مُقَدَّمات دَرسلَرِی / سَککِیزِینچِی دَرس: فِطرِی اِیختِیاج صِیفَتِیدَگِی شادلِیک وَ اوُنِی قَندَی کانترال قِیلِیب باشقَه رِیش.
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(37- قیسم)
هَزِیل وَ شوُخ سوُزلَر آرقَه لِی وُجُودگَه کِیلگَن شادلِیک:
عَبدُالله اِبنِ حارِث اِبنِ جَزء رَضِیَ الله عَنهُ اَیتَه دِی: رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم چَه لِیک کوُپ هَزِللَشگَن آدَمنِی کوُرمَه دِیم، اَمّا اوُ کِیشِینِینگ هَزِیللَرِینِی هَمَّه سِی حَق بوُلَر اِیدِی. شوُنِینگدِیک رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم دَن کوُرَه کوُپراق تَبَسّوُم قِیلَه دِیگَن آدَمنِی هَم کوُرمَه دِیم. جَرِیر اِبنِ عَبدُالله اِبنِ بِجِلِّی رَضِیَ الله عَنهُ هَم اَیتَه دِیکِی: اِیمان کِیلتِیرگَه نِیمدَن سوُنگ هَر دائِم رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِی کوُرگَن پَیتِیمدَه، اوُ کِیشِی مِینگَه قَرَب کوُلِیب تَبَسّوُم بِیلَن قَرَردِیلَر. اَنَس اِبنِ مالِک رَضِیَ الله عَنهُ هَم اَیتَه دِیکِی: رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم هَمَّه دَن کوُرَه شوُخطَبع بوُلگَن اِیدِیلَر. شوُنِینگدِیک اوُ کِیشِینِی اَیتِیشِیچَه، رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم مَرحَمَت قِیلگَن اِیدِیلَرکِی: [1] «رَوِّحُوا القُلوبَ سَاعَهً بَعْدَ سَاعَهٍ»؛ قَلبلَرنِی ساعَتمَه – ساعَت شاداب قِیلِیب تِیرِیلتِیرِیب توُرِینگلَر. [2]
شُو سَبَبلِی هَم سُفیان ثَورِی رَحِمَهُ الله دَن سوُرَه گَن اِیدِیلَر: شوُخطَبع بُولِیب هَزِیللَه شِیش عَیبمِی؟ اوُ کِیشِی جَواب بِیردِیلَر: یوُق، بَلکِی سُنَّتدوُر؛ چوُنکِی رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم مَرحَمَت قِیلگَن اِیدِیلَر: «إنی لأَمْزَحُ ولا أقولُ إلاّ الحقّ»؛ اَلبَتَّه مِین هَزِیللَه شَه مَن، اَمّا حَقدَن باشقَه سوُزنِی گَپِیرمَیمَن. [3]
بُو یِیردَه اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنگَه قَرشِی بوُلگَن هَر قَندَی هَزِیل ناحَق حِسابلَه نَه دِی، مَثَلاً:
– اَلله تَعالَی یاکِی اوُ ذاتنِی آیَتلَرِی یا قانوُنلَرِی یاکِی رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم بِیلَن هَزِیللَه شِیش. وَلَئِن سَأَلْتَهُمْ لَیَقُولُنَّ إِنَّمَا کُنَّا نَخُوضُ وَنَلْعَبُ قُلْ أَبِاللّهِ وَآیَاتِهِ وَرَسُولِهِ کُنتُمْ تَسْتَهْزِئُونَ (توبه/65) قَسَمکِی، اَگَر اوُلَردَن ( نِیگَه سِیزنِینگ اوُستِینگِیزدَن کوُلگَنلَرِی حَقِیدَه) سوُرَه سَنگِیز، اَلبَتَّه اوُلَر: ” بِیز فَقَط بَحثلَه شِیب، هَزِیللَه شِیب کِیلیَپمِیز، خالاص”، دِییدِیلَر. اَیتِینگ: ” اَلله دَن، اوُنِینگ آیَتلَرِیدَن، اوُنِینگ پَیغَمبَرِیدَن کوُلوُچِی بوُلدِینگِیزمِی؟”. لاَ تَعْتَذِرُواْ قَدْ کَفَرْتُم بَعْدَ إِیمَانِکُمْ إِن نَّعْفُ عَن طَآئِفَةٍ مِّنکُمْ نُعَذِّبْ طَآئِفَةً بِأَنَّهُمْ کَانُواْ مُجْرِمِینَ (توبه/70) عُذر اَیتمَنگلَر! سِیزلَر اِیمان کِیلتِیرگَه نِینگِیزدَن سوُنگ یَنَه کُفرگَه قَیتدِینگِیز. اَگَر سِیزلَردَن بِیر طائِفَه نِی ( چِین اِخلاص بِیلَن تَوبَه قِیلگَنلَرِی اوُچُون) عَوف قِیلسَک، باشقَه بِیر طائِفَه نِی جِنایَتچِی بُولگَنلِیکلَرِی باعِث عَذابلَیمِیز.
