حاضِرگِی یَنگِی عَصردَگِی دارُ الاِسلامنِی نَمُونَه لَرِی (5) ( عُثمانِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِی-1) ( 29 بُولِیم)
شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.
(1-قیسم)
اَلله تَعالَی اوُتمِیشدَه اوُتگنلَرنِینگ تَرِیخِی مَسَلَه لَرِینِی ذِکر قِیلگندَن سُونگ مَرحَمَت قِیلَدِیکِی:
لَقَدْ کَان فِى قِصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لاِوُلِى الالْبَاب.(یوسف/7) دَرحَقِیقَت، یُوسُف وَ اوُنِینگ آغَه اِینِیلَرِی (حَقِیدَگِی قِیصَص)دَه سُورَگوُچِیلَر اوُچُون آیَت- عِبرَت باردِیر.
فَاعْتَبِروُا یَا اُولِى الاَبْصَارِ.(حشر/2) بَس، اِی عَقل اِیگه لَرِی، (اوُلَرنِینگ اَحوالِیدَن) عِبرَت آلِینگِیز!
عَلِی اِبنِ اَبِی طالِب رَضِیَ الله عَنهُ دَن رِوایَت قِیلِینِیب اَیتَدِیکِی: رَحِمَ اللّهُ اُمْرَئً تَفَکَّر فَاعْتَبَرَ وَ اعْتَبَر فَأبْصَرَ… [1] اَندِیشَه قِیلَه دِیگن سُونگ پَند وَ عِبرَت آلَه دِیگن وَ نَصِیحَت آلَه دِیگن وَ سُونگ عاقِل بُولَه دِیگن……کِیشِیلَرنِی خُدا رَحمَت قِیلسِین. اوُتگن واقِیعَه لَرنِی بَیان قِیلِیشلِیک عِبرَت اوُچُوندِیر، تَفَکُّر قِیلِیش، تَدَبُّر قِیلِیش عِبرَت اوُچُوندِیر، تَفَکُّر قِیلِیش،تَدَبُّر قِیلِیش عِبرَت اوُچُون شَرائِط یَرَتَه دِی وَ عِبرَت هَم توُشوُنچَه اوُچوُن شَرائِطنِی مُهَیّا قِیلَه دِی وَ حِکمَت کِیلتِیرَدِی وَ مَنَه شوُ شَکلدَه اوُتمِیشدَن بِیر تَجرِیبَه، اَبزار صِیفَتِیدَه بوُگوُنگِی کوُننِی قوُرِیشدَه فایدَلَه نِیلَدِی: اِنّمَا البَصِیرُ مَنْ سَمِعَ فَتَفکَّرَ، وَ نَظَرَ فَأبْصَرَ، وَانْتَفَعَ بِالْعِبَرِ… .[2] عَقللِی کِیشِی شوُکِی، (توُغرِی) اِیشِیتَدِی وَ سُونگ (اوُ حَقِیدَه) فِکرلَیدِی، اَندِیشَه قِیلَدِی وَ ( توُغرِی) کوُز- قَرَش بِیلَن قَرَیدِی وَعاقِل بُولَدِی وَ عِبرَتلَردَن پَند آلَه دِی…….
دِیمَک بوُگوُنگِی کوُنگچَه اَیتِیلگن مَنَه بُو ذِکر قِیلِینگن نَمُونَه لَردَن تَعلِیم آلِیش کارخانَه لَرِی صِیفَتِیدَه فایدَلَه نَیلِیک، چوُنکِی بِیزلَردَه اوُتمِیشدَه اوُتگن اَجدادلَرِیمِیز اوُزلَرِینِینگ قانلَرِینِی، مال- دَولَتلَرِینِی، نامُوسلَرِینِی، مَوجُودِیَتلَرِینِی فِدا قِیلِیش بِیلَن مَنَه بُو کارخانَه لَردَه حاضِر بُولِیشگن. دِیمَک بِیرِینچِی اوُرِیندَه یَحشِیلَب کوُرَه بِیلِیشِیمِیز کِیرَک، سُونگ یَحشِی فِکرلَیلِیک وَ تَدَبُّر قِیلَیلِیک وَعَقل بِیلَن عِبرَت آلَیلِیک، عَقل وَ حِکمَت بِیلَن حَرَکَت قِیلَیلِیک. اَلله نِی عِذنِی بِیلَن.
