دسته: شیخ ابوحمزه هورامینی اوزبیک تیلیدگی اثرلری

مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.

شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.

(21- قیسم)

اِسمائِلِیلَر هَم صَلاحِ الدِّین اَیُّوبِینِی زَمانِیدَگِی مِصرلِیک اِسمائِلِیلَرنِی سِیاسَتِیگه خِلاف رَوِیشدَه، بِیرِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَن سِکوُلار مُغوُللَرنِی حَملَه سِیگه قَرشِی جَنگ قِیلِیش اوُچُون، مُسُلمانلَرنِینگ اوُچِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَنِی بوُلمِیش نَصرانِی کافِرلَرگه یوُزلَه نَه دِی. 637 قَمَرِی یِیلدَه رُکنِ الدِّین  حوُرشاه اِسمائِلِی بِیر  حَیئَتنِی  حوُددِی  شوُ مَقصَد  بِیلَن اَنگلِیَه نِی پادشاهِی هِینرِی اوُچِینچِینِی سَلطَنَتِیگه  یُوبارَه دِی؛ اَمّا وِینجِیستِیر یِیپِیسکاپِی اِسمائِلِی اِیلچِینِی کِیرِیب کِیلگه نِی حَقِیدَگِی خَبَرنِی اِیشِیتگچ اَیتَه دِیکِی، مَنَه بُو اِیتلَرنِی اوُز حالِیگه قوُیِیب قوُیِینگلَر، اوُلَر بِیر- بِیرلَرِینِی قِیرغِین قِیلِیب یوُقاتِیب تَشلَشسِین، شوُندَن سُونگ بِیزلَر اوُلَرنِی خَرابَه گه اَیلَنگن شَهَرلَرِینِی اوُستِیگه کَتالِیک دِینِیمِیزنِی قوُرَه مِیز؛ اَنَه اوُشَه حالَتدَه دُنیا بِیر چُوپانگه وَ بِیر قوُیگه اِیگه بوُلَه دِی.    ^[1]

بوُندَن تَشقَرِی 40000 اَطرافِیدَگِی مُتَّحِد مُغوُللَرگه گرُوزِینلَر وَ 12000 اَرمَنلَر، آرَه سِیدَه مُسُلمانزادَه لَر هَم مَوجُود بوُلگن حِتایلِیکلَرنِی 1000 تَه توُپخانَه سِی وَ توُرک،فارس وَ باشقَه لَردَن عِبارَت مِینگلَب حَنَفِی، شافِیعِی مُسُلمانلَرِی قوُشِیلِیب اِبنِ کَثِیرنِی سوُزِیگه کوُرَه 200000 نَفَر اَطرافِیدَگِی مُتَّحِد لَشکَرنِی تَشکِیل قِیلِیشَه دِی. اوُ زَمانلَردَه شِیعَه لَر یا اِسمائِلِی بوُلِیشگن یا 12 اِماملِیک، اِسمائِلِیلَر مُغُوللَرگه قَرشِی جَنگ قِیلِیشگن وَ مُغوُللَر تامانِیدَن هَم نابوُد بوُلِیشَه دِی، 12 اِماملِیک اِیککِینچِی دَستَه دَگِی شِیعَه لَرنِی سانِی بوُ دِیارلَردَه کوُزگه تَشلَه نَه دِیگن دَرَجَه دَه بوُلگن اِیمَس، اَمّا مُغوُللَرنِی لَشکَرِینِی آرَه سِیدَه خوُجَه نَصرِ الدِّین طوُسِیگه اوُحشَه گن عِلملِی کِیشِیلَر هَم مَوجُود بوُلگن اِیدِی، لِیکِن اوُلَر سُنِّیزادَه لَرگه نِسبَتاً جوُدَه کَم سانلِی بوُلِیشگن. هَر قَندَی حالَتدَه هَم اوُلَرنِی هَمَّه سِی بِیرگه لِیکدَه مُسُلمانلَرگه قَرشِی  مُغوُللَرنِی جِبهَه سِینِی قُوَّتلَب کِیلِیشگن.    ^[2]

اِبنِ کَثِیرنِی اَیتِیشِیچَه، مُغوُللَرنِینگ مَنَه بُو مُتَّحِد جِبهَه سِینِی قَرَمَه – قَرشِیسِیدَه خَلِیفَه نِینگ عَسکَرلَرِینِی سانِی 20000 نَفَردَن کوُپ بوُلگن اِیمَس. شُو ساندَگِی لَشکَرنِی اوُزِی هَم جوُدَه هَم آغِیر وَ حار حالَتدَه کوُن کِیچِیرِیشَردِی، اوُلَر حَتَّی کوُچَه لَردَه وَ مَسجِدلَرنِی اِیشِیکلَرِیدَه تِیلَمچِیلِیک قِیلِیشگن. تَرِیخچِیلَرنِی اَیتِیشِیچَه، مُغوُللَرنِینگ باسقِینچِی قَومِی بَغداد دَروازَه لَرِیگه یِیتِیب کِیلگن پَیتِیدَه، خَلِیفَه اوُزِینِی قَصرِیدَه کَنِیزلَرِی وَ عَیاللَرِی بِیلَن بِیرگه قوُشِیق اِیشِیتِیب وَقتِینِی حوُشلَش بِیلَن مَشغُول بوُلگن. بُو اوُشَه زَماندَگِی مُسُلمان حُکوُمَتِینِی پایتَختِی حَقِیدَه اِبنِ کَثِیرنِی بِیرگن خَبَرلَرِی اِیدِی. مَنَه شُو طَرزدَه مُغوُللَرنِینگ بِیرلَشگن، مُتَّحِد لَشکَرِی مُسُلمانلَرنِینگ اَنَه اوُشَه حالَتدَگِی عَسکَرلَرِی بِیلَن رُوبَرُو بوُلَه دِی وَ نَهایَت قَمَرِی 656 یِیلدَه مُغوُللَرنِی لَشکَرِی بَغدادگه کِیرِیب کِیلَه دِی. اِیندِی اوُشَه زَماندَن باشلَب عُثمانِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِی قُدرَتگه کِیلگوُنِیچَه مُسُلمانلَرنِینگ باشِیگه قَندَی مُصِیبَتلَر توُشگه نِینِی فَقَط اَلله بِیلَه دِی. ^[3]

باشقَه اوُنلَب تَرِیخِی واقِیعَه لَرنِی آرَه سِیدَه بِیزلَرنِی اَکثَرِیمِیز اوُچُون مَنَه بُو اِیککِی واقِیعَه یَحشِیراق تَنِیشدوُر، لِیکِن هَر اِیککِی واقِیعَه نِی نَتِیجَه سِی اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتگه مُناسَبَت بِیلدِیرِیش بُویِیچَه بِیر- بِیرِیدَن بوُتوُنلَی فَرق قِیلَه دِی.

بِیزلَرنِی یَنَدَه آلدِینگِی دَورگه آلِیب بارَه دِیگن نَمُونَه لَردَن بِیرِی، عُثمانِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتِی بوُلَه دِی:

عُثمانِیلَرنِینگ اِسلامِی بَدَل حُکوُمَتِی “اَبَدِی خِلافَت” شِیعارِی بِیلَن حَنَفِی مَذهَبِیگه، هَمدَه نَقشبَندِیلِیکنِی صُوفِیلِیککَه مایِیل رَوِیشِیگه اَساسلَنگن حالدَه یَقِین 6 عَصر حُکمرانلِیک قِیلِیشگن، اِیلدُرُم بایَزِیدنِی زَمانِیدَه مُسُلمانلَرنِی قوُل آستِیدَگِی مِنطَقَه لَر یِیوراپَه گچَه کِینگیدِی وَ بَلگه رِیَه، گرِیسِیَه،صِیربِیَه، اَلبَه نِیَه، باسنِیَه ،رُومِینِیَه فَتح قِیلِیندِی، مُسُلمانلر سُلیمان قانوُنِینِی زَمانِیدَه اِیسَه حاضِرگِی اَوِسترِیَه نِی پایتَختِی وِینَه گچَه یِیتِیب بارِیشدِی، اَلبَتَّه مُحُمَّد فاتِحنِی دَورِیدَه کانستَنتِیپالنِی هَم فَتح قِیلِیندِی وَ شَرقِی رِیمدَگِی نَصرانِیلَرنِینگ امپِیرَتارلِیگِینِی عُمرِیگه پایان بِیرِیلدِی.

مُسُلمانلَرنِینگ اوُچِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَنلَرِی بوُلمِیش کافِر نَصرانِیلَر اِیسسِیق جَنگ آرقَه لِی مُتَّحِد ،بِیردَم عُثمانِیلَرگه قَرشِی کوُرَه شَه آلمَسلِیکلَرِینِی توُشوُنِیب یِیتِیشَه دِی، صَلِیبِی جَنگلَرِی وَ عُثمانِیلَرنِینگ آلِیب بارگن جَنگلَرِی بوُنِی اِثبات قِیلگن اِیدِی. مُسُلمانلَر بِیر- بِیرلَرِی بِیلَن مُتَّحِد بوُلَر اِیکَنلَر، نَصرانِیلَر حَتَّی اوُزلَرِینِی هَم مُحافِظَت قِیلَه آلمَسلِیکلَرِینِی یَحشِی توُشوُنِیب یِیتِیشگن اِیدِی. اِیندِی اوُلَرنِینگ آلدِینگه حَرَکَت قِیلِیشلَرِی حَقِیدَه گه پِیرمَسَه هَم بوُلَه دِی. شُو سَبَبلِی هَم بِیر قَنچَه عَصرلَردَن بُویان یوُمشاق وَ رُوحِی ساوُوق جَنگنِی اَوَّلگِی وَ مُهِم قَدَم صِیفَتِیدَه مُسُلمانلَرنِی وَحدَتِیگه ضَربَه اوُرِیش اوُچُون باشلَه شَه دِی.

(دوامی بار……)

---

[1] ادوارد براون، تاریخ ادبیات ایران، ترجمه علی اصغر حکمت (تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد و ابن سینا و مروارید، 1366) ج 3.

[2] ابن کثیر، البدایة و النهایة (قاهره: مطبعه العاده، 1351 ق) ج 13 ـ 14، ص 225.

[3] ابن کثیر، البدایة و النهایة (قاهره: مطبعه العاده، 1351 ق) ج 13 ـ 14، ص 225.

مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.

شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.

(20-قیسم)

شُو یِیردَه جُودَه هَم عَجایِیب بِیر تِینگلَه مَه صادِر بوُلَه دِی، بِیر تاماندَه شافِیعِیلَر، حَنَفِیلَر وَ حَتَّی حَنبَلِیلَردَن عِبارَت اَهلِی سُنَّتنِینگ شِیرکوُه وَ صَلاحِ الدِّین باشچِیلِیگِیدَگِی لَشکَرِی، صَلِیبِی آشکار کافِرلَرنِی وَ مَحَلِّی مُرتَدلَرنِی بَرابَرِیدَگِی فاطِمِی اِسمائِلِی شِیعَه لَرِینِینگ حُکوُمَتِینِی حِمایَه قِیلِیشگن بوُلسَه، باشقَه بِیر تاماندَه بِیر قَنچَه یِیللَردَن سوُنگ حوُددِی شُو اِسمائِلِی شِیعَه لَرِی صَلِیبِی کافِرلَر وَ مُسُلمانلَرنِی اوُچِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَنِینِی وَ طَواشِیگه اوُخشَه گن ساتقِین، مَحَلِّی مُرتَدلَرنِی بَرابَرِیدَگِی صَلاحِ الدِّین اَیُّوبِینِینگ شافِیعِی مَذهَبِیدَگِی حُکوُمَتنِی حِمایَه قِیلَه دِی، کِییِینچَه لِیک اِیسَه اوُلَر بِیرگه لِیکدَه شوُندَی بِیر قُدرَتنِی تَشکِیل قِیلِیشَه دِیکِی، بَیتُ المُقَدَّسنِی فَتحِیگه وَ اِسلامِی دِیارلَرنِی آزاد بوُلِیشِیگه وَ باسقِینچِی کافِرلَرنِی قوُوِیب چِیقَه رِیلِیشِیگه سَبَب بوُلَه دِی، بُو اِیشلَرنِی عَبّاسِیلَرنِی سُنِّی مَسلَگِیدَگِی یاکِی مِصرنِی شِیعَه مَسلَگِیدَگِی قُدرَتلَرنِی هِیچ قَیسِی بِیرِی بوُندَن آلدِین عَمَلگه آشِیرِیشگه قادِر بوُلگن اِیمَسدِی.

اِیندِی مِصردَگِی فاطِمِی شِیعَه لَرِینِی حُکوُمَتِینِی اوُستِیدَگِی صَلاحِ الدِّیننِینگ حُکمرانلِیگِی ثَمَرَه سِی بارَه سِیدَگِی نَمُونَه نِی قَرَمَه – قَرشِیسِیدَه بِیزلَر باشقَه بِیر نَمُونَه بِیلَن تَنِیشِیب چِیقَه مِیز: آلِ بوُیَه شِیعَه لَرِینِی عَبّاسِیلَرنِی اوُستِیدَگِی حُکمرانلِیگِیگه – عَبّاسِیلَر اوُشَه دَوردَگِی اِسلامِی اِضطِرارِی یَحلِیط حُکوُمَت بُولگن – اِشارَه قِیلِیب اوُتماقچِیمِیز، بُو آرقَه لِی اوُلَرنِی هِیچ قَیسِی بِیرِینِی قَدَمِی بِیزلَرنِی آلدِینگه عِزَّت سَرِی یِیتَکلَه گه نِینِی وَ قَیسِی بِیرِی اِیسَه بِیزلَرنِی آرتگه،زَلِیللِیککَه تارتِیب کِیتگه نِینِی توُشوُنِیب یِیتَه مِیز.

  اَبُو رَیحان بِیرُونِی آلِ بُویَه نِینگ عَبّاسِیلَرنِی اوُستِیدَه حُکمرانلِیک قِیلِیشِی اَساسِی اوُزگه رِیشلَرگه بائِث بوُلگن دِیب بِیلَه دِی وَ اَیتَه دِیکِی: “سَلطَنَت مُتَّقِینِی آخِیرگِی کوُنلَرِیدَه وَ مُستَکفِینِینگ اَوَّلگِی کوُنِیدَه آلِ عَبّاسدَن آلِ بوُیَه نِی قوُلِیگه اوُتَدِی.” [1]  اِبنِ خالدوُن اَیتَه دِیکِی: توُغرِیسِی خِلافَتنِی اَساسِی بوُتوُنلَی وَیران بُولَه دِی باشلَنگن اِیدِی.”             [2] .

آلِ بُویَه بَرچَه مَعنَه وِی دُنیاوِی کوُچلَرنِی عَبّاسِی خَلِیفَه لَردَن آلِیشَه دِی، بُو ضَربَه لَر شوُ دَرَجَه دَه چوُقوُر وَ اِیلدِیزلِی بُولگن اِیدِیکِی، حَتَّی آلِ بُویَه نابوُد بوُلگندَن سُونگ هَم عَبّاسِیلَرنِی حاکِملَرِی آلِ بُویَه دَن آلدِینگِی یَحلِیط وَ قُدرَتلِی جایگاهنِی قوُلگه کِیرِیتَه آلِیشمَه دِی.