– اوُرِینسِیز هَزِیللَرگَه باشقَه بِیر مِثال: آدَملَرنِی کوُلدِیرِیش اوُچُون یالغان گپِیرِیش: وَيْلٌ لِلَّذِي يُحَدِّثُ بِالحَدِيثِ لِيُضْحِكَ بِهِ القَوْمَ فَيَكْذِب، وَيْلٌ لَهُ، وَيْلٌ لَهُ.[4] باشقَه لَرنِی کوُلدِیرِیش اوُچُون یالغان گَپِیرَه یاتگَن کِیمسَه گَه وای بوُلسِین؛ بوُندَی شَخصنِی حالِیگَه وای بوُلسِین.
– شادلِیک وَ حُورسَندچِیلِیکنِی وُجُودگَه کِیلتِیرِیش یوُلِیدَگِی اوُرِینسِیز هَزِیلگَه مِثال، باشقَه لَرنِی قوُرقوُوگَه،وَحشَتگَه سالِیشدوُر: رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِینگ صَحابَه لَرِی تَعرِیفلَب بِیرِیشلَرِیچَه؛ اوُلَر رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم بِیلَن بِیرگَه سَفَردَه بوُلِیشگَن اِیدِی. بوُ کِیشِیلَرنِی بِیرِی اوُحلَب قالَه دِی؛ باشقَه لَر تَناب آلِیب کِیلِیب بُو کِیشِینِی باغلَب قوُیماقچِی بوُلِیشَه دِی؛ شوُ پَیتدَه بُو کِیشِی قوُرقِیب کِیتَه دِی. رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم مَرحَمَت قِیلدِیلَر: «لَا يَحِلُّ لِمُسْلِمٍ أَنْ يُرَوِّعَ مُسْلِمًا» مُسُلمان کِیشِی اوُزِینِی مُسُلمان بِرادَرِینِی قوُرقِیتِیشِی جائِز اِیمَس. [5]
– بَعضِیلَر شادلِیکنِی وُجُودگَه کِیلتِیرِیش اوُچُون فایدَه لَه نَه دِیگَن اوُرِینسِیز هَزِیللَردَن بِیرِی، باشقَه لَرنِی مَسخَرَه قِیلِیش، اوُلَرنِی عَیبِینِی تاپِیش وَ اوُلَرگَه خوُنِیک لَقَبلَرنِی قوُیِیش، غِیبَت قِیلِیشدَن عِبارَت، بُو مُنافِقلَرنِی وَ سِکوُلارزَدَه لَرنِی صِیفَتلَرِیدَن بوُلِیب مُؤمِن شَخصنِی فاسِق مُسُلمانلَرنِی دائِرَه سِیگَه تارتِیب کِیتَه دِی، اَگَر بُو شَخص تَوبَه قِیلمَسَه ظالِملَر جُملَه سِیدَن بوُلِیب قالَه دِی. بِئْسَ الِاسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِيمَانِ ۚ وَمَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ (حجرات/11)
