مُقَدَّمات دَرسلَرِی / سَککِیزِینچِی دَرس: فِطرِی اِیختِیاج صِیفَتِیدَگِی شادلِیک وَ اوُنِی قَندَی کانترال قِیلِیب باشقَه رِیش.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(32- قیسم)
اوُزلَرِیگَه بُو اِیشلَرنِی کَسب قِیلِیب آلگَن گوُروُهگَه نِسبَتاً عَقللِی اِنسانلَرنِینگ صِیفَتِی قوُیِیدَگِیچَه بوُلَه دِی: وَإِذَا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِرَامًا.( فرقان/72) اوُلَر ( یَعنِی رَحمَاننِینگ سوُیوُکلِی بَندَه لَرِی) یالغان گوُواهلِیک بِیرمَسلَر وَ لَغو (بِیهُودَه سوُز یا عَمَل) آلدِیدَن اوُتگَن وَقتلَرِیدَه عالِی جَنابلِیک بِیلَن ( یَعنِی اوُندَن یوُز اوُگِیرگَن حاللَرِیدَه ) اوُتوُرلَر.
اوُلَر بِیهُودَه اِیشلَرنِی وَ بِیهُودَه،پوُچ سوُزلَرنِی کوُرِیب اِیشِیتگَن پَیتلَرِیدَه یاکِی لَغولَرنِی، بِیکارچِی اِیشلَرنِی آلدِیدَن اوُتگَن وَقتلَرِیدَه، عالِی جَنابلِیک بِیلَن اوُتَه دِیلَر. بوُنگَه اوُحشَش اوُرِینلَردَگِی عالِی جَنابلِیک وَ کَرامَت بُو رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم وَ اِبنِ عُمَر قِیلگَن اِیشنِی قِیلِیشلِیکدَن عِبارَت، حَددَن آشِیب کِیتِیش وَ زُورَوانلِیککَه تَیَه نِیش، یا آشدَن کوُرَه هَم داغراق قازانگَه اَیلَه نِیش، شَرِیعَتگَه خِلاف اِیش وَ ظُلم حِسابلَه نَه دِی، بُو لَغو اَهلِینِی اِیشِیدَن کوُرَه هَم بَتتَرراق اِیش دِیب سَنَلَه دِی.
اَلبَتَّه مُوسِیقَه اَسبابلَرِینِی آرَه سِیدَه فَقَط دَفع یَعنِی دائِرَه نِی حَدِیثلَردَه اِستِثنا قِیلِینگَن. رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم مَرحَمَت قِیلگَنلَر: فَصْلُ مَا بَيْنَ الْحَرَامِ وَالْحَلَالِ الدُّفُّ وَالصَّوْتُ حَلال وَ حَرامنِی اوُرتَه سِیدَگِی اَجرَه توُچِی چِیگَرَه: دَفنِی یَعنِی دائِرَه نِی چَه لِیشلِیک وَ آوازدوُر………آواز یَعنِی آهَنگ یا گوُرانِی اِیتِیشلِیک وَ رِوایَتگَه کوُرَه دَفع چَه لِیشلِیک: أَعْلِنُوا هَذَا النِّكَاحَ، وَاجْعَلُوهُ فِي الْمَسَاجِدِ، وَاضْرِبُوا عَلَيْهِ بِالدُّفُوفِ » بُو نِکاهنِی اِعلان قِیلِینگلَر، وَ اوُنِی مَسجِدلَردَه قِیلِینگلَر، وَ اوُندَه دَفع،دائِرَه چَه لِینگلَر.” بوُنِی اِیرکَک یا عَیالگَه خاصلَب هَم اِعلان قِیلِینگَن اِیمَس.