رُوملِیک صَلِیبِی کافِرلَرنِینگ حَملَه قِیلِیش واقِیعَه لَرِی وَ اوُلَرنِینگ مُوصِیلنِی بِیر قِیسمِیدَه اِیلگه رِیلَشلَرِی، مَنَه بُو یَحلِیط وَاِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتنِی باشِیگه توُشگن نَرسَه لَر بِیزلَرنِی یَنَدَه یَحشِیراق تَنِیشتِیرَه آلَه دِی. عِزُّ الدَولَه دِیلَه مِی سِیاسِی بِیر اوُیِیندَه قَمَرِی 360 یِیلدَه رُوملِیکلَر بِیلَن جَنگ قِیلِیش اوُچُون اوُنِی اوُزِیگه سُویَنگن عَبّاسِی حُکمداردَن نامَه آرقَه لِی ماددِی یاردَم سوُرَیدِی وَ نَصرانِی کافِر بِیلَن جَنگ قِیلِیشنِی عَبّاسِی حاکِمنِی وَظِیفَه سِی دِیب حِسابلَیدِی. عَبّاسِی شاه اوُنِی نامَه سِینِی جَوابِیگه یازَه دِیکِی: “قوُماندانلِیک مِینِی قوُلِیمدَه بوُلگن تَقدِیردَه گِینَه مِینگه جَنگ قِیلِیش واجِب بوُلَه دِی. یَعنِی اَگر مال – موُلک وَ لَشکَر مِینِی اِیختِیارِیمدَه بُولسَه. حاضِردَه اِیسَه مِینِی قوُلِیمدَه اوُلمَه گوُدَی مِقدار بار حالاص، اوُلَرنِی هَمَّه سِی سِیز وَ دَولَتنِی باشقَه قوُماندانلَرِینِی قوُلِیدَه،جَنگ قِیلِیش هَم وَ حَج هَم، باشقَه یِیتَکچِی وَظِیفَه لَر هَم مِینگه واجِب اِیمَس. مِین سِیزلَر اوُچُون فَقَط شوُ نَرسَه اوُچُون کِیرَکمَنکِی، سِیزلَرنِی اِمام خَطِیبلَرِینگِیز مِنبَردَن توُرِیب مِینِی نامِیمنِی آدَملَرنِی آرامِیشدَه اوُشلَب توُرِیش اوُچُون اَیتِیشَه دِی حالاص. مَنَه بُو نَرسَه دَن هَم چِیتلَه نِیشِیمنِی هاحلَه گن پَیتِینگِیزدَه اوُزِیمنِی چِیتگه آلَه مَن وَ هَمَّه اِیشلَرنِی سِیزلَرگه تاپشِیرَه مَن.” [3]اَمّا عِزُّ الدَّولَه جُودَه هَم کوُپ تَحدِیدلَر آستِیدَه عَبّاسِی حُکمداردَن مَعلوُم مَبلَغنِی آلِیشگه مُوَفَّق بوُلَه دِی، لِیکِن باسقِینچِی نَصرانِی کافِرلَرگه قَرشِی هِیچ قَندَی جِهاد قِیلِینمَیدِی. 

آل بُویَه مَنَه شوُ طَرزدَه عَبّاسِیلَرنِینگ یَحلِیط حُکوُمَتِینِی شوُندَی ضَعِیف دَرَجَه گه آلِیب بارَه دِی وَ حَتَّی مِصردَگِی اِسمائِلِی شِیعَه لَرِینِی حُکوُمَتِیدَن قوُرققَنلِیکلَرِی سَبَبلِی وَ اوُزلَرِینِی قُدرَتلَرِینِی سَقلَب قالِیش اوُچُون هَم عَبّاسِیلَرنِینگ اوُتِیرغِیزِیب قوُیِیلگن قوُغِیرچاقلَرِینِی هَم بِیر چِیتگه سوُرِیب تَشلَی آلِیشمَس وَ شِیعَه حُکوُمَتِینِی اِعلان قِیلِیشگه جُرعَت قِیلِیشمَسدِی. اَلبَتَّه اوُلَر بُو اِیشگه قادِر اِیدِیلَر، چوُنکِی اوُلَرنِی اِعتِقادِی بوُیِیچَه ،اَگر اوُلَر مَنَه بوُ قوُغِیرچاقلَرنِی آسانلِیک بِیلَن آلِیب تَشلَب یوُقاتِیب تَشلَشسَه وَ شِیعَه حُکوُمَتِینِی اِعلان قِیلِیشسَه، اوُزلَرِی بِیر قوُماندانگه وَ بِیر عَسکَرگه اَیلَه نِیب قالِیشَر وَ حاضِردَه اِیگه بوُلِیب توُرگن حُکمرانلِیکلَرِینِی قوُلدَن بای بِیرِیشَردِی.

 آلِ بُویَه جوُدَه هَم آسانلِیک بِیلَن شوُندَی یَحلِیط حُکوُمَتنِی خُراسان وَ ماوَراءُ النَّهردَگِی سامانِیلَرگه وَ طَبَرِستان وَ گوُرگاندَگِی عَلَوِیلَرگه وَ فارسدَگِی، مَرکَزِی شَهَرلَردَگِی آلِ بُویَه گه وَ کِییِینچَه لِیک سَلجُوقِیلَرگه وَ خارَزمشاهگه اوُحشَه گن بِیر نِیچَه کِیچِیک وَ تَرقاق حُکوُمَتلَرگه، اوُندَن تَشقَرِی اوُنلَب کِیچِیک، اَمّا تَحمِیناً مُستَقِیل، مَحَلِّی حُکوُمَتلَرگه بوُلِیب تَشلَه شَه دِی، لِیکِن اوُلَرنِی هَمَّه سِی اَکثَراً بِیر- بِیرلَرِی بِیلَن جَنگ قِیلِیشَردِی.

اَمّا مُتَّحِد مُغوُللَر 616 قَمَرِی یِیلدَه اِسلامِی شَرقدَگِی مُسُلمانلَرگه وَ اِیرانگه حَملَه قِیلَه دِی وَ 656 یِیلگه چَه یَعنِی 50 یِیل مابَینِیدَه مَنَه بوُ مُسُلمانلَر مُغوُللَر تامانِیدَن قِیرغِین قِیلِینَه دِی، ضَعِیفلَه شِیب قالگن وَ فَسادگه توُلگن عَبّاسِیلَر حُکوُمَتِی اِیسَه فَقَط تاماشَه بِین بوُلِیب توُرَه دِی وَ حَتَّی حَنَفِی مَذهَبِیدَگِی خارَزمشاهلَر وَ اِسمائِلِی شِیعَه لَرِیگه اوُحشَه گن قُدرَتمَند حُکوُمَتلَر نابوُد بوُلِیب، اوُلَرنِی اوُرنِینِی کافِر اِیلِحانان حُکوُمَتِی اِیگللَه گن پَیتِیدَه حُرسَند هَم بوُلَه دِی، حَتَّی اِبنِ اُثَیر کامِل ناملِی کِتابِینِی اِیککِی جایِیدَه شوُ نَرسَه گه اِشارَه قِیلِیب اوُتَه دِیکِی، عَبّاسِی حُکمران «الناصِر لِدِینِ الله» [4]کافِر مُغوُللَرگه یازگن نامَه سِیدَه اوُزِینِینگ مُسُلمان رَقِیبلَرِیگه قَرشِی مُغوُللَرنِی تَرغِیب هَم قِیلَه دِی. شُو سَبَبلِی هَم مُغوُللَر تامانِیدَن یَقِین 50یِیل دَوامِیدَه مُسُلمان قَتلِی عام قِیلِینگن پَیتِیدَه عَبّاسِیلَرنِی لَشکَرِی مُغوُللَرنیی قَرشِیسِیدَه هِیچ قَندَی مُناسَبَت بِیلدِیرمَه گه نِینِی کوُرَه مِیز، حَتَّی مُغوُللَر بَغدادنِی دَروازَه لَرِیگه یِیتِیب کِیلِیشَه دِی، لِیکِن بوُ وَقتگه کِیلِیب جوُدَه هَم کِیچ بوُلگن اِیدِی.   ^[5]

(دوامی بار……)

---

[1] ابوریحان بیرونی، آثارالباقیه، ترجمه اکبر دانا سرشت، (تهران، امیرکبیر، 1363) ص203.

[2] ابن خلدون، تاریخ ابن خلدون: العبر و دیوان المبتداء و الخبر. ..، ترجمه عبدالمحمد آیتی، (تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی، 1364) ج2، ص708.

[3] ابن مسکویه، ابن مسکویه الرازی، ابوعلی، تجارب الامم، الجزء السادس؛ حققه و قدم له ابوالقاسم امامی، (طهران، دار سروش للطباعه و النشر، 1379ش / 2000م).، ص349-350.

[4]ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 9، ص 330 و 361، برتولد اشپولر، تاریخ مغول در ایران، ترجمه میرآفتاب (تهران، 1351) ص 26 و 27،/ نیز الکامل  ابن اثیر ج 9، صص 331 – 361 / نیز مستوفی، تاریخ برگزیده، – چاپ سوم، تهران، امیرکبیر، 1364) ص 368 و 493 .

[5]ابن اثیر، الکامل فی التاریخ، ج 9، ص 330 و 361، برتولد اشپولر، تاریخ مغول در ایران، ترجمه میرآفتاب (تهران، 1351) ص 26 و 27،/ نیز الکامل  ابن اثیر ج 9، صص 331 – 361 / نیز مستوفی، تاریخ برگزیده، – چاپ سوم، تهران، امیرکبیر، 1364) ص 368 و 493 .

---

مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.

شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.

(19- قیسم)

نَصرانِیلَر هَم صَلِیبِی جَنگلَرِینِی دَوام اِیتتِیرِیش بُویِیچَه قاهِیرَه نِی قوُلگه کِیرِیتِیشنِی وَ شِیعَه لَر، فاطِمِیلَر وَ عَبّاسِیلَر مَذهَبِیدَگِی حاکِمِیَتدَن تَشقَه رِیدَگِیلَر وَ باشقَه مُسُلمانلَر تَصَرُّفِیدَگِی مِصرنِی اِیشغال قِیلِیشنِی قَصد قِیلِیشگن اِیدِی، اوُلَرنِینگ بِیز مُسُلمانلَرنِی آرَه مِیزدَگِی مَذهَبِی اِیختِلافلَرِیمِیزدَن جوُدَه هَم یَحشِی خَبَرلَرِی بار، شوُنِینگ اوُچُون هَم هَر قَندَی یوُل بِیلَن بوُلسَه هَم مَنَه بُو تَفَرُّقدَن اوُزلَرِینِی فایدَه سِیگه سُوئِستِفادَه قِیلِیشگه حَرَکَت قِیلِیشَه دِی. شوُ سَبَبلِی اوُشَه زَماندَه قاهِیرَه تامانگه حَملَه قِیلِیشَه دِی وَ یُول – یوُلَه کَی کَتتَه بَلبِیس شَهرِینِی اِیشغال قِیلِیشَه دِی، اوُلَر مُسُلمانلَر شَهرِینِی تَلان – تَراج قِیلگچ هَمَّه نِی قَتلِی عام قِیلِیشَه دِی وَ قاهِیرَه نِی اَطرافِیگه یِیتِیب کِیلِیشگچ، شوُ یِیردَه قاهِیرَه دَگِی حَلقنِی قَرشِیلِیگِیگه دُوچ کِیلِیشَه دِی.

مَنَه بُو صَلِیبِی کافِرلَر اِیشنِی شوُ دَرَجَه گه یِیتکَه زِیشَه دِیکِی، اوُشَه دَوردَگِی فاطِمِی حاکِم عاضِد نوُرِالدِّین مَحمُوددَن اوُزِی بِیلَن عَیاللَرِینِی صَلِیبِی کافِرلَرنِی قوُلِیدَن نَجات بِیرِیشِینِی سُورَیدِی. شُو یِیردَه سُنِّی مَذهَبِیدَگِی نوُرِالدِّین اوُزِینِی رُوبَرُوسِیدَه اِیککِیتَه دُشمَننِی کوُرَه دِی، بِیرِی اِیچکِی توُرتِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَننِی حِمایَه سِی آستِیدَگِی اوُچِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَن بوُلمِیش آشکار کافِرلَر وَ اِیککِینچِیسِی اوُنِی مَذهَبداشلَرِیگه قَرشِی عَصرلَردَن بوُیان جَنگ آلِیب بارَیاتگن وَ مِینگلَب مُسُلمانلَرنِی اوُلِیمِیگه سَبَب بوُلگن اَهلِی قِبلَه نِی بِیر فِرقَه سِی،لِیکِن هَر قَندَی حالَتدَه هَم اوُلَر اَهلِی قِبلَه  وَ بوُ وَضِیعیَتدَه بِیر مُسُلمان اَصلِی کافِرنِی قَرشِیسِیدَه توُرِیبدِی؛ شوُ سَبَبلِی 548 یِیلدَه اَسَدِ الدِّین شِیرکوُه وَ اوُنِی اَکَه سِینِی اوُغلِی صَلاحِ الدِّیننِی قوُماندانلِیگِی آستِیدَگِی لَشکَرنِی مِصردَگِی شِیعَه مَذهَبِیدَگِی فاطِمِی حُکوُمَتِیگه یاردَم بِیرِیش اوُچُون جوُنَه تَه دِی.

صَلِیبِی کافِرلَر اوُچُون کوُتِیلمَه گن حالدَه شافِیعِیلَر بِیلَن حَنَفِیلَرنِی لَشکَرِی مِصردَگِی اِسمائِلِی وَ فاطِمِی شِیعَه لَرِیگه یاردَم بِیرِیش اوُچُون قاهِیرَه گه یَقِینلَشگن پَیتِیدَه، صَلِیبِی کافِرلَر قاهِیرَه نِی اَطرافِیدَن قاچِیب کِیتِیشَه دِی وَ اوُزلَرِینِی نَظارَتِی آستِیدَگِی شَهَرلَرگه قَیتِیشَه دِی.

شِیرکوُه قاهِیرَه گه یِیتِیب کِیلِیشِی بِیلَن مِصردَگِی فاطِمِی اِسمائِلِی وَ شِیعَه مَذهَبِیدَگِی حاکِم   “اَلعاضِد لِدِینِ الله” ، مُسُلمانلَرگه نِسبَتاً قِیلِینگن خِیانَتنِی مَسئوُلِی وَ صَلِیبِی کافِرلَرنِی مِصر تامانگه وَ قاهِیرَه نِی اَطرافِیگه هِدایَت قِیلگن “شاوَرنِی” اوُلدِیرِیشگه تَرغِیب قِیلَه دِی. شِیرکوُه هَم اوُنِی اوُلدِیرَه دِی.مِصرنِی شِیعَه  وَ اِسمائِلِی حاکِمِی هَم اوُنِی اوُزِینِی وَزِیرِی دِیب تَعیِینلَیدِی، اوُ هَم بُو مَنصَبنِی قَبُول قِیلَه دِی، لِیکِن اِیککِی آیدَن سُونگ شِیرکوُه وَفات تاپَه دِی؛ شِیرکوُهنِی اوُلِیمِیدَن سُونگ اوُنِی یارانلَرِینِی اوُرتَه سِیدَه اوُرِینباسَرلِیک بارَه سِیدَه اِیختِلاف وُجُودگه کِیلَه دِی، اَمّا  “العاضِد لِدِینِ الله”  صَلاحِ الدِّینگه طَرَفدارلِیک قِیلَه دِی وَ وَزِیرلِیک مَنصَبِینِی صَلاحِ الدِّین اَیُّوبِیگه بِیرَه دِی، صَلاحِ الدِّین هَم اِسمائِلِی شِیعَه لَرِینِینگ حُکوُمَتِیدَگِی وَزِیرلِیک مَقامِینِی قَبوُل قِیلَه دِی. 

صَلاحِ الدِّین اَیُّوبِینِی وَزِیرلِیگِیدَن 19 یِیل اوُتگچ، اوُشَه دَوردَگِی حاکِم اوُلِیم ساعَتِینِی یَقِینلشگن وَ عُمرِینِی آخِیرگِی کوُنلَرِینِی اوُتکَه زَیاتگن پَیتِیدَه، اوُنِی اوُرِینباسَرلِیگِینِی اوُستِیدَه قُدرَت طَلَبِیدَه جَنگ وُجُودگه کِیلَه دِی،جَنگنِی بِیر تامانِیدَه طَواشِیَه اِسملِی بِیر شَخص بوُلِیب، اوُ یِیورَاپَه دَگِی صَلِیبِی کافِرلَرِی بِیلَن عَلاقَه دَه بوُلَه دِی وَ اوُلَرنِینگ قُدرَتِی یاردَمِیدَه حُکوُمَتنِی قوُلگه کِیرِیتِیشنِی وَ یَنَه مُسُلمانلَرنِی اَصلِی کافِرلَرنِی قوُل آستِیگه قوُیِیشنِی قَصد قِیلَه دِی. باشقَه بِیر تاماندَه اِیسَه بوُندَی حَقارَتگه راضِی بوُلمَیدِیگن شِیعَه وَ اَهلِی سُنَّت مُسُلمانلَرِی توُرِیشَه دِی.