مَنَه بُو اوُرِینسِیز هَزِیللَر مُسُلمانلَرنِی اَذِیَت بوُلِیشلَرِیگَه وَ اوُرتَه دَه کِینَه اِیجاد بوُلِیشِیگَه سَبَب بوُلَه دِی.رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم مَرحَمَت قِیلَه دِیلَر: الْمُسْلِمُ أَخُو الْمُسْلِمِ لَا يَظْلِمُهُ وَلَا يَخْذُلُهُ وَلَا يَحْقِرُهُ التَّقْوَى هَاهُنَا” وَيُشِيرُ إِلَى صَدْرِهِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ، “بِحَسْبِ امْرِئٍ مِن الشَّرِّ أَنْ يَحْقِرَ أَخَاهُ الْمُسْلِمَ كُلُّ الْمُسْلِمِ عَلَى الْمُسْلِمِ حَرَامٌ دَمُهُ وَمَالُهُ وَعِرْضُهُ”.[6] “مُسُلمانلَر بِیر- بِیرلَرِیگَه بِرادَرلَردوُرلَر، اوُلَردَن بِیرِی باشقَه سِیگَه ظُلم قِیلمَسلِیگِی یا تَخقِیرلَه مَسلِیگِی کِیرَک، اوُلَر بِیر- بِیرلَرِینِی یالغِیز تَشلَب قوُیِیشمَیدِی، تَقوا مَنَه بُو یِیردَه دِیر- اوُ کِیشِی کوُکرَکلَرِیگَه اوُچ مَرتَه اِیشارَه قِیلدِیلَر – بِیر کِیشِی مُسُلمان بِرادَرِینِی تَخقِیرلَیدِیگَن بوُلسَه، اوُنِی یامانلِیگِیگَه شوُنِی اوُزِی کِفایَه قِیلَه دِی. بِیر مُسُلمان کِیشِینِی قانِی، مالِی، آبرُوسِی باشقَه بِیر مُسُلمانگَه حَرامدوُر.”
باشقَه لَرنِی آبرُوسِینِی سَقلَش اوُچوُن مُقابِل تَرَفنِینگ یاشِینِی، جِنسِینِی وَ هَزِیلنِی اَندازَه سِینِی هَم حِسابگَه آلِینِیشِی لازِم. هَر قَندَی آدَم بِیلَن بِیر هِیلدَه هَزِیللَه شِیب بوُلمَیدِی. چوُنکِی بِیر هَزِیل بالَه لَرنِی یا وایَه گَه یِیتِیب کِیلَه یاتگَن یاشلَرنِی یا وایَه گَه یِیتگَن یاشلَرنِی دَردِیگَه یِیتِیشِی موُمکِین، اَمّا اَنَه بُو هَزِیل یاشِی کَتتَه کِیشِیلَرگَه قِیلِینَه دِیگَن بوُلسَه، اوُلَرنِی اَذِیَت قِیلِینِیشِیگَه یا مَسخَرَه قِیلِینِیشِیگَه یا آبرُولَرِینِی کِیتِیشِیگَه سَبَب بوُلِیشِی موُمکِین. یاکِی بوُلمَسَم بَعضِی هَزِیللَر اِیرکَکلَرنِی دَردِیگَه یِییِیشِی، اَمّا عَیاللَرگَه توُغرِی کِیلمَسلِیگِی موُمکِین.
شوُنِینگدِیک اوُزِیمِیزنِی آبرُو یِیمِیزنِی سَقلَش اوُچُون نادان وَ اَخماق کِیشِیلَر یا اوُزِیمِیز تَنِیمَه گَن کِیشِیلَر بِیلَن هَزِیللَشمَه گَه نِیمِیز مَعقوُل. بِیر شَخص سُفیان اِبنِ عُیَینَه رَحِمَهُ الله گَه اَیتَه دِیکِی: هَزِیللَه شِیش یامان وَ ناخوُش بِیر اِیشدوُر. سُفیان اوُنگَه اَیتدِیکِی: بَلکِی هَزِیل سُنَّتدوُر، فَقَط اوُنِی شَخصگَه کِیرَکلِی وَقتدَه وَ کِیرَکلِی مَکاندَه قِیلِینِیشِی کِیرَک.
