مُقَدَّمات دَرسلَرِی / سَککِیزِینچِی دَرس: فِطرِی اِیختِیاج صِیفَتِیدَگِی شادلِیک وَ اوُنِی قَندَی کانترال قِیلِیب باشقَه رِیش.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(25- قیسم)
هَر قَندَی حالَتدَه هَم، مَنَه بُو آیَتلَر وَ کافِر وَ مُرتَدلَرنِینگ تَرِیخِی بِیزلَرگَه شُو نَرسَه نِی آشکار وَ رَوشَن کوُرسَه تِیب توُرِیبدِیکِی، سوُزلَرنِی هَم یَحشِیسِی بار وَ هَم یامانِی. حَقارَت قِیلِیش، سوُکِیش، کُفر سوُزلَرِینِی اَیتِیشِی وَ باشقَه لَر کَبِی. اِیندِی شوُندَی حُولاصَه قِیلَه آلَه مِیز: اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُننِی کوُز- قَرَشِی بوُیِیچَه یامان وَ حَرام بوُلگَن سوُزلَر مَمنوُع، قَیتَه رِیلگَندوُر، اِیندِی بوُلَر نَثر شَکلِیدَه بوُلَه دِیمِی یاکِی عاددِی بِیر کوُرِینِیشدَه اَیتِیلَه دِیمِی یا شِعر ،آهَنگ شَکلِیدَه بوُلَه دِیمِی، بوُنِی فَرقِی یوُق. اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَر بوُیِیچَه یَحشِی بوُلگَن نَرسَه آزاد. آهَنگلَردَه،گوُرانِیلَردَه اَیتِیلَه دِیگَن سوُزلَر هَم شوُلَرنِی جُملَه سِیگَه کِیرَه دِی.
آهَنگ اَیتِیش یا هِیرگایِی قِیلِیش هَم مُطلَقا طَبِیعِی نَرسَه. بِیر یاشنِی اَطرافِیدَگِی بالَه چَه دَن تارتِیب اِیندِی اوُزِیدَن قَندَیدِیر آوازلَر چِیقَه رَیاتگَن چَقَلاققَه چَه اوُحلَماقچِی بوُلگَن پَیتِیدَه اوُزِیدَن بِیرار هِیل آوازلَر چِیقَه رَه دِی، یاکِی شُو بالَه لَرنِی آنَه سِی هَم بالَه سِی اوُچُون هِیرگایِی قِیلِیب اَلَّه اَیتَه دِی، یاکِی عَرَبلَر توُیَه گَه یا آتگَه مِینگَن پَیتلَرِیدَه هَم هِیرگایِی قِیلِیشگَن وَ اوُنگَه «غناء الركبان» یا« غناء النَّصْب» یا «غناء الفتیان» یا «السناد» وَ … دِییِیشگَن، مَنَه بوُلَرنِی هَمَّه سِی اِنساننِینگ فِطرِی مَخصُولاتِی حِسابلَه نَه دِی. عُمَر اِبنِ خَطّاب رَضِیَ الله عَنهُ اَیتَه دِیکِی: الغناء من زاد الراكب،……[1] هِیرگایِی قِیلِیش، شِعر اَیتِیش آتلِیقنِینگ یا مُسافِرنِینگ یوُکِیدِیر.
یاکِی عَرَبلَرنِی هِیرگایِیلَرِیدَن یَنَه بِیرِی، چُوپانلَر توُیَه لَرِی اوُچُون اَیتَه دِیگَن آواز بوُلِیب، اوُنگَه ” اَلْحُدَاءِ “، دِییِیلگَن، مَثَلاً سَفَرلَردَن بِیرِیدَه چِیرایلِی آوازگَه اِیگَه بوُلگَن اَنجَشَه مَنَه بُو ” اَلْحُدَاءِ “نِی شوُنچَه لِیک یَحشِی اَیتگَن پَیتِیدَه، توُیَه لَر هَیَجانگَه توُشِیب تِیزلِیکنِی آشِیرِیشَه دِی، بوُنِی کوُرگَن رَسُول الله صلی الله عَلَیهِ وَسَلّم یِیتوُک بِیر اوُحشَه تِیش وَ عَجایِیب یَشِیرِین اِصطِلاح بِیلَن اَیتَه دِیلَرکِی: اِی اَنجَشَه سِیکِینراق شِیشَه لَر سِینِیب کِیتمَه سِین: رُوَيْدَكَ يَا أَنْجَشَةُ لَا تَكْسِرْ الْقَوَارِيرَ .[2] اوُ کِیشِینِینگ بوُ یِیردَگِی مَنضُورلَرِی کَجَوَه لَردَه اوُتِیرگَن عَیاللَر بوُلگَن اِیدِی، اَگَر توُیَه لَر تِیزلِیکنِی آشِیرِیشسَه اوُلَر اَذِیَت بوُلِیشلَرِی یا توُیَه دَن یِیقِیلِیب توُشِیشلَرِی موُمکِین اِیدِی. یاکِی حاجِیلَر حَجگَه،مَککَه دَه یا مَسجِدُ النَبِیدَه نَماز اوُقِیشگَه بوُلگَن زَوق وَ شَوقلَرِی سَبَبلِی بِیر نَوع آهَنگنِی کوُیلَشگَن یاکِی مُجاهِدلَر غَیرَتلَرِینِی کوُپَیتِیرِیش یاکِی جَنگ مَیدانِیدَه باشقَه مُجاهِدلَرنِینگ شِجاعَتِینِی آشِیرِیش اوُچُون آواز هِیرگایِی قِیلِیشگَن، شُو کَبِی جُودَه کوُپ مِثاللَر کِیلتِیرسَه بوُلَه دِی، اوُلَردَن بِیرِی قَبرنِی لَبِیگَه بارِیب قالگَن قَرِی چال کِیشِینِینگ اوُزِینِی کوُنگلِی اوُچُون آواز اَیتِیشِی هَم مِثال بوُلَه آلَه دِی.
اِسلامِی توُرلِی- هِیل مَنبَع لَردَه کِیلتِیرِیلِیشِیچَه هَم، رَسُول الله صلی الله عَلَیهِ وَسَلّم وَ اوُ کِیشِینِینگ اَصحابلَرِی هَم سَفَردَه یوُرگَن پَیتلَرِیدَه یاکِی جَملَه نِیب اوُتِیرِیشگَن پَیتلَرِیدَه هَم، یاکِی اِیش قِیلَه یاتگَن پَیتلَرِیدَه هَم، شِعر اَیتِیشگَن، بُو شِعرنِی یَککَه حالدَه هَم اوُقِیشگَن – بوُنِی حَسّان اِبنِ ثابِت وَ اَنجَشَه وَ عامِر اِبنِ اَکوَعدَن رِوایَت قِیلِینگَن – کوُپچِیلِیک بوُلِیب هَم اوُقِیشگَن، اَحزاب جَنگِیدَن آلدِینگِی حَندَق کاولَش پَیتِیدَگِی شِعر اوُقِیشلَر بوُنگَه مِثال بوُلَه دِی.
اَنَس اِبنِ مالِک رَضِیَ الله عَنهُ اَیتَه دِیکِی: رسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم بِیزدَگِی آچلِیکنِی وَ چَرچاقنِی کوُرگَن پَیتلَرِیدَه قوُیِیدَگِی شِعرنِی اوُقِیگَن اِیدِیلَر: “اللَّهُمَّ لَا عَيْش إِلَّا عَيْش الْآخِرَه ***فارْحَمْ الْأَنْصَارَوَالْمُهَاجِرَهْ “ اِی اَللَهِیم، حَیات فَقَط آخِیرَت حَیاتِیدوُر، شوُندَی اِیکَن اَنصار وَ مُهاجِرلَرگَه رَحم قِیلگِین) شوُندَه صَحابَه لَر اوُ کِیشِیگَه جَواب طَرِیقَه سِیدَه اَیتگَن اِیدِیلَر: “نَحْنُ الَّذِينَ بَايَعُوا مُحَمَّدَا … عَلَى الجِهَادِ مَا بَقِينَا أَبَدَا “ (بِیزلَر اوُلگوُنِیمِیزگَه چَه مُحَمَّد بِیلَن جِهاد قِیلِیشگَه بَیعَت قِیلگَن کِیشِیلَرمِیز)