حَه، مَنَه بوُ اوُزگه رِیشلَرنِی بِیر تامانِیدَه شافِیعِی مَذهَبِینِی عَقِیدَه سِیگه اِیگه بوُلگن صَلاحِ الدِّین اَیُّوبِی وَ عَبّاسِیلَرنِی یَحلِیط حُکوُمَتِی بوُلسَه، اِیککِینچِی تاماندَه یِیورَاپَه دَگِی صَلِیبِیلَرگه نامَه یازِیب اوُلَردَن مُسُلمانلَرنِی قوُوِیب چِیقَه رِیش بُویِیچَه یاردَم سُورَه گن “فاطِمِیلَر خِلافَتِینِی مُتَوَلِّیسِی” طَواشِی اِسملِی شَخص توُرَه دِی. عاقِبَتدَه اِیسَه نامَه نِی آلِیب کِیتَه یاتگن کِیشِی قوُلگه توُشَه دِی وَ طَواشِی هَم اوُلدِیرِیلَه دِی. [1] سوُدَنلِیک قوُللَردَن تَشقَه رِی قَصردَگِی شِیعَه مَذهَبِیدَگِی وَ مِصرلِیک اِسمائِلِی بوُلگن آدَملَر خائِن طَواشِینِی وَ صَلِیبِی کافِرلَرنِی وَ مُسُلمانلَرنِی اوُچِینچِی دَرَجَه لِی دُشمَنِینِی عَبّاسِیلَرنِینگ یَحلِیط حُکوُمَتِینِی طَرَفدارِی بوُلگن اَهلِی سُنَّت مَذهَبِیدَگِی مُسُلمانلَرگه قَرشِی حِمایَه قِیلمَسدِی.

وَ نِهایَت قَمَرِی 567 یِیلدَه مُحَرَّم آیِیدَه صَلاحِ الدِّین اَیُّوبِی قاهِیرَه دَه عَبّاسِیلَرنِینگ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل یَحلِیط حُکوُمَتِینِی نامِیگه خُطبَه اوُقِیدِی.

شُو طَرزدَه نِیچَنچِی دَرَجَه دَگِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَت 271 یِیلدَن سُونگ یَنَه قَیتَه دَن کَتتَه راق وَ قُدرَتلِیراق اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتگه اَیلَندِی. بُو یِیردَه بِیر نِیچَه دَرَجَه پَستدَگِی اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَت، یوُقارِیراقدَگِی اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتگه اَیلَه نَه دِی، اوُ بِیزلَرنِی “نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَت” گه عَمَل وَحدَتِیگه، بوُیرُوق وَحدَتِیگه، بوُیرُوق بِیرِیش وَحدَتِیگه یَقِینلَشتِیرَه دِی.

بُو یِیردَه شوُ نَرسَه مُشَخَّصکِی، مِصرنِی اِسمائِلِی حاکِمِیَنِی طَلَبِی سَبَبلِی سُنِّی مَذهَبِیدَگِی شِیرکوُه وَ صَلاحِ الدِّین اَیُّوبِی مِصرگه  کِیرِیب کِیلِیشَه دِی وَ صَلاحِ الدِّین اَصلِی کافِرلَرنِی دَفع قِیلِیش نِیَتِی بِیلَن مِصردَگِی اِسمائِلِی شِیعَه لَرگه یاردَم بِیرَه دِی، مَنَه بوُ حُکوُمَتنِی اوُزِینِی اوُرِینباسَرِی مَوجُود بوُلِیب، اوُ اوُشَه دَوردَگِی حاکِمنِی آخِیرگِی کوُنلَرِیگه چَه تِیرِیک بوُلگن، لِیکِن خِیانَتِی وَ صَلِیبِی کافِرلَرگه نامَه یازگنلِیگِی سَبَبلِی مَنصَبِینِی قوُلدَن بای بِیرَه دِی وَ اوُلدِیرِیلَه دِی، نَتِیجَه دَه اوُلِیمِی یَقِینلَه شِیب قالگن حاکِمگه اوُرِینباسَر بوُلَه آلمَیدِی.

(دوامی بار……)

---

[1]البدایة والنهایة (۱۲/۲۵٧، ۲۵۸ )

مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.

شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.

(18-قیسم)

شِیعَه مَذهَبِیدَگِی اِسمائِلِیلَر وَ شِیعَه غوُلّاتلَرِینِی بِیر طائِفَه سِی اِیکَه نِینِی یَحشِی بِیلَه مِیز، اوُلَرنِی اوُزلَرِی حالِیصَه وَ مُبارَکَه گه تَقسِیم بوُلِیشَه دِی، بوُلَر هَم یَنَه قَیتَه دَن اَساسِی اوُچ شاهَه نَظَرِی وَ دَرُوزِی وَ مُستَعلا گه، حاضِردَه اِیسَه آغاجانِیَه وَ بُوهرَه گه بوُلِینَه دِی، اَیتِیب اوُتِیلگنلَرنِی هَر بِیرِی بِیر قَنچَه توُرلِی- هِیل فِرقَه لَرگه تَقسِیم بوُلِیشَه دِی، قَرامِیطَه دَن تارتِیب بِیزلَر حاضِرگِی کوُندَه اَفغانِستاندَه، اِیراندَه کوُرِیب توُرگن گوُرُوهلَر وَ اَفرِیکَه نِی شِمالِیدَگِی اِسمائِلِیلَر، مَخصُوصاً مِصردَگِی مَوجُود حُکُومَتنِی عُمرِینِی آخِیرلَرِیدَه حَتَّی اوُزلَرِینِینگ خاص فِقهلَرِیگه، اَزهَرگه اوُحشَه گن عالِی اوُقوُو یوُرتلَرِیگه،فِقهلَرِینِی تَعلِیم بِیرَه دِیگن مَدرَسَه لَرگه اِیگه بوُلگن گوُرُوهلَر هَم شوُلَرنِی جُملَه سِیدَن حِسابلَه نَه دِی.

اِسمائِلِیلَر جَعفَر صادِقگه چَه بوُلگنلَرنِی قَبوُل قِیلِیشَه دِی، اوُ کِیشِیدَن سُونگ اِسمائِلنِی قَبوُل قِیلِیشَه دِی. شُو سَبَبلِی هَم اوُلَرگه آلتِی اِماملِیکلَر دِییِیلَه دِی. اوُلَرنِینگ غالِیلَرگه اوُحشَه گن عَقِیدَه لَرِی هَم شَرعِی مَنبَعلَر بُویِیچَه باطِنِیگرلِیککَه ،باطِنِی تَعوِیلگه وَ 7 تَه رُکنگه اَساسلَنگن.

• وِلایَت. خُدا بِیلَن وَ پَیغَمبَرلَر، اِماملَر، مُبَلِّغلَر بِیلَن یِیتَکچِیلِیکنِی، دوُستلِیکنِی قَبوُل قِیلِیشلِیک. اوُلَرنِی اَیتِیشِیچَه خُدا پَبغَمبَرلَردَه، اِماملَردَه تَجَلِّی قِیلَه آلَه دِی.
• طَهارَت. اَمّا دَرُوزِیلَر بوُنِی دِین رُکنِی دِیب سَنَشمَیدِی.
• نَماز. اوُنِی شِیوَه سِی وَ رَوِیشِینِی تَعیِینلَش حاضِرگِی پَیتدَگِی اِمامنِی زِمَّه سِیدَه دُور. اوُلَر باشقَه مُسُلمانلَرنِی رَوِیشِیگه کوُرَه نَماز اوُقِیشنِی جاهِللَرنِی شِیوَه سِی دِیب حِسابلَه شَه دِی. شوُنِینگ اوُچُون هَم حَسَن صَباح اوُزِیگه اِیرگشگنلَرنِی بوُینِیدَن نَماز وَ رُوزَه نِی آلِیب تَشلَیدِی.
• زَکات. اوُلَر اوُزلَرِینِینگ بِیر آیلِیک دَرامَدلَرِینِی 12 فائِزِینِی حاضِرگِی پَیتدَگِی اِماملَرِیگه بِیرِیشَه دِی. اَلبَتَّه دَرُوزِیلَردَن تَشقَه رِی باشقَه گوُرُوهلَر.
• رُوزَه. اوُلَر رَمَضاندَگِی رُوزَه گه پایبَند اِیمَسلَر.
• حَج. مَککَه دَگِی حَجگه قائِل اِیمَسلَر وَ اوُزلَرِینِی اِماملَرِی وَ داعِیلَرِی بِیلَن دِیدارلَه شِیشنِی حَجدَن کوُرَه یوُقارِیراق دِیب حِسابلَه شَه دِی.
• جهاد. بونی نفس بیلن مبارزه قیلیش دیب بیلیشه دی.

مَنَه بُو اوُرِینلَردَن تَشقَه رِی جِسمانِی جَنَّت وَ دوُزَحگه اِعتِقاد قِیلِیشمَیدِی وَ اَمر بَه مَعرُوف وَ نَهِی اَز مُنکَر بَهانَه سِی بِیلَن اوُزلَرِینِی مُخالِفلَرِینِی تِیرار قِیلِیشَردِی، بُو بارَه دَه خوُجَه نِظامُ المُلکنِینگ تِیرار قِیلِینِیشِی مَشهُوردِیر. اَلبَتَّه غالِی اِسمائِلِیلَرِینِینگ هَر بِیرِی هِندِیلَرنِی یا مَزدَکِیلَرنِی یا نَصرانِیلَرنِی وَ باشقَه لَرنِی عَقِیدَه لَرِینِی تَأثِیرِیگه توُشِیشگن، بَعضِی بِیر نِسبَتلَرگه کوُرَه بِیر- بِیرلَرِیدَن فَرق قِیلِیشَه دِی. اوُلَرنِی اَکثَرِیَتِی 12 اِماملِیک شِیعَه لَر وَ اَهلِی سُنَّت دِیب مَشهُور بوُلگن فِرقَه لَر تامانِیدَن تَکفِیر قِیلِینگن. اَمّا مِصرگه اوُحشَه گن مُسُلمان وَ اِیلدِیزلِی مِللَتنِی اوُستِیدَه حُکمرانلِیک قِیلگن دَستَه لَر نَمازگه وَ رُوزَه گه وَ باشقَه لَرگه اوُحشَه گن ظاهِرِی آدابلَرنِی بِیر دَورلَردَه بَجَه رِیب کِیلِیشگن وَ یَعنِی ظاهِردَه بَجَه رِیشگن – بعضِیلَرنِی اَیتِیشِیچَه بُو توُقِیَه  سَبَبلِی قِیلِینگن – اوُلَر بُو بِیلَن اوُزلَرِینِی باشقَه اِسمائِلِی غالِیلَردَن جوُدا قِیلِیب آلِیشگن. هَر قَندَی دَلِیلگه کوُرَه بُولگندَه هَم اوُلَرنِی بِیر قِیسمِی مِصردَگِی فاطِمِیلَر دَولَتِینِی آخِیرلَرِیدَه اوُزلَرِینِینگ ظاهِرِی فِقهِی کِتابلَرِیگه اِیگه بُولِیشگن، ظاهِردَه اِیسَه اوُلَردَگِی مَوجُود بوُلغَه نِیشلَرگه قَرَمَسدَن اوُلَرنِی اوُستِیدَه اَهلِی قِبلَه حُکمِی صادِر قِیلِینَه دِی.

مَنَه بُو اِسمائِلِیلَر شوُندَی بوُلغَنگن عَقِیدَه وَ رَفتارلَر بِیلَن بِیرگه اَفرِیکَه نِی شِمالِیدَه عَبِیدِیلَر یا فاطِمِیُّون نامِی آستِیدَه اِسمائِلِی فِقهِیگه اَساساً حُکوُمَت تَشکِیل قِیلِیشگن. مَنَه بُو دَستَه دَگِی فاطِمِیلَرنِی دَورِیدَه بوُگوُنگِی کوُندَه بِیز کوُرِیب توُرگن مَراسِیملَر اِسمائِلِی شِیعَه لَرنِی تَبلِیغ قِیلِیشدَه فایدَه لَه نِیلگن، عاشُرا وَ عِیدِی غادِیر وَعِیدِی وِلایَتِی اَئِمَّه وَ فاطِمَه زَهرا رَضِیَ الله عَنها ، مَولوُد وَ شَعباننِی یَرمِی مَراسِیملَرِی شوُلَر جُملَه سِیگه کِیرَه دِی.

بِیرِینچِی مَرتَه عاشُرا عَزَدارلِیک مَراسِیمِی  363 یِیلدَه مُعِزِالدِّین فاطِمِینِی حاکِمِیَتِی دَورِیدَه اوُتکَه زِیلدِی وَ باشقَه حاکِملَرنِی دَورِیدَه هَم دَوام اِیتِیب حاضِرگِی کوُنگه چَه یِیتِیب کِیلدِی. مَقرِیزِینِی سوُزِیگه کوُرَه، فاطِمِیلَر عاشُرا کوُنِیدَن اوُچ کوُن آلدِین نانوایخانَه لَردَن تَشقَه رِی بازارلَرنِی، دوُکانلَرنِی هَمَّه سِینِی تَعطِیل قِیلِیشَر اِیدِی [1]،وَ آدَملَر مَنصَبدارلَر بِیلَن بِیرگه اَزهَر عالِی اوُقوُو یوُرتِیدَه عَزَدارلِیک مَراسِملَرِینِی عَمَلگه آشِیرِیشَردِی، بوُندَن سُونگ مَشهَدِی رَسُول حُسَین ناملِی جایگه بارِیب اوُ یِیردَه هَم شِعر وَ مَرسِیَه لَر اَیتِیش بِیلَن عَزَدارلِیکلَرِینِی دَوام اِیتتِیرِیشَردِی. حوُددِی شوُ کوُنِی آدَملَر گوُلسُوم وَ سَیِّیدَه نَفِیسَه گه اوُحشَه گن اِمامزادَه لَرنِی زِیارَتِیگه هَم بارِیشَر وَ اوُ یِیردَه هَم شِعر وَ مَرسِیَه اوُقِیش بِیلَن عَزَدارلِیک قِیلِیشَردِی وَ حُکوُمَتنِی قَصرِیدَه هَم حاکِمنِی حُضُورِیدَه مَخصُوص عَزَدارلِیک مَراسِمِی اوُتکَه زِیلگن. بوُندَن تَشقَه رِی  حُوددِی شُو حُکوُمَتنِی دَورِیدَه  «حَیَّ عَلَی خَیرِ العَمَل» عِبارَه سِی عَذانگه قوُشِیلدِی.        

اِیندِی اِسمائِلِی شِیعَه لَرِینِینگ شوُندَی حُکوُمَتِی اَیتِیب اوُتِیلگن عَقِیدَه لَر وَ دَستوُرلَر بِیلَن مِصردَه حُکمرانلِیک قِیلِیشگن اِیدِی، حافِظنِی زَمانِیدَن باشلَب فاطِمِیلَر تَفَرُّقگه ،ضَعِیفلِیککَه وَ قَتتِیق اِیچکِی کوُرَشلَرگه دوُچار بوُلِیشدِی، اوُشَه زَماندَن سوُنگ توُرلِی- هِیل مِنطَقَه لَرنِی حاکِملَرِی وَ وَزِیرلَرِی قوُزغَلان قِیلِیشَر، هَمدَه حاکِملَرنِی تَعیِینلَش وَ اِیشدَن آلِیب تَشلَشدَه نَقش اوُینَشگن. حوُددِی شوُ وَزِیرلَر اوُزَرا اِیچکِی رَقابَت پَیتِیدَه وَ اوُزلَرِینِی اَطرافلَرِیدَگِی مالِکِی، شافِعِی حُکوُمَتلَرِی بِیلَن بوُلگن رَقابَتدَه، اوُشَه زَماندَه فَرَنگِیلَر دِیب ناملَنگن کافِر نَصرانِی یِیوراپَه لِیکلَر اوُچُون دِیارلَرِیگه کِیرِیشگه رُحصَت بِیرِیشَه دِی، مِصردَگِی شاوَر ناملِی فاطِمِی وَزِیر قاهِیرَه نِی اَطرافِیدَن اوُلَرنِی حَربِی بَزَه گه یِیر اَجرَتَه دِی.

