتگه مُناسِب حالدَه اوُزگرتِیرَه دِیگن اِیککِی مُسُلمان اَمِیرِینِی،اَصلاً اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرگه اِیمان کِیلتِیرمَیدِیگن – اَمّا اوُ هَم مَنَه بوُ حُکمنِی اِجرا قِیلمَیدِیگن – کافِر یا مُرتَد سِکوُلارِیستلَرگه سالِیشتِیرَه دِی وَ شُبهَه گه توُشَه دِی وَ هَر اِیککِی تاماننِی اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی فَلانچِی قانوُننِی اِجرا قِیلمَسلِیک بوُیِیچَه مُشتَرَک دِیب حِسابلَیدِی، آسانلِیک بِیلَن اوُلَرنِی هَر اِیککاوِینِی بِیر هِیل دَرَجَه گه قوُیِیب قوُیَه دِی، حَتَّی مُسُلمانلَرنِینگ اَمِیرِینِی اَصلِی کافِردَن کوُرَه بَتتَرراق دَرَجَه گه توُشوُرِیب تَشلَیدِی.
یاکِی بِیر حُکمنِی تَطبِیق قِیلِیش بارَه سِیدَگِی اوُنِی توُشوُنچَه سِی باشقَه چَه بوُلِیشِی موُمکِین وَ مُسُلمانلَرنِی اَمِیرِی یا اَهلِی قِبلَه نِی بَرابَرِیدَه اَنَه اوُشَندَی مُناسَبَتنِی بِیلدِیرِیشِی هَم موُمکِین، شُونگه اوُحشَش اِیشنِی خَوارِجلَر سَیِّیدِیمِیز عَلِیگه نِسبَتاً حاکِمِیَت مَسَلَه سِی بوُیِیچَه قِیلِیشگن اِیدِی، حَتَّی یِیر یوُزِیدَه خوُرمانِی قاقِیسِی وَ نَصارا، کافِرلَرنِی چوُچقَه سِی اوُلَرنِی دَستِیدَن آماندَه بوُلگن، لِیکِن رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمنِینگ صَحابَه سِینِی فَرزَندِی وَ اوُنِی خامِلَه دار عَیالِی وَ بُو عَیالنِی قارنِیدَگِی گوُدَگِی وَ مُسُلمانلَرنِینگ جَنَّتِی رَهبَرِی هَم اوُلَرنِی قوُلِیدَن وَ تِیلِیدَن آماندَه بوُلگن اِیمَس. رُحصَت بِیرسَنگلَر بِیزلَرنِینگ مَنَه بُو مُواظَنَتسِیز وَ مِعزانسِیز وَ یَرِیم دِیوانَه ( عَقلِی کَم) بِرادَرلَرِیمِیز حَقِیدَه بِیر داستاننِی سِیزلَرگه عَرض قِیلِیب اوُتسَم. بُو واقِیعَه گه گوُواه بوُلگن کِیشِینِی اوُزِی خَوارِجلَرنِی گوُرُوهِیدَه اِیشتِراک اِیتگن، اَمّا اوُ گوُرُوهدَن قاچِیب کِیتِیشگه مُوَفَّق بوُلَه دِی، بُو کِیشِی اَیتَه دِیکِی:
“مِین نَهرَواندَگِی یارانلَر بِیلَن بِیرگه بوُلگن اِیدِیم، اَمّا بِیر آز مُددَتدَن سُونگ اوُلَرنِی قِیلَه یاتگن اِیشلَرِینِی یاقتِیرمَی قالدِیم، اوُلَر مِینِی اوُلدِیرِیشلَرِیدَن قوُرققَه نِیم اوُچُون بُو نَرسَه نِی اوُلَردَن پِینهان قِیلدِیم. مِین اوُلَرنِی گوُرُوهِی بِیلَن بِیرگه بِیر قِیشلاققَه کِیرِیب کِیلدِیک، بِیز بِیلَن بُو قِیشلاقنِی اوُرتَه سِیدَه دَریا بار اِیدِی، تُوسَتدَن بُو قِیشلاقدَن رِداسِینِی سوُدرَب کِیلَه یاتگن بِیر کِیشِی چِیقِیب کِیلدِی. اوُلَر بُو کِیشِیگه اَیتِیشدِیکِی: بِیز سِینِی قوُرقِیتِیب یُوباردِیکمِی؟ اوُ حَه، دِیدِی. شوُندَه اوُلَر اوُنگه قَرَب: قوُرقِیشِینگگه حاجَت یوُق، دِییِیشدِی. مِین اوُزِیمگه اَیتدِیمکِی: اَلله گه قَسَمکِی اوُلَر بُو کِیشِینِی تَنِیشَه دِی، اَمّا مِین اوُنِی تَنِیمَیمَن. اوُلَر بُو کِیشِیگه قَرَب اَیتِیشدِیکِی: سِین رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمنِی صَحابَه سِی حَبّابنِی اوُغلِیمِیسَن؟ آتَنگ رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمدَن نَقل قِیلگن حَدِیثنِی بِیزلَرگه اَیتَه آلَه سَنمِی؟ مِین اوُ کِیشِیدَن اِیشِیتِیشِیمچَه اَیتگن اِیدِیلَرکِی: رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم بِیر فِتنَه حَقِیدَه قوُیِیدَگِیلَرنِی مَرحَمَت قِیلگن اِیدِیلَر: اوُندَه اوُتِیرگن کِیشِی توُرگن کِیشِیدَن یَحشِیراقدِیر، توُرگن کِیشِی اِیسَه یوُرَیاتگن کِیشِیدَن یَحشِیراقدِیر، یُورَه یاتگن کِیشِی اِیسَه حَرَکَت قِیلَه یاتگن کِیشِیدَن یَحشِیراقدِیر. اَگر سِین بُو زَماندَه حاضِر بوُلسَنگ اَلله نِینگ اوُلدِیرِیلگن بَندَه لَرِیدَن بوُلگِین. اوُلَر اوُنِی وَ عائِلَه سِینِی اوُشلَب آلِیشدِی.
اوُلَردَن بِیرِی خوُرما دَرَختِیدَن توُشگن مِیوَه سِینِی آلدِیدَن اوُتدِی وَ اوُنِی آلِیب آغزِیگه سالدِی. بوُ گوُرُوهدَگِی باشقَه بِیر کِیشِی بُو مِیوَه نِی اِیگه سِی عَهد وَ پَیمان قِیلِینگن شَخصدوُر، اوُنِی قَندَی قِیلِیب حَلال قِیلِیب آلَه سَن؟ اوُ خوُرمانِی مِیوَه سِینِی آغزِیدَن چِیقَه رِیب تَشلَه دِی. سوُنگرَه اوُلَر بِیر چوُچقَه نِی آلدِیدَن اوُتِیشدِی، اوُلَردَن بِیرِی قِیلِیچ بِیلَن مَنَه بُو چوُچقَه نِی سِیکِین اوُردِی، باشقَه بِیر کِیشِی اوُنگه اَیتدِیکِی: مَنَه بوُ حَرام چُوچقَه عَهد وَ پَیماندَگِی نَرسَه،اوُنِی نِیمَه بِیلَن حَلال قِیلِیب آلَه سَن؟ عَبدُ الله اِبنِ حَبّاب اَیتدِیکِی: سِیزلَرنِی بوُندَن هَم کوُرَه سِیزلَرگه حَرام بوُلگن نَرسَه گه یوُللَب قوُیَیمِی؟ اوُلَر حَه، دِییِیشدِی. عَبدُ الله اوُ مِین بوُلَه مَن، دِیدِی. اوُلَر اوُنِی دَریانِی بوُیِیگه آلِیب کِیلِیشدِی وَ بوُینِینِی قِیلِیچ بِیلَن چاپِیب تَشلَشدِی. راوِینِی اَیتِیشِیچَه: قان سوُونِی یوُزِیگه حوُددِی آیاق کِییِیمنِی اِیپِیگه اوُحشَب آقَه یاتگه نِینِی کوُردِیم اوُنِی کِیتِیدَن خامِلَه دار بوُلگن عَیالنِی آلِیب کِیلِیب اوُنِی قارنِینِی یارِیشدِی وَ قارنِیدَگِی بالَه نِی چِیقَه رِیب آلِیشدِی. راوِینِی اَیتِیشِیچَه: هِیچ بِیر قَوم بِیلَن بِیرگه بوُلِیشلِیک مَنَه بُو آدَملَر بِیلَن بِیرگه بوُلِیشدَن کوُرَه نَفرَتلِیراق، یامانراق اِیمَسدِی. وَ نِهایَت چِیککَه راق بِیر جایدَه اوُلَرنِی آلدِیدَن قاچِیب کِیتدِیم. مَنَه اِیندِی بِیزلَر نِیمَه اوُچُون بُو بِرادَرلَرِیمِیزگه قَرَتَه مُواظَنَتسِیز وَ مِعزانسِیز وَ یَرِیم دِیوانَه ( عَقلِی کَم) دِیگه نِیمِیزنِی توُشوُنگندِیرسِیز؟ اَگر بِیز اوُلَرگه نِسبَتاً بُو سوُزلَردَن فایدَه لَنگن بوُلسَک، بوُنِی دَلِیلِی بار. [1]
یاکِی قوُیِیدَه کِیلتِیرِیلگن شَکلگه کوُرَه، حوُددِی شوُ شَخصلَر مُنافِقلَر وَ آلاوگه بِینزِین پوُرکاوچِیلَر بِیلَن بِیرگه قِیلَه یاتگن اِیشلَرِی، جَمَلدَه مُقابِل تاماننِینگ عُثماننِی قاتِللَرِینِی جَزالَش بَهانَه سِی بِیلَن مُسُلمانلَرنِینگ خَلِیفَه سِی عَلِی اِبنِ اَبِی طالِبگه نِسبَتاً قِیلگن اِیشگه اوُحشَیدِی، اوُلَر جوُدَه اوُلکَن مِقداردَگِی مُسُلمانلَرنِی فَرِیب بِیرِیب جَنگچِی کافِرلَرنِی وَ جِنایَتچِیلَرنِی اوُستِیدَه اِیشلَه تِیلَه دِیگن غَضَبنِی، قَتتِیق قوُللِیکنِی مُسُلمانلَرنِی آرَه سِیدَگِی کوُرَشگه قَرَه تِیشَه دِی وَ اَنَه اوُشَنچَه قِیرغِیننِی، فاجِیعَه لَرنِی وُجُودگه کِیلتِیرِیشَه دِی.
- حاضِرنِی اوُزِیدَه هَم اَگر قوُیِیدَگِیلَرنِی اَیتِیلَه دِیگن بوُلسَه: رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم مَرحَمَت قِیلگن اِیدِیلَر: «إِنَّمَا الْإِمَامُ جُنَّةٌ، يُقَاتَلُ مِنْ وَرَائِهِ، وَيُتَّقَى بِهِ، فَإِنْ أَمَرَ بِتَقْوَى اللهِ عَزَّ وَجَلَّ وَعَدَلَ، كَانَ لَهُ بِذَلِكَ أَجْرٌ، وَإِنْ يَأْمُرْ بِغَيْرِهِ كَانَ عَلَيْهِ مِنْهُ» [2] اَلبَتَّه اِمام قَلقاندوُر. قَطعاً اِمام قَلقان بوُلِیب، بُو قَلقاننِی آرتِیدَه توُرِیب جَنگ قِیلِینَه دِی وَ اوُ بِیلَن بِیرگه یاقِیمسِیز اِیشلَرنِی اوُزاقلَشتِیرِیب تَشلَه نَه دِی وَ اوُندَن پَناه تاپَه سِیز وَ اوُنِی دِفاع قِیلِیشَه دِی وَ اوُندَن پَناه تاپِیشَه دِی، دِیمَک اَگر خُدادَن قوُرقِیب عَدالَت بِیلَن اَمر قِیلسَه، مُکافاتگه سَزاوار بوُلا دِی. وَ اَگر بوُنِی تِیسکَه رِیسِیگه اَمر قِیلسَه گوُناهکار بوُلَه دِی. یَعنِی اِمام بِیر توُسِیق وَ قَلقان کَبِی کافِرلَر مُسُلمانلَرگه ضَربَه اوُرِیشلَرِیگه مانِع بوُلَه دِی وَ عُمُومِی اِسلامنِی دِفاع قِیلَه دِی یاکِی مُسُلمانلَرگه باشقَه مُسُلمانلَر تامانِیدَن ضَربَه اوُرِیلِیشِیگه مانِعلِیک قِیلَه دِی.
(دوامی بار…….)
[1] مصنف ابن ابی شیبة (15/310، 311)، با سند صحیح./ تاریخ بغداد (1/206، 205)
[2] صحيح مسلم – الإمارة (1841) سنن النسائي – البيعة (4196) سنن أبي داود – الجهاد (2757) مسند أحمد – باقي مسند المكثرين (2/523)