“مالِکدَن قوُیِیدَگِی سَوالنِی سُورَه شَه دِی، اَگَر بِیر کِیشِی توُیدَگِی طَعامگَه دَعوَت قِیلِینسَه وَ اوُ یِیردَه اوُیِین وَ لَغو هَم مَوجُود بوُلسَه، بُو کِیشِی اوُ یِیرگَه بارِیشلِیگِی جائِز بوُلَه دِیمِی؟ مالِک بوُنگَه جَواباً اَیتَه دِیکِی: اَگَر اَندَک بوُلسَه، مَثَلاً عَیاللَر چَه لَه دِیگَن دَفع،دائِرَه، دوُمبِیرَه بوُلَه دِیگَن بوُلسَه، مِین نَظَرِیمدَه مُشکِلِی یوُق.” [1]
شوُنگَه قَرَمَسدَن، بوُگوُنگِی کوُندَه کوُرِیب توُرگَه نِیمِیزدِیک، مُوسِیقَه اَسبابلَرِی بِیلَن اَرَه لَشگَن آوازلَر یا آهَنگلَر یا گوُرانِیلَر یاکِی اَنَه بُو مُوسِیقَه نِی یَککَه اوُزِی هَم بَعضِی بِیر مُسُلمانلَر اوُچُون شُبهَه لِی نَرسَه لَرنِی جُملَه سِیدَن بوُلِیب قالگَن، مِینِی فِکرِیم بُویِیچَه، اَگَر بِیر شَخص اوُچُون بِیر حُکم رَوشَن،آچِیق وَ آیدِین بوُلمَیدِیگَن بوُلسَه وَ اوُندَه شُبهَه قِیلسَه، اِیختِیاط یوُزَه سِیدَن اوُندَن اوُزاقلَشگَن مَعقوُل، چوُنکِی بُو یِیردَه شَخصنِی حَرامگَه توُشِیب قالِیش اِحتِمالِی بار:
«إنَّ الحلال بیِّنٌ، وإنَّ الحرَامَ بیِّنٌ، اَلبَتَّه حَلال هَم آشکاردوُر وَ حَرام هَم مُشَخَّص،آشکاردُور، وَبینَهُما مُشْتَبِهاتٌ لا یعلمهُنَّ کَثِیرٌ مِنَ النَّاس، مَنَه بُو اِیککاوِینِی (حَلال وَ حَرامنِی) اوُرتَه سِیدَه شُبهَه لِی بوُلگَن جوُدَه کوُپ اِیشلَر مَوجُود بوُلِیب، آدَملَر اوُلَرنِی حُکمِی نِیمَه اِیکَه نِینِی بِیلِیشمَیدِی، فَمَن اِتَّقی الشُّبُهات فَقَد اِستَبرَأَ لِدِینِهِ وَعرْضِهِ، کِیمکِی، شوُ یِیردَه شُبهَه لَردَن پَرهِیز قِیلسَه؛ دِینِی وَ آبرُوسِینِی سَقلَب قالِیبدِی، وَمَنْ وَقَعَ فِی الشُّبهاتِ وقعَ فی الحرَام کالرَّاعی یرْعَی حوْلَ الحِمَی یوشِکُ أنْ یَقَعَ فِیهِ، وَ کِیمکِی شُبهَه لِی اوُرِینلَرگَه توُشِیب قالسَه، اَلبَتَّه اوُ حَرامگَه توُشِیب قالِیبدِی، بُو اِیش چاروَه سِینِی اِیکِینزارنِی اَطرافِیدَه باقِیب یوُرگَن وَ قوُیلَرِی اِیکِینزارگَه کِیرِیب کِیتِیشِی موُمکِین بوُلِیب قالگَن چوُپانگَه اوُحشَیدِی، أَلَا وَ إِنَّ لِکُلِّ مَلِکٍ حِمًی أَلَا وَإِنَّ حِمَی اللَّهِ مَحَارِمُهُ، آگاه بوُلِینگِیزکِیم، هَر بِیر پادشاهنِی حَددِی وَ چِیگَرَه سِی بار! خُداوَندنِی یِیردَگِی حَددِی وَ چِیگَرَه سِی حَرام قِیلِینگَن نَرسَه لَرِیدوُر، ألا وإنَّ فی الجسدِ مُضْغَةٌ إذا صَلَحتْ صلحَ الجسدُ کُلُّهُ، وَ اَگَر اوُ فَساد بوُلسَه جَسَدنِی هَمَّه سِی فَساد بوُلَه دِی، آگاه بوُلِینگِیزکِیم اوُ قَلبدوُر.” وَ بِیلِینلَرکِیم، بَدَندَه بِیر پَرچَه گوُشت بارکِی، اَگَر اوُ اِصلاح بوُلسَه بَدَننِی هَمَّه سِی اِصلاح بوُلَه دِی وَ اَگَر اوُ فاسِد بوُلسَه، بَدَننِی هَمَّه سِی فَساد بوُلَه دِی؛ آگاه بوُلِینگِیزکِیم! اوُ قَلبدوُر.” [2]
اَگَر حاضِرگِی کوُندَه مُوسِیقَه اَسبابلَرِیدَن فایدَه لَه نِیش بوُیِیچَه – باشقَه اِیختِلافلَر کَبِی – اِیختِلافلَر کِینگَه یِیب کِیتگَن بوُلسَه وَ اوُنِی حَل قِیلِیش اوُچُون مُراجَعَت قِیلِینَه دِیگَن اوُرِین هَم مَوجُود بوُلمَسَه، بوُ حالَتدَه مَنَه بُو اِیختِلافلَر مُسُلمانلَرنِینگ اوُلِی الاَمر شُوراسِی اوُزِینِی واحِد اِجماعسِی بِیلَن واحِد رَعینِی اِرایَه بِیرگوُنِیچَه سَقلَه نِیب قالِیشِی موُمکِین، اَلبَتَّه اِیککِی اَبزار یَعنِی اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَت یا مُجاهِدلَرنِینگ شوُراسِینِی واحِد مَجلِیسِی تامانِیدَن اِدارَه قِیلِینَه دِیگَن مِنطَقَه لَردَه توُگَه تِیلِیشِی هَم موُمکِین، لِیکِن فَقَط نُبُوَّت مَنهَجِیگَه اَساسلَنگَن اِسلامِی حُکوُمَتنِی زَمانِیدَه گِینَه مُسُلمانلَر یَشَیدِیگَن مِنطَقَه لَرنِی هَمَّه سِیدَه، اوُلِی الاَمر شوُراسِینِی واحِد اِجماعسِی اوُزِینِی واحِد اِجماعسِی آرقَه لِی مَنَه بُو اِیختِلافلَرگَه خاتِیمَه یَسَی آلَه دِی.
مَنَه بُو اوُرِیندَه هَم باشقَه اوُرِینلَر کَبِی “مَوجُود وَضِیعیَت” نِی وَ مُسُلمانلَرنِینگ “کوُندَه لِیک اِیختِیاجلَرِینِی” وَ “ضَرُورَت وَ اِضطِرارِی” حالَتنِی نَظَرگَه آلگَن حالدَه، اَصلِی مَقصَدنِی یوُقاتِیب قوُیمَسلِیگِیمِیز کِیرَک،اَصلِی وَ واجِب مَقصَدلَرنِی یانِیدَن عالِی جَنابلِیک بِیلَن اوُتِیب کِیتسَه بوُلَه دِیگَن لَغو یا لَهولَرنِی یوُلِیدَه قُربان قِیلِیب تَشلَه مَیلِیک.