(دوامی بار…….)

---

[1] خطط، ج 2، ص 57؛ ابوشامه، الروضتين، ج1، ص 10.

مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.

شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.

(17-قیسم)

چوُنکِی عَرَب جاهِلِیَتِیدَه سَمع وَ طاعَه قِیلِینَه دِیگن واحِد رَهبَرگه اِیگه بوُلِیشگن اِیمَس، کِیمکِی عادِل یا سِیتَمکار اِمامگه بَیعَت بِیرمَه گن حالدَه اوُلسَه، اِطاعَت قِیلمَسلِیک وَ بوُیرُوق وَحدَتِی اَساسِیدَه حَرَکَت قِیلِیشدَه وَ دَستوُر وَحدَتِیدَه جاهِل عَرَبلَرگه اوُحشَب قالگن بوُلَه دِی.

بوُ یِیردَگِی قِیزِیقَرلِی بِیر  نوُقطَه شوُکِی، رَسُول الله صلی الله علیه وَسَلَّم بَیان قِیلَه دِیلَرکِی، اَگر سِیزلَر مُسُلمان سُلطاندَن سِیزلَرنِی نَزدِینگِیزدَه یامان بُولگن نَرسَه نِی کوُرسَنگِیز،بوُ اوُنگه بِیرِیلگن بَیعَتدَن اوُزاقلَه شِیشِینگِیزگه وَ اوُندَن جُودا بُولِیشِینگِیزگه بائِث بوُلمَسلِیگِی کِیرَک:    مَنْ كَرِهَ مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا فَلْيَصْبِرْ عَلَيْهِ ، فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ خَرَجَ مِنَ السُّلْطَانِ شِبْرًا ، فَمَاتَ عَلَيْهِ إِلَّا مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً  [1]   حوُددِی شُو یِیردَه نِیمَه اوُچوُن حَسَن وَ حُسَین رَضِیَ الله عَنهُماگه اوُحشَه گن بوُیُوک کِیشِیلَر مُعاوِیَه دِیک شاهگه بَیعَت بِیرگنلِیکلَرِینِی توُشوُنِیب یِیتَه مِیز، اَصلِیدَه اِیسَه مُعاوِیَه نِی اوُزِی نَه عَلِیگه بَیعَت بِیرگن اِیدِی وَ نَه حَسَن اِبنِ عَلِیگه، بوُلِیب هَم اوُلَرنِی هَر اِیککاوِی مُسُلمانلَرنِی حَق خَلِیفَه سِی حِسابلَنگن وَ اوُ باغِی بوُلگن. بُو یِیردَه حَسَن وَ حُسَین رَضِیَ الله عَنهُما مُعاوِیَه نِی وَ اوُنِی اَطرافِیدَگِی مِینگلَب کِیشِیلَرنِی جِنایَتلَرِی بِیلَن اِیشلَرِی بوُلگن اِیمَس، بَلکِی اوُلَر اوُچُون اوُلَرنِینگ اوُزلَرِی توُغرِی یوُلدَه حَرَکَت قِیلِیشلَرِی مُهِم بوُلگن اِیدِی.

مَنَه بُو رِوایَتلَرنِی هَمَّه سِی جَماعَت مَوجُود بوُلگن وَ بُو جَماعَت واحِد اَمِیرگه اِیگه بوُلگن زَمانگه تِیگِیشلِیدوُر، اِیندِی اَگر شوُندَی جَماعَت وَ شوُندَی اَمِیر مَوجُود بوُلمَیدِیگن بوُلسَه وَ تَفَرُّق حاکِم بوُلِیب آلگن تَقدِیردَه، حُذَیفَه نِی رِوایَتِی بوُیِیچَه:    تَلْزَمُ جَمَاعَةَ الْمُسْلِمِينَ وَإِمَامَهُمْ قُلْتُ فَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ جَمَاعَةٌ وَلَا إِمَامٌ قَالَ فَاعْتَزِلْ تِلْكَ الْفِرَقَكُلَّهَا وَلَوْ أَنْ تَعَضَّ بِأَصْلِ شَجَرَةٍ حَتَّى يُدْرِكَكَ الْمَوْتُ وَأَنْتَ عَلَى ذَلِكَ.  [2] بوُندَی وَضِیعیَتدَه اِینگ یَحشِی تَنلاو بَرچَه تَرقاق فِرقَه لَردَن چِیتلَه نِیش بوُلِیشِی موُمکِین، عادَتدَه فِرقَه یِی ناجِیَه مَوجُودلِیگِی سَبَبلِی،  «لَا تَزَالُ طَائِفَةٌ مِنْ أُمَّتِي يُقَاتِلُونَ عَلَى الْحَقِّ ظَاهِرِينَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ”.»  [3] و « “لَنْ يَبْرَحَ هَذَا الدِّينُ قَائِمًا يُقَاتِلُ عَلَيْهِ عِصَابَةٌ مِنْ الْمُسْلِمِينَ حَتَّى تَقُومَ السَّاعَةُ» [4]  وَ سِکوُلارِیستلَرنِینگ مُسُلمانلَر اوُستِیگه یوُکلَب قوُیگن دائِمِی جَنگلَرِینِی بَرابَرِیدَه :   وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَکُمْ حَتَّي يَرُدُّوکُمْ عَنْ دينِکُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا(بقره/217)  مَنَه بوُندَی اوُرِین یِیر یوُزِیدَه شَخص فِرقَه یِی ناجِیَه تامانگه هِجرَت قِیلِیشگه قادِر بوُلمَیدِیگن وَ توُرلِی- هِیل فِرقَه لَرنِی آرَه سِیدَه قالِیب کِیتگن بَعضِی مَکانلَرگه گِینَه تِیگِیشلِی بوُلِیشِی موُمکِین. چوُنکِی سِکوُلارِیستلَر قِیامَت کوُنِیگه چَه بِیزلَر بِیلَن بِیرگه جَنگ قِیلِیشَه دِی، لِیکِن مُسُلمانلَرنِینگ طائِفَه سِی هَم قِیامَت کوُنِیگه چَه آشکارَه اوُلَرگه قَرشِی جَنگ قِیلِیشَه دِی وَ اوُلَرنِی هَمَّه تَنِیدِی وَ اوُلَر حَقنِی اوُستِیدَه بوُلِیشَه دِی.

نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی قوُلدَن بای بِیرِیلگه نِی سَبَبلِی وُجُودگه کِیلگن اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتلَرگه نِسبَتاً قَندَی مُناسَبَتدَه  بوُلِیش بارَه سِیدَه وَ رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمنِی رَوِیشلَرِیگه  بِنائاً آلِیب بارِیلَه دِیگن  مَنَه بُو حُکوُمَت قَیتَه دَن قوُلگه کِیرِیتِیلگوُنِیچَه،

«ثُمَّ تَكُونُ خِلَافَةٌ عَلَى مِنْهَاجِ النُّبُوَّةِ» اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتنِی مَوجوُدلِیگِیدَن چِیتلَه نِیب بوُلمَیدِیگن نَرسَه، شوُنِینگ اوُچُون هَم هَمَّه گه تَنِیش بوُلگن تَرِیخِی نَمُونَه لَرنِی مَعلوُم مِقداردَه کوُرِیب چِیقِیشِیمِیز لازِم بوُلَه دِی؛ بِیزلَرنِینگ بَعضِی بِیر مُواظَنَتسِیز، مِعزانسِیز، جاهِل بِرادَرلَرِیمِیز اوُزلَرِی وَ هَمراهلَرِی اوُچُون اوُیلَب تاپِیشگن وَ مُسُلمانلَرنِینگ دُشمَنلَرِی هَم اوُنِی یَنَدَه یایِیب تَرقَه تَیاتگن چِیکلاولَردَن وَ مُوَفَّقِیَتسِیزلِیککَه بائِث بوُلَه دِیگن تَنگلِیکدَن نااوُمِید بوُلِیشدَن، تَفَرُّقدَن اَلله بِیزلَرنِی آلِیب چِیقِیب کِیتِیشِینِی اوُمِید قِیلَه مِیز. اِنشاءَالله.

بِیزلَرنِینگ بَعضِی بِرادَرلَرِیمِیز اوُزلَرِینِینگ شَرِیعَتنِی مَقصَدلَریِدَن وَ هَدَفلَرِیدَن آگاه بوُلمَه گنلِیکلَرِی وَ مُسُلمانلَرنِی تَریِخِیدَن آگاه اِیمَسلِیکلَرِی سَبَبلِی، اوُزلَرِی اوُچُون اوُیلَب تاپِیشگن چِیکلاولَر بائِث، اوُزلَرِینِی فِکرلَش دائِرَه لَرِینِی نِهایَتدَه چِیگه رَه لَب، تار قِیلِیب آلِیشگن،باشقَه بِیر تاماندَن اِیسَه اوُلَر تَفَرُّقنِی یَنَدَه کوُپَه یِیشِیگه وَ اَهلِی قِبلَه نِی یَنَه کوُپراق سُوستلَه شِیشِیگه وَ مُسُلمانلَرنِی اوُرتَه سِیدَه نااوُمِیدلِیکنِی تَرقَه لِیشِیگه سَبَب بوُلِیشگن.

شُونِینگدِیک اَیتِیب اوُتِیلگه نِیدِیک، مَنَه بُو مُواظَنَتسِیز بِرادَرلَرنِینگ آچِیق خَطالَرِیدَن یَنَه بِیرِی، نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی قوُلَه شِیدَن سُونگ اِضطِرارِی حالَتدَه وُجُودگه کِیلگن اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتلَر بِیلَن قَندَی مُناسَبَتدَه بوُلِیشدوُر. بِیزلَرنِینگ مَنَه بُو مِعزانسِیز بِرادَرلَرِیمِیز، اِسلام تَرِیخِیدَگِی صالِح بُویُوک کِیشِیلَرگه قَرَمَه – قَرشِی رَوِیشدَه، نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی قوُلگه کِیرِیتگوُنلَرِیچَه اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتلَردَن بِیر فُرصَت صِیفَتِیدَه فایدَه لَه نِیشنِی اوُرنِیگه ،کِینَه وَ نَفرَت، هَمدَه عَدالَتنِی بِیر چِیتگه سوُرِیب قوُیِیش سَبَبلِی، بُو حُکوُمَتلَرگه نِسبَتاً بِیر تَحدِید، خَطَر دِیب قَرَشَه دِی وَ مُسُلمانلَرنِینگ دُشمَنلَرِی هَم دِین فُرُوشلَرنِی وَ اوُلَمایِی سُوء وَالرُّوَیبِضَه نِی توُرلِی- هِیل کَنَللَرِی آرقَه لِی بُو کِینَه نِی یَنَدَه کِینگیتِیرِیشَه دِی وَ نَتِیجَه دَه اِیسَه مَنَه بُو مُواظَنَتسِیز بِرادَرلَرِیمِیزنِی هاحلَه گن جایلَرِیگه تارتِیب آلِیب کِیتِیشَه دِی.

اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتلَرگه قَندَی مُناسَبَتدَه بوُلِیش بارَه سِیدَگِی بَحثِیمِیزنِی یَنَدَه توُشوُنَرلِیراق بوُلِیشِی اوُچُون بَرچَه مُسُلمان تَرِیخچِیلَرِی  وَ حَتَّی کافِرلَر بُو واقِیعَه لَرنِی صِحَتِی بارَسِیدَه شُبهَه  قِیلمَیدِیگن وَ بَرچَه تَرِیخچِیلَر اِتِّفاقلِی نَظَرگه اِیگه بوُلگن مِثاللَرنِی ذِکر قِیلِیب اوُتِیشنِی لازِم تاپدِیم. صَلاحِ الدِّین وَ مِصردَگِی اِسمائِلِیلَرنِی حُکوُمَتِی وَ آلِ بُویَه وَ عَبّاسِیلَر حَقِیدَه سوُز باشلَیمِیز وَ اَستَه – سِیکِینلِیک بِیلَن عُثمانِیلَرگه   یِیتِیب بارَه مِیز.

(دوامی بار…….)

---

[1] متفق علیه

[2] متفق علیه

[3] مسلم (1923)

[4] مسلم (1922)

مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.

شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.

(16- قیسم)

بِیزلَر اوُتگن تَرِیخ دَوامِیدَه اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکُومَتلَرنِینگ بَتتَرراغِینِی جوُدَه کوُپ اوُچرَتگنمِیز وَ حاضِردَه هَم اوُلَر مَوجُود. سِیزلَرگه بِیر نَمُونَه نِی تَعرِیفلَب بِیرسَم قِیزِیقَرلِی بوُلسَه کِیرَک:  نَقل قِیلِینِیشِیچَه، مَهدِی عَبّاسِینِی دَورِیدَه صَحرائِی بِیر کِیشِی پَیغَمبَرلِیکنِی اِدَّعا قِیلِیب چِیقَه دِی. اوُنِی اوُشلَب خَلِیفَه نِی آلدِیگه آلِیب کِیلِیشَه دِی. مَهدِی اَیتَه دِیکِی: سِین پَیغَمبَرمِیسَن؟ حَه ،- دِییدِی صَحرائِی کِیشِی. مَهدِی سوُرَیدِیکِی: کِیملَرگه جوُنَه تِیلدِینگ؟! شوُندَه اوُ کِیشِی جَواب بِیرَه دِیکِی: سِیزلَر مِینِی بِیرار کِیمسَه تامانگه جوُنَه تِیلِیشِیمگه قوُیدِینگلَرمِی؟ اِیرتَه لَب جوُنَه تِیلدِیم عَصردَه اِیسَه اوُشلَب آلِیب کِیلِیشدِی!

اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتلَر بوُندَی رَوِیشلَر بِیلَن جُودَه کوُپ مُنکَر اِیشلَرنِی آلدِینِی آلِیشگه قادِر. اَمّا سِکوُلارِیزم دِینِیگه وَ مَحَلِّی مُرتَدلَرگه اوُحشَه گن کافِر حُکوُمَتلَرچِی؟  اَگر سِیز خُدالِیکنِی اِدَّعا قِیلسَنگِیز هَم اوُلَرنِی اِیشِی یوُق، بَلکِی بَیان وَ عَقِیدَه آزادلِیگِی، شَخصِی آزادلِیکلَر وَ باشقَه لَر نامِی آستِیدَه سِیزلَرگه یوُل آچِیب بِیرِیشَه دِی. بِیر مُسُلمان کِیشِی اوُچُون قوُیِیدَگِی نَرسَه لَر نِهایَتدَه ضَرُور، اوُ قَیسِی سِیستِیمَه اوُنِی آلدِینگه آلِیب بارِیشِینِی وَ نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتگه، واحِد اوُمَّتگه،واحِد جَماعَتگه یَقِینلَشتِیرِیشِینِی وَ قَیسِینِیسِی اِیسَه اوُندَن اوُزاقلَشتِیرِیشِینِی یَحشِی بِیلِیشِی وَ تَشخِیص بِیرَه آلِیشِی کِیرَک.