بوُندَن تَشقَه رِی رَسُول الله صلی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِینگ اَصحابلَرِی مَجلِیسلَرِیدَه آواز اَیتِیشَردِی: عبَدُالرحمَن اِبنِ عَوف رَضِیَ الله عَنهُ نِی فَرزَندِی اَبُو سَلمَه رَحِمَهُ الله اَیتَه دِیکِی: “لم یکن أصحاب رسول الله صلی الله علیه و سلم منحرفین و لا متماوتین، کانوا یتناشدون الأشعار فی مجالسهم، و ینکرون أمر جاهلیتهم…” . رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِینگ اَصحابلَرِی مُنحَرِف (اَدَشگَن) بوُلِیشمَه گَن، اِفراط یَعنِی حَددَن آشِیرِیب یوُبارُوچِی هَم بوُلِیشمَه گَن وَ اَهلِی تَفرِیط هَم بوُلِیشگَن اِیمَس، اوُلَر مَجلِیسلَرِیدَه شِعرنِی آهَنگ صوُرَتِیدَه اَیتِیشگَن، اوُلَر جاهِلِیَتدَه اوُزلَرِی قِیلگَن اِیشلَرنِی – مَنَه بوُ شِعرلَردَه – قارَه لَب اَیتِیشگَن…….نَشِید بُو عَرَب تِیلِیدَه “شِعرنِی چِیرایلِی آواز بِیلَن اَیتِیشلِیک” بوُلِیب، بِیزلَر اوُنگَه گوُرانِی یاکِی سِیزلَرنِی تِیلِینگِیز بِیلَن اَیتگَندَه اِیسَه آهَنگ،آواز، نَغمَه،هِیرگایِی بوُلَه دِی. [3].[4]
کِیلتِیرِیلگَن نَرسَه لَرنِی هَمَّه سِی جائِز بوُلگَن آواز اَیتِیشنِی جُملَه سِیگَه کِیرَه دِی،هِیچ قَیسِی بِیر عالِم آواز اَیتِیشنِی حَرام قِیلگَن اِیمَس. شِعر اوُقِیش،آواز اَیتِیش یا اوُلَرگَه قوُلاق سالِیش اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَردَه رُوحاً نَفَس آلِیش وَ شَخصنِی، هَمدَه باشقَه لَرنِی رُوحِینِی شاد وَ حُرسَند قِیلِیش اوُچُون بِیر اَبزار صِیفَتِیدَه فایدَه لَنسَه بوُلَه دِی، بُو بِیلَن شَخصدَن وَ باشقَه لَردَن ناخوُشلِیکنِی،چَرچاقنِی کِیتکَزسَه بوُلَه دِی، نَتِیجَه دَه اِیسَه اِنسانلَر یَنَه قَیتَه دَن کوُچ- قُوَّت آلِیب وَ قَلبلَرِی کوُچگَه توُلِیب، آرام آلِیب اوُزلَرِیگَه واجِب قِیلِینگَن اِیشلَرنِی بَجَه رِیشَه دِی، مَنَه بُو اِیشنِی یَحشِی اِیش دِیسَه بوُلَه دِی، چوُنکِی مَنَه بُو آواز اَیتِیش یا بوُ آوازگَه قوُلاق سالِیش، بِیر واجِب اِیشنِی بَجَه رِیش اوُچُون اَبزار بوُلِیب، اوُشَه شَخصنِی اوُزِیگَه وَ اَلله نِی بَندَه لَرِیگَه شُبهَه سِیز حِذمَت قِیلَه دِی – اَگَر نِیَت یَحشِی بوُلسَه – وَ اوُ اَجر وَ مُکافاتسِیز قالِیب کِیتمَیدِی. بُو رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِینگ حَندَقنِی کاولَش پَیتِیدَه اَیتگَن آوازلَرِیگَه اوُحشَیدِی. مَخصُوصاً اَگَر فِطرِی آواز اَیتِیشگَه بوُلگَن اِیختِیاج اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرنِی واسِیطَه سِیدَه باشقَه رِیلگَن بوُلسَه وَ شَخص غَیرِی شَرعِی آواز کوُیلَش تامانگَه کِیتِیب قالمَسَه، شُبهَه سِیز اَنَه اوُشَه شَرعِی آواز اَیتِیشلِیک بُو شَخص اوُچُون عِبادَت حِسابلَه نَه دِی، نِیمَه اوُچُون؟ چوُنکِی اوُنگَه اَجر بِیرِیلَه دِی وَ اَجر بِیرِیلگَن نَرسَه نِی هَر بِیرِی عِبادَت سَنَلَه دِی:
اَبُو زَر رَضِیَ الله عَنهُ اَیتَه دِی: رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِی یارانلَرِی اَیتِیشدِیکِی: اِی رَسُول الله بَدَولَت کِیشِیلَر ثَوابلَرنِی آلِیب کِیتِیب قالِیشدِی، چوُنکِی اوُلَر حوُددِی بِیز نَماز اوُقِیگَه نِیمِیز کَبِی نَماز اوُقِیشَه دِی وَ بِیزلَر رُوزَه توُتگَه نِیمِیز کَبِی رُوزَه توُتِیشَه دِی، بوُندَن تَشقَه رِی اوُلَر قوُشِیمچَه مال – دَولَتلَرِیدَن صَدَقَه هَم بِیرِیشَه دِی، رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم مَرحَمَت قِیلدِیلَر: « أَوَ لَیْسَ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ مَا تَصَّدَّقُونَ إِنَّ بِکُلِّ تَسْبِیحَةٍ صَدَقَةً وَکُلِّ تَکْبِیرَةٍ صَدَقَةً وَکُلِّ تَحْمِیدَةٍ صَدَقَةً وَکُلِّ تَهْلِیلَةٍ صَدَقَةً وَأَمْرٌ بِالْمَعْرُوفِ صَدَقَةٌ وَنَهْیٌ عَنْ مُنْکَرٍ صَدَقَةٌ وَفِی بُضْعِ أَحَدِکُمْ صَدَقَةٌ » اَلله سِیزلَرگَه صَدَقَه بِیرِیشلَرِینگِیز اوُچُون بِیر نَرسَه لَرنِی اِیختِیارِینگِیزگَه قوُیِیب قوُیمَه دِیمِی؟ سُبحانَ الله دِییِیشلِیک صَدَقَه دوُر، اَلله اَکبَر صَدَقَه، اَلحَمدُ لله صَدَقَه، یَحشِی اِیشنِی قِیلِیشگَه دَستوُر بِیرِیش وَ یامان اِیشنِی قِیلِینِیشِیگَه قَرشِیلِیک قِیلِیشلِیک صَدَقَه دُور، سِیزلَرنِی عَورَتِینگِیزدَه هَم صَدَقَه بار( اَگَر عَیالِی بِیلَن یَقِینلِیک قِیلسَه ) : شوُندَه صَحابَه لَر اَیتِیشدِیکِی: « قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ أَیَأتِی أَحَدُنَا شَهْوَتَهُ وَیَکُونُ لَهُ فِیهَا أَجْرٌ» اَگَر بِیزلَر شَهوَتِیمِیزنِی قاندِیرسَک هَم، بِیزلَر اوُچُون شوُ اِیشدَه هَم اَجر وَ ثَواب بِیرِیلَه دِیمِی؟ رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم مَرحَمَت قِیلدِیلَر: أَرَأَیْتُمْ لَوْ وَضَعَهَا فِی حَرَامٍ أَکَانَ عَلَیْهِ فِیهَا وِزْرٌ فَکَذَلِکَ إِذَا وَضَعَهَا فِی الْحَلَالِ کَانَ لَهُ أَجْرًا» [5] قَنِی سِیزلَر مِینگَه اَیتِینگلَرچِی: اَگَر (بِیر شَخص) مَنَه بوُ شَهوَتنِی حَرام یوُل آرقَه لِی قاندِیرَه دِیگَن بوُلسَه، اوُنگَه گوُناه یازِیلَه دِیمِی؟ شُونِینگ اوُچُون هَم اَگَر اوُنِی حَلال یوُل بِیلَن قاندِیرَه دِیگَن بوُلسَه، اوُنگَه اَجر وَ ثَواب بِیرِیلَه دِی. شوُ یِیردَه مُعاذ اِبنِ جَبَل رَضِیَ الله عَنهُ اَیتَه دِی: انی احتسب نومتی کما احتسب قومتی. مِین اوُیغاقلِیگِیمدَه هَم وَ اوُحلَه یاتگَه نِیمدَه هَم عِبادَت قِیلَه مَن. یَعنِی مِین عِبادَت قِیلِیش اوُچُون اوُیغانگَه نِیم کَبِی، اَلله تَعالَی اوُحلَه شِیمنِی هَم مِین اوُچُون عِبادَت صِیفَتِیدَه حِساب قِیلِیشِینِی نِیَت قِیلِیب یاتَه مَن.
(دوامی بار…….)
[1]التمهيد ( 22 / 197 ، 198)روى ابن وهب عن أسامة وعبد الله ابني زيد بن أسلم عن أبيهما زيد بن أسلم عن أبيه
[2]متفق علیه / رواه البخاري ( 5857 ) ومسلم ( 2323 ) .
[3] مصنف ابن أبی شیبة:711/8)
[4] قاموس المحیط
[5] رواه مسلم