عَبّاسِیلَرنِینگ حُکوُمَتِی قوُلَه گندَن وَ مُسُلمانلَرنِی اوُرتَه سِیدَگِی نِسبِی اِتِّحاد هَم یوُقالگندَن سُونگ تَفَرُّق کوُپَیَدِی وَ هَر بِیر اَمِیر اوُزِیگه تاپشِیرِیلگن مِنطَقَه بِیلَن کِفایَه لَنَدِی وَ باشقَه نَرسَه حَقِیدَه فِکرلَه مَسدِی، مَنَه شُو شَکلدَه پَرَه لِیل رَوِیشدَه وُجُودگه کِیلگن توُرلِی- هِیل اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتلَر تَنَزُّلگه یوُز توُتَه دِی، اَمّا عُثمانِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِی مُسُلمانلَرنِینگ اِتِّحادِی یُولِیگه چِیقَدِی وَ یَنَه قَیتَه دَن عَبّاسِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِینِی اوُرنِیگه کِیلَدِی.
مَنَه بُو حُکوُمَتنِی سَقلَه نِیب قالِیشِی اوُچُون اِینگ مُهِم سَبَب، اوُنِینگ اِسلامِی بُولگنلِیگِی اِیدِی، عُثمانِیلَرنِینگ شاهِیگرلِیگِیگه اَساس سالگن عُثمان اوُزِینِی وَصِییَتنامَه سِیدَه فَرزَندِیگه اَصلِیدَه اِیسَه اوُزِیدَن کِییِینگِی بَرچَه سُلطانلَرگه خِطاب قِیلِیب اَیتَدِیکِی:
“اِی اوُغلِیم! خُداوَند قِیلِیشلِیککَه دَستُور بِیرمَگن اِیشلَرنِی قِیلِیشلِیکدَن اوُزِینگنِی تِییگِین وَ حُکوُمَتنِی اِیشلَرِیدَه مُشکِلاتلَرگه اوُچرَگن پَیتِینگدَه اَلبَتَّه دِین اوُلامالَرِی بِیلَن مَصلَحَت قِیل. اوُغلِیم! سِینگه اِیرگشگن کِیشِیلَرنِی عَزِیز قِیلگِین، حُرمَت قِیلگِین وَ لَشکَرِینگنِی هَم حُرمَت قِیل، لَشکَر وَ مال- دَولَت سِینِی اَلدَب قوُیمَه سِین،هَرگِیز شَرِیعَت اَهلِیدَن اوُزاقلَشمَه. اوُغلِیم! اوُزِینگ هَم یَحشِی بِیلَه سَن بِیزلَرنِینگ مَقصَدِیمِیز اَلله تَعالَی نِی راضِیلِیگِیدِیر،جِهادنِی واسِیطَه سِیدَه بِیزنِینگ دِینِیمِیز نوُرِی دُنیانِی چِیککَه جایلَرِیگه هَم تَرقَلَه دِی، شُو سَبَبلِی هَم اِلاهِی راضِیلِیکنِی کوُزِینگگه آینَک قِیلِیب آلگِین. اوُغلِیم! بِیزلَر جَنگ قِیلِیشلِیکدَن بُولگن مَقصَدِی آدَملَرنِینگ اوُستِیدَه حُکوُمَت قِیلِیش، سَلطَنَت یُورگِیزِیش بُولگن کِیشِیلَردَن اِیمَسمِیز، بَلکِی بِیزلَر اِسلام بِیلَن تِیرِیک توُرَه دِیگن وَ اِسلام بِیلَن بِیرگه اوُلَه دِیگن کِیشِیلَرمِیز.”