مَنَه بُو اِضطِرارِی حالَتگه تِیگِیشلِی بوُلگن وَ مُسُلمانلَرنِینگ بِیردَملِیگِینِی مِخافِظَت قِیلَه دِیگن نوُقطَه لَردَن یَنَه بِیرِی، بَعضِی بِیر حالَتلَردَه ضَعِیف اَمّا صالِح اَمِیر وَ رَهبَر بِیلَن کوُچلِی، لِیکِن فاجِر اَمِیر وَ رَهبَرنِی اوُرتَه سِیدَه مُسُلمانلَر قَیسِینِیسِینِی حِمایَه قِیلِیش بارَه سِیدَه اوُیلَه نِیب  قالِیشَه دِی؟  اِمامِی اَحمَد اِبنِ حَنبَل رَحِمَهُ الله گه اوُحشَه گن کِیشِیلَر کوُچلِی، اَمّا فاجِر اَمِیرگه طَرَفدارلِیک قِیلِیشگه بوُیُورَه دِی وَ اَیتَه دِیلَرکِی: “اَمّا فاجِر کِیشِینِی قُوَّتِی مُسُلمانلَر اوُچُون وَ فاجِرلِیگِی اوُزِینِی نَفسِی اوُچُوندُور، صالِح کِیشِینِی ضَعِیفلِیگِی مُسُلمانلَر اوُچُون صالِحلِیگِی اِیسَه اوُزِینِی نَفسِی اوُچُوندِیر، دِیمَک فاجِر اَمّا کوُچلِی اَمِیر بِیلَن جَنگ قِیلِینَه دِی، پَیغَمبَرِیمِیز صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم مَرحَمَت قِیلَه دِیلَرکِی:  «وَإِنَّ اللَّهَ يُؤَيِّدُ هَذَا الدِّينَ بِالرَّجُلِ الْفَاجِر» [1] ” اَلله تَعالَی مَنَه بوُ دِینگه فاجِر کِیشِینِی واسِیطَه سِیدَه هَم نُصرَت بِیرَه دِی.” شُو یِیردَه عَبدُالله اِبنِ زُبَیر بِیلَن بَنِی اوُمَیَّه نِینگ کوُچلِی فاجِر حاکِمِینِی اوُرتَه سِیدَگِی جَنگدَه اوُ یِیردَه مَوجُود بوُلگن اَنَه اوُشَنچَه بُویوُک صَحابَه لَر، مُسُلمان جَمِیعیَتِینِینگ عُمُومِی مَنفَعَتِی سَبَبلِی، نِیمَه اوُچُون ضَعِیف صالِح عَبدُ الله اِبنِ زُبَیرنِی طَرَفِینِی آلِیشمَه گن اِیدِی، دِییِیشِیمِیز موُمکِین؟ چوُنکِی بوُ یِیردَه بَنِی اوُمَیَّه نِینگ کوُچلِی فاجِر حاکِمِینِی مَنفَعَتِی حوُددِی شُو اِضطِرارِی حالَتدَه عُمُوم مُسُلمانلَر فایدَه سِیگه ، اَمّا فاجِرلِیگِی اوُنِی اوُزِیگه یِیتَه دِی. 

اِضطِرارِی حالَتلَردَه اوُلَمالَر اِیشارَه قِیلگن یَنَه بِیر مَسَلَه شوُکِی، اَگر اِیککِی اَمِیر یا اِیککِی اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتنِی هَر اِیککاوِی بِیر هِیل سَطحدَه بوُلسَه وَ اوُلَرنِی اوُرتَه سِیدَه جَنگ صادِر بوُلسَه وَ اوُلَرنِی بِیرِی اِیککِینچِیسِینِی اوُستِیدَن کوُچ بِیلَن غالِب بوُلسَه، کوُچ وَ اَسلَحَه بِیلَن غالِب بوُلگه نِی مُسُلمانلَرنِی حاکِمِی وَ اَمِیرِی بوُلِیشگه حَقلِی وَ اوُنگه قَرشِی جَنگ قِیلِیش توُغرِی دِیب حِسابلَنمَیدِی.

حَه، اَگر هَر اِیککاوِینِی کَیفِیَتِی بِیر هِیل بوُلسَه، بِیز قُدرَت وَ اَسلَحَه بِیلَن حاکِمِیَتنِی قوُلگه کِیرِیتگه نِی حاکِم بوُلَه دِی، دِییمِیز، باشقَه شَخص قِیام قِیلگن تَقدِیردَه هَم اوُندَن کوُرَه یَحشِیراق بوُلَه آلمَیدِی، چوُنکِی اوُلَرنِی هَر اِیککاوِی هَم بِیر هِیل سَطحدَه جایلَشگن، شوُنِینگ اوُچوُن هَم اوُنگه قَرشِی باشقَه سِینِی قِیام قِیلِیشِی ناتوُغرِی سَنَلَه دِی، اَگر بِیر هِیل بوُلگن بِیر قَنچَه گوُرُوهلَرنِی اوُرتَه سِیدَه جَنگ وُجُودگه کِیلَه دِیگن بُولسَه – اوُرتَه دَه مُسُلمانلَرنِی قانِی بِیکارگه توُکِیلِیشِینِی، تَفَرُّق مُصِیبَتِینِی وَ اِیچکِی جَنگلَرنِی آلدِینِی آلِیش اوُچُون – هَمَّه نِی اوُستِیدَن کوُچ وَ اَسلَحَه یاردَمِیدَه قُدرَتنِی قوُلگه کِیرِیتگه نِی وَ تَرتِیبنِی بَرقَرار قِیلگه نِی حاکِمِیَتگه اِیگه بوُلَه دِی وَ اوُ باشقَه لَردَن یَحشِیراق حِسابلَه نَه دِی، چُونکِی باشقَه لَرنِی کَیفِیَتِی هَم اوُ بِیلَن بِیر هِیل سَطحدَه، بُولِیب هَم قالگنلَرِی اوُندَن مَغلوُب بوُلِیشدِی؛ شوُ سَبَبلِی هَم مَنَه بُو حاکِمگه قَرشِی جَنگنِی وَ اوُنِی اوُرنِیگه باشقَه سِینِی کِیلتِیرِیشنِی حِمایَه قِیلَه آلمَیمِیز.

  اِبنِ حَجَر عَسقَلانِی رَحِمَهُ الله فَتحُ البارِیدَه اَیتَه دِیکِی: “فُقَها مُتَغَلِّی سُلطانگه اِیرگه شِیش ( غَلَبَه وَ قِیلِیچ بِیلَن سُلطان بوُلگن کِیشِی) وَ اوُ بِیلَن بِیرگه جِهاد قِیلِیش وَ اوُنگه اِطاعَت قِیلِیش، اوُنگه قَرشِی چِیقِیشدَن کوُرَه یَحشِیراقدوُر؛ زِیرا بوُندَن باشقَه اِیشنِی قِیلِینسَه قان توُکِیلِیشِیگه وَ فِتنَه گه سَبَب بوُلَه دِی.” [2]

اِمامِ اَحمَد اِبنِ حَنبَل رَحمَةُ الله عَلَیهِ اَیتَه دِیکِی: : اَگر بِیر کِیشِی قِیلِیچ بِیلَن (کوُچ وَ قُدرَت بِیلَن) غَلَبَه قِیلگن وَ خَلِیفَه بوُلسَه وَ اَمِیرَ المُؤمِنِین دِیب ناملَنسَه، اَلله گه اِیمان کِیلتِیرگن هَر قَندَی کِیشِی اَنَه اوُشَه اَمِیرَ المُؤمِنِیننِی ( اَگرچِی قِیلِیچ بِیلَن اَمِیرَ المُؤمِنِین بوُلگن بوُلسَه هَم) – عادِل یا سِیتَمکار بوُلِیشِیدَن قَطعِی نَظَر- تَن آلمَسدَن بوُ دُنیادَن اوُتِیب کِیتِیشِی حَلال اِیمَس. [3]

اِمامِی حَنبَلنِی سوُزِی آرقَه لِی رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمنِی حَدِیثلَرِینِی یَنَدَه یَحشِیراق توُشوُنِیب یِیتِیشِیمِیز موُمکِین، اوُ کِیشِی مَرحَمَت قِیلگنلَرکِی:  «مَنْ مَاتَ لا بَيْعَةَ عَلَيْهِ مَاتَ مَوْتَةَ جَاهِلِيَّةٍ » [4] یا «مَنْ خَلَعَ يَدًا مِنْ طَاعَةٍ لَقِيَ اللَّهَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لا حُجَّةَ لَهُ “. قَالَ:” وَمَنْ مَاتَ وَلَيْسَ فِي عُنُقِهِ بَيْعَةٌ مَاتَ مَيْتَةً جَاهِلِيَّةً» . [5] بوُیسِینِیشدَن قوُلِینِی تارتگن کِیمسَه ( یَعنِی اوُزِینِی بَیعَتِینِی بوُزگن) قِیامَت کوُنِی خُداوَندگه رُوبَرُو بوُلگن پَیتِیدَه؛ عَمَلِیگه دَلِیل کِیلتِیرَه آلمَیدِی وَ شُونِینگدِیک بَیعَت قِیلمَه گن حالِیدَه اوُلگن کِیمسَه؛ جاهِلِیَت اوُلِیمِی بِیلَن اوُلِیبدِی.

(دوامی بار…….)

---

[1] (سنن دارمی ـ باب : «ان الله يؤيد هذا الدين بالرجل الفاجر» ـ صحفه ۳۱۴ ـ شماره ۲۵۱۷ 

[2] شرح النووى جلد ۱۲ ص۲۲۹

[3] اصول السنه-امام احمد- المعتمدا في أصول الدين ص ۲۳۸- الأحكام السلطانية لأبي يعلى صفحه۲۰ -طبقات الحنابلة لأبي‌يعلى (جلد ۱ ص ۲۴۱-۲۴۶)- في اعتقاد أهل السنة- اللالكائي جلد۱ صفحه۱۶۰

[4] مسلم في صحيحه (1851)

[5] رواه مسلم

مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.

شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.

(15- قیسم)

بُو شَخص اوُزِینِی نَفسِیگه ضَرَر یِیتکَه زَه دِی وَ اوُنِی فاجِرلِیگِی هَم اوُزِیگه یا گوُرُوهِیگه وَ حِزبِیگه یا مَذهَبِیگه یِیتَه دِی، باشقَه مُسُلمانلَرنِی اوُستِیگه یوُکلَنمَیدِی، مَنَه بوُ اِیشلَرنِی ضَرَرِی بِیر فاجِرراق اَمِیر یاکِی تَشقِی آشکار کافِر وَ مُرتَدلَر مُسُلمانلَرگه یِیتکَه زِیشِی موُمکِین بوُلگن ضَرَردَن کوُرَه جوُدَه هَم کَمراق حِسابلَه نَه دِی، مَنَه بُو ضَرُورَت حالَتِیدَه بوُ شَخصنِی یا بُو قَومنِی اوُرنِیگه قوُیسَه بوُلَه دِیگن صالِح اوُرِینباسَر هَم مَوجُود بوُلمَسلِیگِی موُمکِین. مَنَه بوُ فاجِر شَخصگه یا گوُرُوهگه وَ حِزبگه وَ قَومگه وَ فاجِر مَذهَبگه صَبر- طاقَت قِیلِینِیشِینِی دَلِیلِی شوُکِی، اوُنِی فَسادِی اوُنِی اوُزِیدَن کوُرَه فاجِرراق کِیمسَه دَن یا آشکار کافِردَن،مُرتَدلَردَن کوُرَه مُسُلمانلَر اوُچُون کَمراقدوُر،اوُنگه صَبر- طاقَت قِیلِیشنِی نَتِیجَه سِیدَه کَتتَه راق فَسادنِی دَفع قِیلِینَه دِی.

اَیندِی مَنَه بُو فاجِر شَخص یا قَوم یا حِزب یا دَولَت اوُلَرنِینگ هَمزَبانِی بوُلَه دِیمِی یا مَذهَبداشِیمِی یا یوُقمِی، بوُنِی فَرقِی یوُق، بُو یِیردَگِی اِینگ مُهِم نَرسَه، اوُ فاجِر بوُلسَه هَم مُسُلمان، اوُنِی نَجادِینِی یا اوُنِی مَذهَبِینِی بِیزلَرگه فَرقِی یُوق. چُونکِی بَعضِیلَر اِضطِرارِی حالَتدَه اوُزِینِی مَذهَبِیدَگِی فاجِر کِیشِیگه صَبر- طاقَت قِیلِیشَه دِی، اَمّا باشقَه مَذهَبنِیکِیگه طاقَت قِیلِیشمَیدِی.

  حَتَّی بَعضِی بِرادَرلَرِیمِیز مَنَه بوُندَی اِضطِرارِی حالَتدَه،اَنَه اوُشَنچَه مُسُلمانلَرنِینگ دِیارلَرِی نَصرانِی وَ تَشقِی سِکوُلار کافِرلَر، یَهُودلَر، مَحَلِّی مُرتَدلَر تامانِیدَن اِیشغال قِیلِینگه نِیگه قَرَمَسدَن، اوُزلَرِی وُجُودگه کِیلتِیرگن بَهانَه لَر بِیلَن، مَثَلاً صَفلَرنِی گوُناهکاردَن،فاجِرلَردَن، فِکرِی وَ رَفتارِی بوُلغَنگن کِیمسَه لَردَن حالِی بوُلِیشلِیگِی، صَفنِی پاک بوُلِیشِی وَ باشقَه لَر سَبَبلِی مُسُلمانلَرنِی  حِمایَه قِیلِیشمَیدِی وَ مُتَّحِد دُشمَنگه قَرشِی مُسُلمانلَرنِینگ مُتَّحِد جِبهَه سِیدَه اِیشتِراک اِیتِیشمَیدِی، مَنَه بوُنِی اوُزِی هَم باشقَه بِیر قالِیبدَگِی، شَکلدَگِی فِکرِی بوُلغَه نِیشدوُر.

رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمنِی حَدِیثلَرِیگه کوُرَه رَوشَن بُولگن نَرسَه شوُکِی، مَنَه بُو اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتلَر هَم کَتتَه صُورَتدَه اِیککِی دَستَه گه  «مُلْكًا عَاضًّا» و «مُلْكًا جَبْرِيّاً» گه تَقسِیم بوُلِیشَه دِی. مَنَه بُو اِیککِی نَوعنِی  هَر بِیرِی هَم اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی مَقصَدلَرگه وَ هَدَفلَرگه یَقِینراق یا اوُزاقراق بوُلِیشِیگه قَرَب اوُزِینِی اِیچِیدَه توُرلِی- هِیل دَستَه لَرگه وَ هِیلمَه – هِیل کَیفِیَتلَرگه تَقسِیم بوُلَه دِی. بِیرِینِی ظُلمِی کوُپراق وَ باشقَه سِینِیکِی کَمراق، بِیرِی اِصرَافکار وَ باشقَه سِی اِیسَه اوُندَن اِیمَس، بِیرِینِی کَیفِیَتِی یَحشِیراق وَ باشقَه سِینِیکِی اوُندَن بَتتَرراق، بِیرِینِی حالِصلِیگِی کوُپراق وَ باشقَه سِینِیکِی اِیسَه کَمراق، حُلاصَه قِیلِیب اَیتگندَه اوُلَرنِی هَر بِیرِینِی نُقصانِی بار وَ اوُلَر یَنَه قَیتَه دَن نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتگه اَیلَنمَه گوُنلَرِیچَه اوُلَردَگِی نُقصانلَر، عَیبلَر بَرتَرَف بوُلمَیدِی.