اِبنِ عُمَر رَضِیَ الله عَنهُمادَن سوُرَلدِی: رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِی صَحابَه لَرِی کوُلِیشَرمِیدِی؟ اوُ کِیشِی جَواب بِیردِیلَر: حَه، اوُلَرنِی قَلبلَرِیدَه اِیمانلَرِی مُستَحکَم بوُلَر اِیدِی.
صَحابَه لَر کوُلِیشَردِی، اَمّا اِصراف قِیلِیشمَسدِی، چُونکِی هَزِیلدَه وَ کوُلِیشدَه،وَقتنِی خوُش اوُتکَه زِیشدَه، کوُنگِیل آچَر نَرسَه لَردَه اِصراف قِیلِیش وَ حَددِیدَن آشِیرِیب یوُبارِیشلِیک هَم، اوُزِیگَه ضَرَر وَ ضَربَه لَرگَه سَبَب بوُلَه دِی. اَگَر طَعاملَه نِیش وَ اِیچِیشدَه اِصراف قِیلِینَه دِیگَن بوُلسَه، بُو جِسمگَه ضَرَر کِیلتِیرَه دِی، کوُلِیشدَه اِصراف قِیلِیشلِیک هَم قَلبگَه ضَرَر- زِیان کِیلتِیرَه دِی: رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلّم مَرحَمَت قِیلَه دِیلَر: وَلاَ تُكْثِرِ الضَّحِكَ، فَإِنَّ كَثْرَةَالضَّحِكِ تُمِيتُ الْقَلْبَ[7] کوُپ کوُلمَنگلَر، زِیرا کوُپ کوُلِیش قَلبنِی اوُلِیشِیگَه باعِث بوُلَه دِی.
عُمَر اِبنِ خَطّاب رَضِیَ الله عَنهُ هَم اَیتَه دِیکِی: “کِیمکِی کوُپ کوُلَه دِیگَن بُولسَه، اوُنِی هَیبَتِی کَمَیَه دِی، کِیمکِی کوُپ هَزِیللَه شَه دِیگَن بوُلسَه یِینگِیل اِنسانگَه اَیلَه نِیب قالَه دِی، کِیمکِی نِیمَه نِی کوُپَیتِیرِیب یوُبارسَه، اوُشَه نَرسَه بِیلَن مَشهُور بوُلَه دِی.” یَعنِی اوُشَه نَرسَه نِی اَهلِی بوُلِیب قالَه دِی، مَثَلاً اوُنگَه لَهو اَهلِی دِییِیلَه دِی.
(دوامی بار…….)
[1] طبرانی
[2] ابوداوود در مراسیل، ترمذی در شمایل
[3] طبرانی
[4] سنن ابی داود و ترمذی
[5] سنن ابی داود و صححه آلبانی
[6] أخرجه أحمد (2/277 ، رقم 7713) ، ومسلم (4/1986، رقم 2564) . وأخرجه أيضًا: البيهقي (6/92، رقم 11276)
[7] أخرجه أحمد (2/310 ، رقم 8081) ، والترمذي (4/551 ، رقم 2305) ، وقال : غريب ، والبيهقى في شعب الإيمان (7/78 ، رقم 9543) .قال الألباني في \”السلسلة الصحيحة\” 2 / 637 :أخرجه الترمذي ( 2 / 50 ) و أحمد ( 2 / 310 ) و الخرائطي في \” مكارم الأخلاق \” قال الشيخ الألباني : ( حسن ) انظر حديث رقم : 100 في صحيح الجامع.