چوُنکِی گاهِیدَه مُوسِیقَه نِی حَلال دِیب سَنَگَن جَماعَتلَر یا گوُرُوهلَر بِیلَن مُتَّحِد بوُلِیشِیمِیز موُمکِین، اَلبَتَّه بِیز وَحدَتنِی سَقلَب قالِیشلِیک مَنَه بُو مَسَلَه لَردَن کوُرَه یوُقارِیراقدَه توُرِیشِینِی یَحشِی بِیلَه مِیز. یاکِی بوُلمَسَم مُوسِیقَه مَوجُود بوُلگَن بِیر یِیغِیلِیشدَه بِیزلَرنِینگ حاضِر بوُلِیشِیمِیز فاسِق کِیشِیلَرنِینگ مَست بوُلمَسلِیکلَرِیگَه یا اِیرکَک وَ عَیاللَرنِینگ اَرَلَه شِیب کِیتمَسلِیگِیگَه یا بُو یِیغِیلِیشنِینگ مُنافِق وَ سِکوُلارزَدَه لَر، مَحَلِّی سِکوُلار مُرتَدلَر تامانِیدَن باشقَه رِیلمَسلِیگِیگَه سَبَب بوُلِیشِی موُمکِین، شَخص مَنَه بُو یِیغِیلِیشلَردَه حاضِر بوُلِیشِی موُمکِین، شَخص مَنَه بُو یِیغِیلِیشلَردَه حاضِر بوُلِیشِی بِیلَن اَنَه بُو فاسِق کِیمسَه لَرنِینگ کوُزِیگَه کِیرگَن تِیکَندِیک بوُلَه دِی وَ نَتِیجَه دَه فاسِقراق بوُلگَن نَرسَه نِی فاسِد بِیلَن یاکِی ضَرَرِی وَ شَررِی کَتتَه راق بوُلگَن نَرسَه نِی ضَرَرِی کِیچِیکراق بوُلگَن نَرسَه بِیلَن آلِیب تَشلَه نَه دِی.
بوُلِیب هَم حاضِردَه بِیزلَر اَئِمَّه لَرنِینگ عَصرِیدَه مَوجُود بوُلگَن اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتگَه یا مُجاهِدلَرنِینگ واحِد شوُراسِینِی مَجلِیسِی حاکِم بوُلمَه گَن وَ مُسُلمان مُنافِق وَ سِکوُلارزَدَه لَرنِی چَنگَه لِیدَه گِیرِیفتار بوُلِیب قالگَن جَمِیعیَتدَه یَشَه یَپمِیز، اَگَر شَخص اوُزِینِی حاضِر بوُلِیشِی آرقَه لِی مُسُلمانلَردَن فَسادراقنِی یا کَتتَه راق شَرنِی آلِیب تَشلَه نِیشِیگَه باعِث بوُلِیشِینِی بِیلسَه وَ شوُ اِیش بِیلَن اوُلَرگَه مَنفَعَت یِیتِیشِی موُمکِینلِیگِینِی بِیلسَه، حاضِر بوُلِیشلِیکدَن تارتِیب اِیختِیاط بوُلِیشگَه چَه قِیرِیلگَن مَنَه بوُندَی یِیغِیلِیشلَردَه اِیشتِراک اِیتِیش، بُو شَخصگَه مُباه بوُلِیب قالَه دِی. مُسُلمانلَر یَشَیدِیگَن مِنطَقَه لَردَگِی حاضِرگِی کوُندَگِی وَضِیعیَت عُمُومِی صوُرَت بوُیِیچَه مُسُلمانلَرنِینگ تَرِیخِیدَگِی هِیچ قَیسِی دَورگَه اوُحشَه مَیدِی، دِیمَک فَلان عَصردَگِی فَلانچِی عالِم اوُزِینِی عَصرِی اوُچُون فَلان سوُزنِی سوُزلَبدِی یا فَلان اِجتِهادنِی قِیلِیبدِی وَ حاضِرگِی دَوردَه هَم شوُ نَرسَه نِی قِیلسَه بوُلَه دِی، دِیب بوُلمَیدِی. یوُق، بُو توُغرِی اِیمَس. هَر قَندَی زَمان وَ مَکاندَگِی مَوجُود وَضِیعیَت اوُزِیگَه خاص حُکمنِی طَلَب قِیلَه دِی………..
(دوامی بار…….)
[1]«و سئل مالک عن الرجل یدعى إلى الصنیع فیجد فیه اللعب أیدخل؟ قال: إن کان الشیء الخفیف مثل الدف و الکبر الذی یلعب به النساء فما أرى بأسا.» (أبو الولید محمد بن أحمد بن رشد القرطبی (المتوفى: ۵۲۰هـ)، البیان و التحصیل و الشرح و التوجیه و التعلیل لمسائل المستخرجه، حققه: محمد حجی و آخرون، ج ۴، ص ۴۳۱)
[2] مُتّفقٌ علیه.