شُو سَبَبلِی هَم دوُچ کِیلگن مَنَه بوُندَی اِضطِرارِی حالَتدَه بُو سُلطانلَرنِینگ، شاهلَرنِینگ مُنکَر اِیشلَرِیگه صَبر قِیلِیش کِیرَک بوُلَه دِی: مَنْ كَرِهَ مِنْ أَمِيرِهِ شَيْئًا (و فی روایه : من رَأَي من أَمِيرِهِ شيئا يَكْرَهُهُ) فَلْيَصْبِرْ عَلَيْهِ، فَإِنَّهُ لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ النَّاسِ خَرَجَ مِنَ السُّلْطَانِ شِبْرًا، فَمَاتَ عَلَيْهِ إِلَّا مَاتَ مِيتَةً جَاهِلِيَّةً[1]  بِیر کِیشِی اَگر حاکِمِینِی یامان کوُرسَه یا اوُندَه اوُزِی یامان کوُرگن نَرسَه نِی کوُرسَه، اوُنگه صَبر- طاقَت قیلیشی کیرک. هَر قَندَی کِیشِی اوُزِینِی سُلطانِیدَن بِیر قَرِیچ اوُزاقلَشسَه، جاهِیلِیَت اوُلِیمِیدَه دُنیادَن کِیتِیبدِی. شوُ نَرسَه اَنِیقکِی، مَنَه بوُ حاکِم بِیلَن بِیر دَستوُرخاندَه بوُلگنلِیگِی یا اوُنِی حوُنِیک صِیفَتلَرِیگه راضِی بوُلگنلِیگِی اوُچُون اوُنگه صَبر- طاقَت قِیلِینمَیدِی، بَلکِی بوُ بِیزلَرنِینگ اِضطِرارِی حالَتگه توُشِیب قالگنلِیگِیمِیز وَ بوُندَن کوُرَه یَحشِیراق بَدَلگه اِیگه اِیمَسلِیگِیمِیز سَبَبلِی، مَنَه بُو بَدَلدَن یَحشِیراغِینِی قوُلگه کِیرِیتمَگوُنِیمِیزچه صَبر- طاقَت قِیلَه مِیز وَ وَضِیعیَتنِی بوُندَندَه بَتتَرراق وَ فاسِدراق قِیلمَیمِیز.

 اَنَه اوُشَه دَورگه یِیتگوُنِیمِیزگه قَدَر بِیزلَر شوُنِی اَیتَه آلَه مِیزکِی، عُمَر اِبنِ عَبدُالعَزِیزنِی حُکوُمَتِی  مَنَه بُو طَرَفلَر بوُیِیچَه مَعمُون عَبّاسِینِی حُکوُمَتِیدَن یَحشِیراق وَ عُمَر اِبنِ عَبدُالعَزِیزنِی حُکوُمَتِی مَنَه بُو زَمِینَه بوُیِیچَه یوُقارِیراق دَرَجَه دَه توُرَه دِی وَ مَعمُوننِی حُکوُمَتِی اِیسَه بُو زَمِینَه دَه بَتتَرراق دَرَجَه دَه جایلَشگن.

بِیر مُسُلمان کِیشِینِینگ اَصلِی مَقصَدِی مَنَه بُو اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتلَر رَوِیشِیدَن اوُتِیب یَنَه قَیتَه دَن نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتگه اَیلَه نِیش وَ بوُ اِضطِرارِی حالَتدَن چِیقِیب کِیتیِشدوُر، اَمّا اَگر اِیککِیتَه اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتدَن بِیرِینِی تَنلَشگه وَ اوُلَردَن بِیرِینِی حِمایَه قِیلِیشگه مَجبُور بوُلِیب قالسَک،حَقگه وَ اَلله نِی  شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرگه وَ نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتگه یَقِینراغِینِی حِمایَه قِیلَه مِیز. بِیز کَیفِیَتِی یَحشِیراغِینِی وَ بِیزلَرنِی آلدِینگه آلِیب بارَه دِیگه نِینِی وَ نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتگه یَقِینراغِینِی حِمایَه قِیلَه مِیز، کَیفِیَتِی بَتتَرراغِینِی وَ بِیزلَرنِی آرقَه گه تارتَه دِیگه نِینِی وَ بِیزلَرنِی نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتدَن اوسزاغلَشتِیرَه دِیگه نِیدَن چِیتلَه نَه مِیز.

 مَنَه بوُندَی حالَتدَه اَگر اِیککِیتَه اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتنِی اوُرتَه سِیدَه ” حُکوُمَتنِی کَیفِیَتِی” بوُیِیچَه جَنگ صادِر بُولسَه، بِیزلَرنِی آرقَه گه تارتَه دِیگه نِی وَ نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتگه تامان حَرَکَتِیمِیزگه مانِع بوُلَه دِیگه نِی اَهلِی بَغِی حِسابلَه نَه دِی. 

وَإِن طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا ۖ فَإِن بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَىٰ فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّىٰ تَفِيءَ إِلَىٰ أَمْرِ اللَّهِ ۚ فَإِن فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا ۖ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ(حجرات/9)       ( اَی مُؤمِنلَر)، اَگر مُؤمِنلَردَن بوُلگن اِیککِی طائِفَه (بِیر- بِیرلَرِی بِیلَن) اوُرُوشِیب قالسَه لَر دَرحال اوُلَرنِینگ اوُرتَه سِینِی اوُنگلَب قوُیِینگلَر! اِیندِی اَگر اوُلَردَن بِیراوِی اِیککِینچِیسِینِینگ اوُستِیگه تَجاوُز قِیلسَه، بَس تا (تَجاوُزکار طائِفَه) اَلله نِینگ اَمرِیگه قَیتگوُنِیچَه سِیزلَر تَجاوُز قِیلگن (طائِفَه) بِیلَن اوُرُوشِینگلَر! اِیندِی اَگر اوُ (طائِفَه تَجاوُزکارلِیکدَن) قَیتسَه، سِیزلَر دَرحال اوُلَرنِینگ اوُرتَه سِینِی عَدالَت بِیلَن اوُنگلَب قوُیِینگلَر. (مُدام) عَدالَت قِیلِینگلَر! زِیرا اَلله عَدالَت قِیلگوُچِیلَرنِی سوُیوُر.

(دوامی بار…….)

---

[1] متفق علیه

مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.

شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.

(14-قیسم)

 حاضِرگِی پَیتدَه اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرنِی کامِل وَ شَرعِی شَکلدَه اِجرا قِیلَه دِیگن وَ اوُزِینِی وَظِیفَه لَرِینِی کامِل شَکلدَه بَجَرَه آلَه دِیگن نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَت قوُلدَن بای بِیرِیلگن وَ اوُنِی اوُرنِیگه مَنَه بُو اِضطِرارِی حالَتدَه مُسُلمانلَر اوُزِینِینگ بوُتوُن عَیب وَ نوُقصانلَرِی بِیلَن بُو وَظِیفَه لَرنِی بَجَرَه دِیگن وَ اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرنِی هَر مِعزانگه کوُرَه اِجرا قِیلَه دِیگن وَ اوُنِی تَعطِیل قِیلِیب تَشلَب قوُیمَیدِیگن بِیمار بِیر بَدَنگه وَ اِسلامِی بَدَل حُکوُمَتگه اِیگه حالاص.

 دِیمَک مُسُلمانلَر مَنَه شوُ بِیمار وَ نوُقصانلِی وَ گاهِیدَه بوُلغَنگن بَدَن بِیلَن توُلِیق سَلامَتلِیگِینِی قوُلگه کِیرِیتگوُنِیچَه، فَقَط مَنَه شوُ بِیمار بَدَننِی کَنَلِی آرقَه لِی بَجَرَه آلَه دِیگن عِبادَتلَرنِی تَعطِیل قِیلِیب تَشلَب قوُیمَسلِیکلَرِی کِیرَک. چوُنکِی حوُددِی عُمَر اِبنِ خَطّاب وَ عُثمان اِبنِ عَفّان رَضِیَ الله عَنهُما اَیتگنلَرِیدِیک بوُلِیشِیگه اوُلَرنِینگ اِشانچلَرِی کامِلدوُر:   « إنَّ اللهَ یَزَعُ بالسُّلطان ما لا یَزَعُ بالقرآن»  خُداوَند حُکوُمَت قُدرَتِی آرقَه لِی قُرآن بِیلَن هَم عَمَلگه آشِیرِیب بوُلمَیدِیگن اِیشنِی عَمَلگه آشِیرَه دِی. 

 قُرآندَگِی دَلِیللَر وَ رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمنِی مِینگلَب حَدِیثلَرِی وَ مِینگلَب فِقهِی کِتابلَر هَم، سِکوُلارِیستلَرنِینگ ذاتِیدَه مَوجُود بوُلگن مُسُلمانلَرنِی اوُستِیگه یوُکلَنگن جَنگنِی آلدِینِی آلَه آلمَیدِی، اَلله تَعالَی مَرحَمَت قِیلَه دِیکِی: وَلَا يَزَالُونَيُقَاتِلُونَكُمْحَتَّىٰيَرُدُّوكُمْعَن دِينِكُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا (بقره/217) مَنَه بُو شَرعِی مَنبَعلَرنِی هَمَّه سِی تَنها صُورَتدَه کافِرلَرنِی، مُرتَدلَرنِی دَفع قِیلِیشگه وَ مُنافِقلَرنِی،سِکوُلارزَدَه لَرنِی نَظارَت قِیلِیشگه قادِر بوُلمَیدِی وَ حَتَّی مَنَه بُو شَرعِی مَنبَعلَرنِی هَمَّه سِی تَنها حالدَه نَصِیحَت وَ پَند بِیلَن جَمِیعیَتدَه   «أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَآَمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ» نِی پِیادَه قِیلِیشگه قادِر اِیمَس، بُو اِیش عَمَلگه آشمَه گچ اِیسَه   «فَلْيَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَيْتِ» اوُچُون کِیرَکلِی شَرائِط هَم اَلله نِی بَندَه لَرِیگه مُهَیّا بوُلمَیدِی، مَنَه بُو شَرعِی مَنبَع لَرنِی هَمَّه سِی حَتَّی بَعضِی اوُرِینلَردَه تَفَرُّقنِی یوُقاتِیشگه قادِر اِیمَس، یا حَتَّی اوُنِی کَمرَنگ هَم قِیلَه آلمَیدِی، یاکِی اِیمانِی ضَعِیف بوُلگن بِیر اوُغرِینِی یا قاتِیلنِی یا زِناکارنِی یا شَرابخوُرنِی یا قَراقچِینِی آلدِینِی آلِیشگه قادِر بوُلمَیدِی، چوُنکِی اوُلَر اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قَطعِی قانوُنلَردَن وَ رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلّمنِینگ رَوشَن وَ کوُچلِی سُنَّتلَرِیدَن وَ اِسلام اوُلَمالَرِینِینگ مِینگلَب جِیلدنِی تَشکِیل قِیلَه دِیگن اَنَه اوُشَنچَه فِقه کِتابلَرِیدَن، هَمدَه کوُچلِی وَ مَحکَم تَفسِیرلَرِیدَن اِیمَس، فَقَط مَخلوُقاتلَرنِی قُدرَتِیدَن،کوُچِیدَن قوُرقِیشَه دِی.

 رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم اِینگ حَکِیم وَ اِینگ عَقللِی وَ اِینگ عادِل وَ اِینگ مُناسِب شَخص بوُلگنلَر، اوُ کِیشِی حَقِیدَه اَلله تَعالَی مَرحَمَت قِیلگنکِی:  وَإِنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ (قلم /4) اوُ کِیشِینِینگ اَهلِی عائِلَه لَرِی اوُمُّ المُؤمِنِین عائِشَه رَضِیَ الله عَنهادَن رَسُول الله نِینگ اَخلاقلَرِی وَ رَفتارلَرِی حَقِیدَه سوُرَشگن پَیتِیدَه جَواب بِیرَه دِیلَرکِی:  “كَانَ خُلُقُهُ الْقُرْآنَ[1]  ” اَمّا شوُندَی بوُیُوک شَخصِیَت اِیگه سِی هَم قُرَیشنِی سِکوُلار کافِرلَرِینِی وَ مَدِینَه دَگِی یَهُودِی کافِرلَرِینِی وَ نَجراندَگِی نَصرانِیلَرنِی وَ اِیچکِی مُنافِقلَرنِی قَرشِیسِیدَه شَرِیعَت هَدَفلَرِی وَ مَقصَدلَرِینِی تَعمِینلَش بوُیِیچَه قُرآن، نَصِیحَت، مَعرُوضَه آرقَه لِی اِیشلَرِینِی اِیلگه رِی سِیلجِیتَه آلمَه دِیلَر وَ هِجرَت قِیلِیشگه، جَنگ قِیلِیشگه، اِعدادگه وَ حُدُودلَرنِی هَم حُکوُمَت قُدرَتِینِی کَنَلِی آرقَه لِی اِجرا قِیلِیشگه مَجبُور بوُلدِیلَر. 

 شُو یِیردَه یَنَه عُمَر وَ عُثمان رَضِیَ الله عَنهُمانِی سوُزلَرِیگه قَیتَه مِیز: «إنَّ اللهَ یَزَعُ بالسُّلطان ما لا یَزَعُ بالقرآن» خُداوَند حُکوُمَت قُدرَتِی آرقَه لِی قُرآن بِیلَن هَم عَمَلگه آشِیرِیب بوُلمَیدِیگن اِیشنِی عَمَلگه آشِیرَه دِی. نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی بِیمار بوُلگنلِیگِی اوُچُون فَقَطگِینَه شُو بِیمار بَدَننِی کَنَلِی آرقَه لِی بَجَرسَه بُولَه دِیگن اَنَه اوُشَنچَه واجِباتلَردَن  قوُلِیمِیزنِی تارتِیب، بُو واجِباتلَرنِی هَمَّه سِینِی تَرک قِیلِیب قوُیَه آلَه مِیزمِی؟ اَلبَتَّه یوُق.

مَنَه بُو بِیمار بَدَننِی اوُزِیگه خاص بوُلگن فَرضلَرنِی وَعِبادَتلَرنِی بَجَه رِیشِیگه عَلاقَه دار بوُلگن اِضطِرارِی حالَتلَردَه عَمَل قِیلِیش اوُچُون مُسُلمانلَر قائِدَه لَرنِی وُجُودگه کِیلتِیرِیشگن. بوُنگه  «دفع أعظم المفسدتین باحتمال أدناهما» قائِدَه سِی مِثال بوُلَه آلَه دِی، بُو قائِدَه بُویِیچَه فاجِر رَهبَر وَ اَمِیرنِی قوُل آستِیدَه جَنگ قِیلِیش جائِز حِسابلَه نَه دِی. مَخصُوصاً اِیشغالگر کافِر دُشمَننِی دَفع قِیلِیش اوُچُون، چوُنکِی بُو اَلله گه اِیمان کِیلتِیرِیشدَن سوُنگ باشقَه فَرضلَردَن مُقَدَّمراق توُرَه دِی، حَتَّی باشقَه فَرضلَرنِی اوُزِینِینگ تَأثِیرِیگه آلِیشگه قادِر.

مَنَه بوُندَی حالَتدَه یا نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی اوُرنِیدَگِی مَنَه بُو اِسلامِی بِیمار حُکوُمَتدَن اوُزاقلَه شَه مِیز وَ اوُندَن فایدَه لَنمَیمِیز، نَتِیجَه دَه اَنَه اوُشَنچَه فَسادلَرگه دوُچار بوُلَه مِیز وَ حَتَّی کافِرلَر وَ فاجِر شَخصلَرنِی حُکمرانلِیگِی اوُچُون شَرائِطنِی مُهَیّا قِیلَه مِیز، اَلبَتَّه بُونِی مُسُلمانلَرنِی دِینِیگه وَ دُنیاسِیگه ضَرَرِی کَتتَه راقدوُر. یاکِی بوُلمَه سَم مَنَه بوُ اِسلامِی بِیمار حُکوُمَتدَن وَ فاجِر اَمِیردَن اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَرنِی اَکثَرِینِی تَطبِیق قِیلِیش وَ اِسلامِی فاجِرراق بوُلگن اَمِیرنِی دَفع قِیلِیش وَ تَشقِی کافِرلَرنِی، مُنافِقلَرنِی، اِیچکِی غوُلّاتلَرنِی دَفع قِیلِیش وَ کافِرلَرنِینگ قوُل آستِیدَگِی دِیارلَرنِی آزاد قِیلِیش اوُچُون فایدَه لَه نَه مِیز، حَسَن اِبنِ عَلِینِی زَمانِیدَن باشلَب عُثمانِیلَرنِی دَورِیگه چَه دَوام اِیتگن فَتحلَرنِی هَمَّه سِی مَنَه شُو اَساسگه کوُرَه عَمَلگه آشِیرِیلگن.