عُثمانِیلَر حُکوُمَتِی مَنَه بُو دُنیا قَرَش وَ مَقصَد بِیلَن 677 شَمسِی یِیلدَه اَبَدِی خِلافَت شِیعارِی بِیلَن آیاققَه توُرَدِی وَ قُدرَت بِیلَن آلدِینگه حَرَکَت قِیلَدِی، اوُنِی قُدرَتِی شوُ دَرَجَه گه یِیتَدِیکِی 1210 قَمَرِی وَ 1173 شَمسِی یِیلدَه جارج وَشِینگتان رَهبَرلِیگِیدَگِی اَمِیرِکَه حُکوُمَتِی عُثمانِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِیگه 642000 داللار بَرابَرِیدَه طِللَه نِی جِزیَه صِیفَتِیدَه توُلَردِی. مَنَه بُو عَهدنامَه نِی اَصلِی توُرک تِیلِیدَه عُثمانِیلَر حُکوُمَتِینِی والِیسِی بَکر حَسَن بِیلَن اَمِیرِکَه نِی پرِیزِیدِینتِی جارج وَشِینگتاننِی اوُرتَه سِیدَه اِمضالَنَدِی. مَنَه بُو اَمِیرِکَه لِیکلَرنِینگ چِیت دَولَتلَر بِیلَن قِیلگن وَ اِینگلِیز تِیلِیدَن باشقَه تِیلدَه یازِیلگن بِیرِینچِی قُدرَتلِی دَولَت عُثمانِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِی بُولگن وَ حَقِیقِی عِززَت هَم مُسُلمانلَرنِی قوُلِیدَه اِیدِی.
اَمّا حاضِرگِی دَوردَگِی اَوِسترِیَه نِی پایتَختِی وِینَه نِی فَتح قِیلِینگندَن سُونگ، یِیوراپَه لِیکلَر صَلِیبِیلَر جَنگِینِی نَتِیجَه سِینِی وَ اوُزلَرِینِی اَندَلوُسدَگِی جَنگلَرِینِی ساوُوق، یُومشاق تَبلِیغِی جَنگلَرگه اَلمَشتِیرِیب قِیلِینگن ستراتِیگِیَه لَرِیدَگِی تَجرِیبَه لَرِینِی نَظَردَه توُتگن حالدَه “عُثمانِیلَرنِی اَندَلوُسِی قِیلِیش رِیجَه سِینِی” آلِیب بارِیشَدِی. شوُ سَبَبلِی هَم:
- مِللَت پَرَستلِیکنِی،ناسِیانالِیزمنِی اِسلامنِی اوُرنِیگه ماهِیَتنِی اِرایَه بِیرَدِیگن نَرسَه صِیفَتِیدَه کِیلتِیرِیشَدِی. توُرکلَرنِی آرَسِیدَه هَم ناسِیانالِیزمنِی تَرقَه تِیشَدِی وَ هَم عَرَبلَرنِی هَمدَه باشقَه مِللَتلَرنِی اوُرتَه سِیدَه هَم مِللَت پَرَستلِیکنِی یایِیشَدِی، وَضِیعیَت شُو دَرَجَه گه یِیتِیب بارَدِیکِی، شَخصلَر وَ قَوملَر اوُزلَرِینِی فَقَط توُرک، عَرَب وَ …….دِیب مِللَتلَرِینِی نامِی بِیلَن تَنِیشَردِی، بِیر مُسُلمان صِیفَتِیدَه طَرَفنِی قَبوُل قِیلِیش اوُرتَه دَن کوُتَه رِیلگن اِیدِی. اَینگلِیَه نِی، فرَنسِیَه نِی سِکوُلار کافِرلَرِی آشکارَه مِللَت پَرَستلِیکنِی، ناسِیانالِیزمنِی حِمایَه قِیلِیب چِیقِیشَردِی، جَمال پاشا تامانِیدَن هَم توُرک نَسِیانالِیستلَرِی حِمایَه قِیلِینَر اِیدِی.
(دوامی بار……)
[1] سید رضی، نهج البلاغه؛ خطبه 103.
[2] همان خطبه 153