رَسُول الله صَلّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم مَرحَمَت قِیلگن پَیتلَرِیدَه:    وَإِنَّ اللَّهَ لَيُؤَيِّدُ هَذَا الدِّينَ بِالرَّجُلِ الْفَاجِر. [2].  إنَّ الله يؤَيِّدُ الدِّينَ بِأَقْوَامٍ لا خَلاقَ لَهُمْ [3] یَعنِی اَلله تَعالَی مَنَه بُو دِینگه فاجِر شَخصلَر یا هِیچ قَندَی اوُخرَوِی اَجرگه وَ یَحشِیلِیککَه اِیگه بُولمَیدِیگن قَوملَر وَ گوُرُوهلَر واسِیطَه سِیدَه یاردَم بِیرَه دِی وَ اوُنِی غالِب قِیلَه دِی. مَنَه بُو حالَتدَه مُسُلمان فاجِر رَهبَرنِی اوُزِی ضَرَر قِیلَه دِی، اوُنِی فاجِرلِیگِی اوُزِیگه قَیتَه دِی وَ یَحشِیلِیگِی مُسُلمانلَرگه یِیتَه دِی    .

(دوامی بار……..)

---

[1] البخاري، مسلم، الترمذي، النسائي، أبي داود، ابن ماجة، مالك، الدارمي، أحمد

[2] متفق علیه

[3] أخرجه أحمد (5/45) ، والطبرانى/ أخرجه الإسماعيلى (( معجم شيوخه ))(1/406) ، والطبرانى (( الأوسط ))(1948) و (( الصغير ))(132) ، والضياء (( المختارة ))(5/231// 1863) أخرجه النسائى (( الكبرى ))(5/279/8885) ، وابن حبان (4517) ، وابن حزم (( المحلى ))(11/113) ، والضياء (( الأحاديث المختارة ))(6/234/2251

مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.

شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.

(13-قیسم)

مَنَه بُو حالَتدَه کوُرِینِیب توُرگه نِیدِیک، مُسُلمانلَر اوُزلَرِیدَگِی اوُزگه رِیش سَبَبلِی نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی قوُلدَن بای بِیرِیشگه شَرائِطنِی مُهَیّا قِیلِیشگن وَ نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَت شاهِیگرلِیک وَ مُلوُکِیَت حُکوُمَتِیگه اَیلَه نِیب قالدِی، حاضِرگِی کوُنگه چَه بِیزلَر بُو حُکوُمَتلَرنِی کَتتَه وَ کِیچِیک شَکللَرِیگه گوُواه بُولِیب کِیلیَپمِیز. اَلله تَعالَی مَرحَمَت قِیلَه دِیکِی: وَاتَّقُواْ فِتْنَةً لاَّ تُصِیبَنَّ الَّذِینَ ظَلَمُواْ مِنکُمْ خَآصَّةً وَاعْلَمُواْ أَنَّ اللّهَ شَدِیدُ الْعِقَابِ (انفال/25)  هَمدَه سِیزلَردَن فَقَط ظالِم کِیمسَه لَرنِینگ اوُزِیگه گِینَه یِیتمَی ( بَلکِی بَرچَه گه یِیتَه دِیگن ) بَلادَن سَقلَه نِینگِیز! وَ بِیلِینگِیزکِی، اَلبَتَّه اَلله نِینگ عَذابِی قَتتِیقدِیر. رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم مَرحَمَت قِیلَه دِیلَرکِی:     « لتُنْقَضَنَّ عُرَى الْإِسْلَامِ ،عُرْوَةً عُرْوَةً , فَكُلَّمَا انْتَقَضَتْ عُرْوَةٌ، تَشَبَّثَ النَّاسُ بِالَّتِي تَلِيهَا ، وَأَوَّلُهُنّ نَقْضًا الْحُكْمُ، وَآخِرُهُنَّ الصَّلَاةُ»  اِسلام دَستَه لَرِی بِیرمَه – بِیر سِیندِیرِیلَه دِی، بُو دَستَه لَردَن بِیرِی نابوُد بوُلگن پَیتِیدَه آدَملَر اوُنگه یَقِینراق بوُلگه نِیگه چَنگ سالِیشَه دِی، اوُلَرنِینگ اَوَّلِی حُکم وَ آخِیرگِیسِی نَمازدوُر. یَعنِی نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی کَنَلِی  آرقَه لِی حُکمنِی سِیندِیرِیلگندَن سُونگ آدَملَر اوُنگه یَقِینراق بُولگن نَرسَه گه چَنگ سالِیشدِی. اوُ زَماندَه مُسُلمانلَر بَنِی اوُمَیَّه شاهِیگرلِیگِیگه اَساسلَنگن حُکوُمَتگه چَنگ سالِیشدِی وَ اَستَه – سِیکِینلِیک بِیلَن باشقَه دَستَه لَر سِیندِیرِیلدِی، تائِنکِی بِیزلَر زَمانِیمِیزگه یِیتِیب کِیلدِی، اَلبَتَّه اوُشَه زَماندَه باشلَب بِیرِیلگن فِتنَه لَر هَلِی – هَنوُز بِیزلَرگه چَه یِیتِیب کِیلگن، بوُلِیب هَم شِددَتلِیراق صُورَتدَه دَوام اِیتیَپگن.

هَر قَندَی حالَتدَه هَم، بَنِی اوُمَیَّه نِینگ مُلوُکِیَت وَ شاهِیگرلِیک حُکوُمَتِی اِضطِرارِی حالَتدَه  قَبوُل قِیلِیندِی، مَنَه بُو اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتدَه  «الضرورات تبيح المحظورات» حُکمِی بُویِیچَه جوُدَه کوُپ اَصحابلَر مَوجُود بُولِیشگن، اوُلَر بَتتَردَن پَرهِیز قِیلِیش وَ شَرعِی واجِبنِی بَجَه رِیش اوُچُون هَم بُو حُکوُمَتگه بَیعَت بِیرِیشگن. نِیمَه اوُچُون واجِب؟ چُونکِی باشقَه واجِبلَرنِی مَنَه شُو حُکوُمَت آرقَه لِی بَجَه رِیلَردِی وَ اَگر بُو حُکوُمَت بوُلمَیدِیگن بُولسَه باشقَه واجِبلَرنِی بَجَه رِیب بوُلمَس اِیدِی.  مَا لاَ يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلاَّ بِهِ؛ فَهُوَ وَاجِبٌ.

بِیز ضَرُورَت حالَتِیدَه حَلال وَ پاکِیزَه آذوُقَه نِی قوُلدَن بای بِیرگن وَ باشقَه آذوُقَه گه اِیگه بوُلمَه گن پَیتِیمِیزدَه، جانِیمِیزنِی سَقلَب قالِیش اوُچُون اوُلگن حَیوانلَرنِی گوُشتِی یاکِی نَهِی قِیلِینگن نَرسَه لَردَن فایدَه لَه نَه مِیز، بُو یِیردَه اوُلگن حَیوانلَرنِی گوُشتِینِی اِستِعمال قِیلِیش یَنَه قَیتَه دَن پاکِیزَه وَ حَلال طَعامنِی قوُلگه کِیرِیتگوُنِیمِیزچَه وَ ضَرُورَت حالَتِیدَن چِیققِینِیمِیزگه چَه بِیزلَرگه واجِب بوُلَه دِی. چوُنکی جاننِی سَقلَب قالِیش واجِبدوُر، فَقَطگِینَه مَنَه شُو اوُلِیک حَیواننِی گوُشتِینِی اِستِعمال قِیلِیش بِیلَن بِیزلَر جانِیمِیزنِی نَجات بِیرَه مِیز، دِیمَک اوُلَکسَه نِی گوُشتِینِی اِستِعمال قِیلِیش هَم بِیزلَرگه واجِب بوُلَه دِی. نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی قوُلدَن بای بِیرگن وَ باشقَه نَرسَه گه اِیگه بوُلمَه گن وَقتِیمِیزدَه، دِینِیمِیزنِی وَ اِسلامِیمِیزنِی سَقلَب قالِیش اوُچُون اِسلامِی بَدَل حُکوُمَتدَن پَناه تاپَه مِیز، تائِنکِی مَنَه بُو ضَرُورَتلَرِیمِیز اوُرتَه دَن کوُتَه رِیلگوُنچَه  وَ یَنَه قَیتَه دَن نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی قوُلگه کِیرِیتمَه گوُنِیمِیزچَه.

بِیزلَر شوُنِی هَم یَحشِی بِیلَه مِیزکِی، اَنَه اوُشَه ضَرُورَت حالَتِیگه توُشِیب قالگه نِیمِیزدَه جانِیمِیزنِی سَقلَب قالِیش اوُچُون اوُلِیک حَیواننِی گوُشتِینِی اِستِعمال قِیلِیشگه مَجبُور بوُلِیشِیمِیز، بُو مَسَلاً اوُلَکسَه نِی گوُشتِینِی حِیدِینِی یامان کوُرگنلِیگِیمِیز یاکِی اوُنِی مَزَه سِینِی یاقتِیرمَه گه نِیمِیز یاکِی اوُلَکسَه نِی گوُشتِینِی رَنگِینِی یامان کوُرِیشِیمِیز اوُچُون اِیمَس، بَلکِی فَقَط جانِیمِیزنِی سَقلَب قالِیش اوُچُوندوُر؛ بِیزلَر مَنَه بوُ اوُلَکسَه نِی گوُشتِینِی جوُدَه هَم یامان کوُرَه مِیز. بِیزلَرنِینگ مَنَه بوُ گوُشتدَن فایدَه لَه نِیشِیمِیزنِی دَلِیلِی، عِللَتِی وَ بِیزلَرنِی مَقصَدِیمِیز تَنها جانِیمِیزنِی سَقلَب قالِیش حالاص، یَعنِی اَنَه اوُشَه مَقصَدِیمِیزگه یِیتِیب آلِیش، اِیندِی اوُزِیمِیزنِی مَقصَدِیمِیزگه یِیتِیب آلگچ اِیسَه اوُلَکسَه نِی گوُشتِینِی تَشلَب یوُبارَه مِیز.

إِنَّمَا حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَیْتَةَ وَالدَّمَ وَلَحْمَ الْخِنزِیرِ وَمَا أُهِلَّ بِهِ لِغَیْرِ اللّهِ فَمَنِ اضْطُرَّ غَیْرَ بَاغٍ وَلاَ عَادٍ فَلا إِثْمَ عَلَیْهِ إِنَّ اللّهَ غَفُورٌ رَّحِیمٌ ‏(بقره/173) اوُ سِیزلَرگه فَقَطگِینَه اوُلَکسَه، قاننِی، توُنغِیز گوُشتِینِی وَ اَلله دَن اوُزگه گه اَتَه لِیب سوُیِیلگن نَرسَه لَرنِیگِینَه حَرام قِیلدِی. اِیندِی کِیمکِی ظالِم وَ حَددَن آشمَه گن حالِیدَه ناچار وضِیعیَتدَه قالسَه گوُناهکار بُولمَیدِی. اَلبَتَّه اَلله مَغفِرَت قِیلگوُچِی، رَحملِیدوُر.

شُبهَه سِیز دِیننِی سَقلَب قالِیشلِیک جاننِی سَقلَب قالِیشدَن کوُرَه مُقَدَّمراقدوُر، مالوُ- دُنیا بوُنِی بَرچَه سِی دُنیاوِی اِیستَکلَرِیمِیزدوُر، اَگر اِضطِرارِی حالَتگه توُشِیب قالسَک، دِینِیمِیزنِی سَقلَب قالِیش اوُچُون ناچار حالدَه شَرعِی اَسبابلَرگه قوُل اوُرِیشِیمِیز طَبِیعِی نَرسَه، دِینِیمِیزنِی سَقلَب قالِیش جانِیمِیزنِی وَ باشقَه دُنیاوِی نَرسَه لَرنِی سَقلَب قالِیشدَن کوُرَه یوُقارِیراقدَه توُرَه دِی.

اِیندِی اَنَه اوُشَنچَه صَحابَه لَر اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتگه راضِی بوُلِیب تَن بِیرگن بوُلسَه لَر، بُو دِینلَرِینِی سَقلَب قالِیش وَ مَقصَدلَرِیگه یِیتِیش اوُچُون بوُلگن، اوُلَر بُو حُکوَمَتنِی تَصدِیقلَشنِی یاکِی نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتنِی نابوُد قِیلِیشنِی یاکِی مُعاوِیَه نِینگ عَلِی اِبنِ اَبِی طالِبنِی زَمانِیدَن تارتِیب حَسَن اِبنِ عَلِینِی زَمانِیگه چَه بُو مَقامگه یِیتِیش اوُچُون قِیلگن عَمَللَرِینِی تَصدِیقلَشنِی قَصد قِیلِیشگن اِیمَس، یوُق، بَلکِیم مُسُلمانلَرنِینگ اوُزلَرِی اوُزلَرِیدَه وُجُودگه کِیلتِیرِیشگن مَنفِی اَسبابلَر، اوُزگه رِیشلَر مَنَه بُو بُویُوک کِیشِیلَرنِی شوُندَی اِضطِرارِی حالَتگه سالِیب قوُیَه دِی، اوُلَر نَتِیجَه دَه شوُندَی قَرار قَبُول قِیلِیشَه دِیکِی، تَفَرُّقدَن قاچِیش مُسُلمانلَرنِی اوُرتَه سِیدَگِی قِیرغِینگه خاتِیمَه بِیرِیش وَ عُثماننِی اوُلِیمِیدَن سُونگ توُحتَب قالگن اِسلامِی فَتحلَرنِی قَیتَه دَن باشلَش، هَمدَه مُسُلمانلَرنِی آرَه سِیگه اَمنِیَت وَ فَراوانلِیک قَیتِیب کِیلِیشِی وَ بوُندَن باشقَه بِیزلَر بِی خَبَر بوُلگن باشقَه یَحشِیلِیکلَر اوُچُون بُو اِیشگه قوُل اوُرِیشَه دِی، بوُ یِیردَه اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتدَن کوُرَه باشقَه یوُل یوُق، ناچار حالدَه مَوجُود اِضطِرارِی وَضِیعیَتدَه مَنَه بُو پَستراقدَگِی اِسلامِی بَدَلدَن فایدَه لَه نِیش کِیرَک.

اِنسان اِضطِرارِی حالَتگه توُشِیب قالگه نِیدَه عاددِی اِیشگه رُوبَرُو بوُلمَسلِیگِی اَنِیق نَرسَه، اَگر نَمازِینگنِی توُرِیب اوُقِیشگه قادِر بوُلمَیدِیگن بوُلسَنگ، اوُنِی اوُتِیرِیب بوُلسَه هَم اوُقِیسَن، یَعنِی بَدَنِینگدَه بِیر عَیب وُجُودگه کِیلگن، لِیکِن نَمازِینگنِی اوُتِیرگن حالدَه دَوام اِیتتِیرَه سَن، اِیندِی اَگر یاتگن حالدَه نَمازِینگنِی اوُقِیدِیگن بوُلسَنگ، دِیمَک جِسمِینگدَه یَنَدَه کَتتَه راق عَیب مَوجُود، شُو سَبَبلِی فَرض بوُلگن نَمازلَرِینگنِی اوُزِینِی عاددِی کوُرِینِیشِیدَه بَجَرَه آلمَیسَن، اَمّا بَرِیبِیر اوُنِی تَرک قِیلمَیسَن وَ یاتگن حالدَه بوُلسَه هَم بَجَرَه سَن. مَنَه بُو عَیب وَ نوُقصانلَرنِی هَمَّه سِی نَمازِینگنِی اوُقِیشِینگگه مانِع بوُلَه آلمَیدِی، حَتَّی اَگر پاکلِیک وَ ناپاکلِیک یا طَهارَت آلِیش وَ آلمَسلِیک یا تَیَمُّوم آلِیشگه قادِر بوُلِیش وَ تَیَمُّوم قِیلمَسلِیک بارَه سِیدَه مُشکِلاتلَرگه دوُچار بوُلسَنگ هَم وَ بوُندَن کوُرَه اِضطِرارِی، بَتتَرراق حالَتلَرگه توُشِیب قالسَنگ هَم بَرِیبِیر بُو حالَتلَر سَبَبلِی فَرضِی عَین بُولگن نَمازِینگنِی تَرک قِیلَه آلمَیسَن.

(دوامی بار…….)

مُقَدَّمات دَرسلَرِی/ آلتِینچِی دَرس: نِیمَه قِیلِیش کِیرَک؟ آنگلِی، مَقصَدلِی وَ حَرَکَتلَه نوُچِی وَحدَت.

شیخ ابو حمزه هورامی حفظه الله نی ااودیا تسمه سیدن یازیب آلینگن.

(12- قیسم)

حَه، مَنَه بُو قُدرَتنِی کوُچِیشِی اِیدِی، اَستَه – سِیکِینلِیک بِیلَن بوُ کوُچِیش جَرَیانِی کامِلدَن ناقِصگه، سوُنگرَه اِیسَه ناقِصدَن ناقِصراققَه اَیلَندِی، ناقِصراق دِیگن کوُرِینِیشنِی فَقَطگِینَه حَسَن اِبنِ عَلِی رَضِیَ الله عَنهُمادَن وَ مُعاوِیَه دَن قِیدِیرمَنگلَر،بَلکِی بوُلَرنِی آدَملَردَه وُجوُدگه کِیلگن کَمچِیلِیکلَردَن، عَیبلَردَن،اوُزگه رِیشلَردَن قِیدِیرِینگلَر، حوُددِی شوُ نَرسَه لَر مَنَه شوُندَی خَلِیفَه نِی اَیتِیب اوُتِیلگن اِیشلَرگه مَجبُور قِیلَه دِی وَ آخِیرِیدَه هَم شُو اوُزگه رِیشلَر، عَیبلَر آدَملَرنِی شاهلَر وَ ظالِملَرنِی حاکِمِیَتِی تامانگه تارتِیب کِیتَه دِی:  وَکَذَلِکَ نُوَلِّی بَعْضَ الظَّالِمِینَ بَعْضاً بِمَا کَانُواْ یَکْسِبُونَ ‏(انعام/129)  شُونِینگدِیک، قِیلِیب یوُرگن گوُناهلَرِی سَبَبلِی ظالِم کِیمسَه لَرنِی بِیر- بِیرلَرِیگه دُوست قِیلِیب قوُیُورمِیز.

اَلله تَعالَی واحِد جَماعَت بِیلَن بِیرگه اِیکَه نِینِی وَ تَفَرُّق هَم مُشرِکلَرنِی صِیفَتلَرِیدَن اِیکَه نِینِی یَحشِی بِیلَه مِیز، نُبُوَّت دُورِیدَن سُونگ وَ رَسُول الله صلی الله علیه وَسَلَّمدَن کِییِین کامِل صُورَتدَه مُسُلمانلَرنِی جَماعَتِینِی حِمایَه قِیلَه دِیگن نَرسَه نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن خِلافَتدوُر، بُو نَرسَه بوُلمَه گن پَیتِیدَه اِضطِرارِی حالَتدَه اِسلامِی بَدَل حُکوُمَت اِینگ یَحشِی تَنلاو بوُلَه آلَه دِی، مَنَه بُو اِضطِرارِی بَدَل هَم مَوجُود بُولمَه گن تَقدِیردَه اِیسَه مُسُلمانلَر جُودَه  هَم نازِیک شَرائِطگه توُشِیب قالِیشَه دِی وَ فَقَط وَ فَقَط اوُلَرنِینگ مُجاهِدلَر شوُراسِینِینگ مَجلِیسِینِی اوُزِیگِینَه ضَعِیفراق صُورَتدَه مَنَه بُو واحِد جَماعَتنِی سَقلَب توُرَه آلَه دِی. حاضِر اِیسَه سَیِّدِیمِیز حَسَن اَطرافِیدَگِیلَرنِی بِی وَفالِیگِی،تَفَرُّق،تَرتِیبسِیزلِیکلَر،قَحَطچِیلِیک،آچلِیک، اِیچکِی مُنافِقلَرنِی خَطَرِی، اِیچکِی وَ تَشقِی آشکار کافِرلَرنِی خَطَرِی، عُمُومِی قِیلِیب اَیتگندَه مُسُلمانلَرنِی پَرچَه لَه نِیب کِیتِیش خَطَرِی،تَفَرُّق شِیرکِی وَ اوُزِینِی حُکوُمَتِینِی سَقلَب قالِیش بِیلَن شوُندَی اِسلامِی بَدَل حُکوُمَتنِی اوُرتَه سِیگه توُرِیب قالَه دِی.

تَفَرُّق شِیرکِی وَ سَیِّدِیمِیز حَسَن رَضِیَ الله عَنهُ کوُرَه شَیاتگن باشقَه آفَتلَرنِینگ هَمَّه سِی مُسُلمانلَرنِی نابوُد بوُلِیشلَرِیگه بائِث بوُلَه دِی،بِیز بوُنِی مِثالِینِی 781 یِیل دَوامِیدَه اَندَلوُسدَگِی مُسُلمانلَرنِینگ اِسلامِی حُکوُمَتِینِی تَرِیخِیدَه کوُردِیک، اِیندِی بِیر اوُمَّتنِی یا جَماعَتنِی نابوُد بوُلِیشِی حَقِیدَه گپِیرمَسَه هَم بوُلَه دِی، اَمّا اِسلامِی بَدَل حُکوُمَت اِینگ کَمِیدَه اِسلامنِی مَوجوُدِیَتِینِی یاکِی بِیر ضَعِیف جَماعَتنِی سَقلَب توُرَه آلَه دِی، تَرِیخِی واقِیعَه لَر هَم اوُ کِیشِینِی حَق اِیکَنلِیکلَرِینِی ثابِت قِیلدِی. اَلبَتَّه اوُ یِیردَگِی شَرائِط هَم شوُندَی بِیر حالَتدَه بوُلگن اِیدِیکِی، اوُ کِیشِینِی قوُلِیدَن بوُندَن باشقَه اِیش کِیلمَسدِی وَ قوُیِیدَگِی آیَتگه کوُرَه:  فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ  (تغابن /16) وَ رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّمنِینگ مَرحَمَت قِیلِیشلَرِیگه اَساساً   مَا نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ فَاجْتَنِبُوهُ وَمَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ فَافْعَلُوا مِنْهُ مَا اسْتَطَعْتُمْ [1]  اوُ کِیشِی نابوُد قِیلِینِیشِی اوُچُون قُدرَت وَ اَبزارگه اِیگه بوُلمَه گن تَفَرُّقدَن پَرهِیز قِیلَه دِی وَ حُکمرانلِیک اِیشِی بوُیِیچَه اِیسَه قوُلِیدَن کِیلگنِیچَه آلدِینگه حَرَکَت قِیلَه دِیلَر، یَعنِی اِیککِی ضَرَرنِی اوُرتَه سِیدَن ضَرَرِی یِینگِیلراغِینِی تَنلَیدِیلَر.

اوُ کِیشِی جَماعَتنِی هَمَّه سِینِی سَقلَب قالِیش اوُچُون اَسبابگه اِیگه اِیمَسلِیکلَرِینِی توُشوُنِیب یِیتگن پَیتلَرِیدَه، اوُزلَرِینِی اِجتِهادلَرِی بوُیِیچَه 70 فائِزِینِی سَقلَب قالِیشگه قَرار قِیلَه دِیلَر، اوُ کِیشِینِی تَشخِیصلَرِی بوُیِیچَه بوُ اِیش تَفُرَّق عَذابِی وَ باشقَه آفَتلَر سَبَبلِی اوُنِی هَمَّه سِینِی قوُلدَن بای بِیرِیشدَن کوُرَه یَحشِیراق اِیدِی، شُو سَبَبلِی هَم اوُ کِیشِی اَندَک مِقدارگه هَم کِفایَه لَه نَه دِیلَر:   ما لا يُدرَكُ كُلُّه ، لا يُترَكُ جُلُّه  .

اوُ کِیشِی قوُللَرِیدَه اوُشلَب قالگن اَندَک نَرسَه، قوُلدَن بای بِیرِیلگن نَرسَه نِی بَرابَرِیدَه اَندَک حِسابلَنگن؛ ( اَلبَتَّه بِیزلَرنِی عَصرِیمِیزدَگِی اَکثَر مُسُلمان دِیارلَرِیدَه مَنَه شوُ اَندَکنِی قوُلگه کِیرِیتِیش هَم بِیر آرزُو حالِیچَه قالماقدَه ) ؛ بوُنگه مِثال: جَنگلَرنِی تَمام بوُلِیشِی وَ مُسُلمانلَرنِی اوُرتَه سِیدَگِی قِیرغِینلَر، بُو عُثمان اِبنِ عَفان رَضِیَ الله عَنهُ نِی قَتلِیدَن سُونگ باشلَنگن اِیدِی، مُسُلمانلَرنِینگ بِیر بَیراق آستِیدَه مُتَّحِد بوُلِیشلَرِی، مُسُلمانلَر تامانِیدَن فَتحلَرنِی باشلَه نِیشِی وَ اِسلامِی دِیارلَرنِینگ کِینگه یِیشِی، خَوارِج وَ غوُلّاتلَرنِی حَرَکَتسِیز بوُلِیب تَنگلِیککَه توُشِیب قالِیشلَرِی وَ بوُندَن باشقَه قِیسقَه دَور اِیچِیدَه بِیزلَر گوُواه بُولگن نَرسَه لَر.

بُو یِیردَه اِشارَه قِیلِیب اوُتِیلِیشِی کِیرَک بوُلگن نَرسَه شوُکِی: آچِیق- آیدِین کوُرِینِیب توُرگه نِیدِیک نُبُوَّت مَنهَجِیگه  اَساسِیدَگِی خِلافَتنِینگ شاهِیگرلِیککَه اوُزگه رِیشِی اوُچُون آدَملَرنِی تامانِیدَن شَرائِط مُهَیّا قِیلِیندِی وَ اِیچکِی پِینهان وَ تَشقِی آشکار کافِرلَر اوُلَردَن فایدَه لَه نِیشدِی، اوُنگه یَنَه قَیتَه دَن قَیتِیب بارِیش هَم فَقَط وَ فَقَط آدَملَرنِینگ اوُزِیدَگِی اوُزگه رِیشلَر بِیلَنگِینَه قوُلگه کِیرِیتِیلَه دِی، چوُنکی:    إِنَّ اللّهَ لاَ یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُواْ مَا بِأَنْفُسِهِمْ(رعد/11) اَنِیقکِی، تا بِیران قَوم اوُزلَرِینِی اوُزگرتِیرمَه گوُنلَرِیچَه اَلله اوُلَرنِینگ اَحوالِینِی اوُزگرتِیرمَس.

بِیزلَر هَم حاضِردَه رَسُول الله صَلَّی الله عَلَیهِ وَسَلَّم مَرحَمَت قِیلگنلَرِیدِیک، اِیککِیتَه نُبُوَّت مَنهَجِی اَساسِیدَگِی خِلافَتنِی آرَه سِیدَه مِیز؛ اوُلَردَن بِیرِینچِیسِی بوُلمِیش نُبَوَّت مَنهَجِی اَساسِیدَگِی وَ اوُ کِیشِینِینگ وَفاتِیدَن سوُنگ وُجُودگه کِیلگن خِلافَتنِی، قوُلدَن بای بِیرِیش اَسبابلَرِینِی مُهَیّا قِیلدِیک وَ 30 یِیلدَن سُونگ قوُلدَن بای بِیردِیک، اِیندِی مَنَه بُو زُورَوان، دِیکتَتار حُکوُمَتلَردَن سوُنگ کِیلَه دِیگن نُبُوَّت مَنهَجِی اَساسِیدَگِی خِلافَتنِی قوُلگه کِیرِیتِیش اوُچُون اِیسَه یَنَه شَرائِطنِی مُهَیّا قِیلِیشِیمِیز لازِم.

مَنَه بُو اِیککِی نُبُوَّت مَنهَجِی اَساسِیدَگِی خِلافَتنِی آرَه سِیدَه آدَملَر نَظارَتِینِی بِیر چِیتگه سوُرِیب قوُیِیش آرقَه لِی یا اَلله نِی شَرِیعَتِیدَگِی قانوُنلَر اَساسِیدَگِی واحِد اوُلِی الاَمر شوُراسِینِی نابُود قِیلِیش بِیلَن اِسلامِی تَفسِیرلَر وَ مَذهَبلَرنِی بِیرِیگه کوُرَه حُکم قِیلِینَه دِیگن حُکمرانلِیکلَر،نُبُوَّت مَنهَجِی اَساسِیدَگِی خِلافَتدَن کوُرَه پَستراق مَرتَبَه دَگِی نَرسَه دوُر، لِیکِن اوُ مُسُلمانلَرنِی دارُ الاِسلامِیدَن حِمایَت قِیلَه دِی، مُسُلمانلَر یَنَه قَیتَه دَن نُبُوَّت مَنهَجِیگه اَساسلَنگن  خِلافَت قوُلگه کِیرِیتِیلگوُنگه قَدَر، ضَرُورَت حُکمِی بوُیِیچَه اوُندَن فایدَه لَه نِیشَه دِی، چوُنکِی فَقَط مَنَه شوُ اِسلامِی اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتلَرنِی کَنَلِی آرقَه لِی جوُدَه کوُپ شَرعِی واجِباتلَرنِی بَجَرَه آلِیشَه دِی وَ مُشرِکلَرنِینگ یا  سِکوُلارِیستلَرنِینگ هَمِیشَه آلِیب بارَه دِیگن جَنگلَرِینِی قَرشِیسِیدَه اوُزلَرِینِی حِمایَه قِیلِیشگه قادِر بوُلِیشَه دِی، مُسُلمانلَرنِی مُرتَد قِیلِیشلِیک مُشرِکلَرنِینگ ذاتِی صِیفَتلَرِیگه اَیلَنگن،  «وَ لا يَزالُونَ يُقاتِلُونَکُمْ حَتَّي يَرُدُّوکُمْ عَنْ دينِکُمْ إِنِ اسْتَطاعُوا» (بقره/217) شُو بِیلَن بِیرگه آشکار وَ پِینهان اِیچکِی کافِرلَردَن وَ غوُلّاتلَردَن حِمایَه قِیلِیشَه دِی، اِسلامِی حُکوُمَتنِینگ مَنَه بوُ نازِل مَرتَبَه سِینِی وَ اِضطِرارِی بَدَل حُکوُمَتلَرنِی سَقلَب توُرِیش یَنَه قَیتَه دَن نُبُوَّت مَنهَجِی اَساسِیدَگِی خِلافَتگه یِیتِیب بارگوُنچَه لازِم دِیب بِیلِیشَه دِی، حَتَّی مُسُلمانلَرنِینگ مُرتَد بوُلِیشلَرِیگه توُسقِینلِیک قِیلِیش اوُچُون وَ اِسلام دِینِینِی توُرتتَه لِیک مَفهُومِینِی، مَغزِینِی سَقلَب قالِیش اوُچُون واجِب دِیب حِسابلَه شَه دِی،  مَا لاَ يَتِمُّ الْوَاجِبُ إِلاَّ بِهِ؛ فَهُوَ وَاجِبٌ.

(دوامی بار…….)

---

[1]   بخاری، مسلم و ترمذی